Kurdlar mustaqillikka «ha» dedi. Endi Yaqin Şarqda tinçlik «yöq»mi?
|23:00 / 28.09.201751 94312 min
25 sentabr kuni Iroq şimolida kurdlar mustaqilligi uçun referendum ötkazildi. Saylovda qatnaşganlarning 90 foizdan ortiği Kurdiston Bağdoddan mustaqil bölişi uçun ovoz berdi. Referendumning yakuniy natijalari bugun, 28 sentabr kuni e'lon qilinişi kutilmoqda.
AQŞ, Buyuk Britaniya va Yaqin Şarqda IŞID jangarilari bilan kuraş olib borayotgan xalqaro koalitsiya kurdlardan referendumni yana 2 yilga ortga surişni söragandi. Ammo Iroq Kurdistoni rahbari Masud Barzoniy endi juda keç bölganini ma'lum qildi.
Bu hodisalardan keyin Yaqin Şarqda beqarorlikning yangi tölqini boşlanişi mumkin.
Iroq Kurdistoni mustaqil davlatga aylanadimi?
Iroq kurdlari XX asr boşida Usmoniylar imperiyasi qulagaç, mustaqil davlat böla olmadi. Birinçi jahon uruşi yakunlariga köra, tarixan kurdlar istiqomat qilib kelgan hududlar 4 davlat: Turkiya, Eron, Iroq va Suriya örtasida bölib olindi. Lekin kurdlar bu davlatlar içida birikkan holda yaşadi va etnik köpçilikni taşkil qila olişdi. Kurd millatparvarlari etnik köpçilikni taşkil qilgan millat alohida davlat tuzişi kerak, deb hisoblamoqda.
Hozirça mustaqillik referendumi faqat Iroq Kurdistonida, Iroqning muxtor hududidagi kurdlar tomonidan ötkazildi. Hozirça gap boşqa davlatlardagi kurdlar bilan birlaşib alohida davlat tuziş haqida ketmayapti.
Mustaqillik referendumi ğoyasi qaçon paydo bölgandi?
Foto: AFP
Iroqda kurdlarning muxtor tumani ötgan asrning 70-yillarida paydo bölgan. 1970 yil martida kurd muxoliflari va Iroq hukumati örtasida sulh tuziladi. Ammo kelişuv amalga oşmaydi, 1974 yilda Iroq şimolida kurdlar va arablar örtasida yana qonli töqnaşuvlar boşlanib ketadi. Bundan taşqari, ötgan asrning 80-yillarida Eron va Iroq uruşi bölib ötib, Iroq Kurdistonida tabiiy resurslar hamda aholi yanada qisqaradi.
Saddam Husayn davrida kurdlar yaşaydigan hududlarda arablaştiriş siyosati olib boriladi, yuz minglab kurdlar öldiriladi.
Ötgan asrning 90-yillari boşida Fors körfazi uruşiga tayyorlanayotgan amerikaliklar Iroq Kurdistonidan platsdarm sifatida foydalanişni maqsad qiladi. Şu bilan birgalikda AQŞ tobora taraqqiy etayotgan Turkiya va Iroq jilovini tutib turişni istaydi.
Mavzuga oid
1991 yili Saddam Husaynga qarşi Iroq şimolida kurdlar, janubda şialar isyon kötaradi. Kurdlarning harbiy bölinmalaridan iborat Peşmerga iroqlik harbiylarni şimoldan surib çiqaradi. Kurdlar amerikalik harbiylar bilan birga janglarni davom ettirişadi va 1991 yil oktabrida Iroq armiyasi Kurdistonni butunlay taşlab çiqadi. Natijada hududni kurdlar mustaqil boşqarişga ötadi.
Şu yili BMT Xavfsizlik kengaşi Iroq şimolidagi kurd tumanlarini xavfsizlik zonasi deb e'lon qilib, kurdlarni amalda Bağdod ta'siridan ozod qiladi.
2003 yilda esa amerikalik harbiylar Saddam Husayn tuzumini ağdarişadi. Şundan söng, 2005 yilgi yangi konstitutsiyaga köra Iroq Kurdistoni de-yure Bağdod nazoratiga qaytadi (töla mustaqillik e'lon qiliş uçun kurdlarga siyosiy va moliyaviy vositalar yetişmasdi).
Yangi konstitutsiyaga köra, arab tili bilan birga sorani tili ham rasmiy til etib belgilanadi.
Iroq Kurdistoni öz demokratik parlamentiga (Hududiy Assambleya) ega böladi. Unda 111 mandat mavjud, ayni vaqtda Iroq Kurdistoni prezidenti Masud Barzoniy. U 2005 yilda birinçi marta saylangan, 2009 yilda qayta saylanadi.
Foto: Reuters
Muxtoriyat tarkibidagi Doxuk, Xavler, Sulaymoniy va Xalabja viloyatlarining umumiy hududi 40 ming kv km. Bu hudud aholisi 5 milliondan ortiqroq.
Keyinroq kurdlarda yangi imkoniyatlar paydo böladi. Ular neft narxi yuqorilaşganidan foydalanib, öz boşqaruvlarini mustahkamlay boşlaydi.
Kurdlar nafaqat muxtoriyat tarkibida avvaldan bölib kelgan 4 viloyatni, balki Iroq nazoratida qolgan, ammo kurdlar yaşaydigan yoki tarixan kurdlarniki bölgan hududlarni ham olişni istaydi. Keyingi ön yil davomida, 2014 yilgaça Arbil va Bağdod bu masala böyiça bahslaşadi.
Oldindan mavjud kelişuvga köra, kurdlar har kuni Bağdodga 250 ming barrel neft yetkazib berar, buning evaziga markaziy hukumat byudjyetning 17 foizini ularga ajratardi. Lekin neft narxi tuşa boşlagaç, tomonlar örtasida ziddiyat çiqa boşladi, rasmiy Bağdod köproq neft yetkazib berişni talab qildi, talab rad etildi, bunga javoban kurdlarni moliyalaştiriş qisqartirildi, hududda iqtisodiy vaziyat izdan çiqdi.
Referendum nima uçun ötkazildi?
Foto: Reuters
2014 yilda IŞIDning harbiy kampaniyasi boşlandi, jangarilar Iroqning katta hududini bosib oldi, markaziy hukumat sezilarli darajada zaiflaşdi, Kurdiston hududida qoçqinlar köpaydi. Iroq Kurdistoni prezidenti Masud Barzoniy qaror qildi: kurd xalqi mustaqillikka erişişi kerak.
Kurdiston hukumati joylaşgan Arbilda Bağdodni kurdlarni kamsitişda ayblay boşlaşdi. Ular kurd davlati tuzilişi Yaqin Şarqda barqarorlikni ta'minlovçi omil bölişini iddao qila boşlaşdi.
Referendumda çigallik. Bahsli hududlar masalasi
25 sentabr kuni bölib ötgan referendumda 4 tildagi (sorani, arab, ossuriy, turkman) saylov byulletenida ovoz beruvçiga şunday savol qöyilgan edi: «Kurd mintaqasi va mintaqa ma'muriyati nazoratida bölmagan kurd zonalari mustaqil davlat bölişiga rozimisiz?».
5 milliondan ortiq saylovçi qatorida - arablar, turkmanlar, yazidlar, xristian-ossuriyaliklar va xaldeylar ham Kurdiston mustaqilligi uçun ovoz berişi mumkin edi.
Referendumda 5 millionga yaqin saylovçining 3,3 millioni qatnaşdi (davomat 72 foiz). Ularning 92,73 foizi (2,8 million saylovçi) mustaqillikni yoqlab ovoz berdi, 7,2 foizi (224 ming kişi) qarşi ovoz berdi.
Referendumdagi bahsli jihatlardan biri: maqomi aniq bölmagan hududlarda ötkazilgani.
Masalan neftga boy Kirkuk. Bu hududda kurdlar yaşasada Iroq Kurdistoni hududida emasdi. 2014 yilda IŞID jangarilari hujum qilganida iroqlik harbiylar u yerdan qoçib ketişdi. Ammo keyinroq kurdlarning harbiy bölinmalari - peşmerga IŞIDdan ustun kelib, hududda nazorat örnatdi. Endi jangarilar xavfi yöq vaqtda xalqaro kuzatuvçilar kurdlar va rasmiy Bağdod örtasida uruş kelib çiqişidan xavfsiramoqda.
Iroq hukumati referendum ötkazilişiga qarşi edi
«Yakunlarni muhokama qilmaymiz, umuman referendum haqida muloqot qilmoqçi emasmiz, çunki bu referendum ötkazilişi konstitutsiyaga töğri kelmasdi», — dedi Iroq boş vaziri Haydar al-Obodiy. U hatto vaziyatni hal qiliş uçun qöşin kiritiş ehtimolini istisno etmadi.
Ammo u bir yil oldin, IŞID bilan uruş vaqtida boşqaça gapirgan. Obodiy 2016 yil yozida referendum — xalqning huquqi ekani, Iroq va Kurdiston yaxşi qöşnilar sifatida yaşaşi mumkinligini gapirgan. Töğri, öşanda mustaqil Kurdiston tarkibida «bahsli hududlar», jumladan Kirkuk viloyati bölişi nazarda tutilmagandi.
14 sentabr kuni parlament Kirkuk gubernatorini kurd bölgani uçun çetlatdi. Uşbu amaldor referendumning faol tarafdorlaridan biri bölgandi.
Bu referendumga yana kimlar qarşi
Jahon hamjamiyati referendumga salbiy munosabatda. BMT boş kotibi Antoniu Guterriş bu referendum baribir ötkazilganidan afsus bildirdi. U Iroq Kurdistoni rahbariyati rasmiy Bağdod roziligini olmagan holda, xalqaro hamjamiyat noroziligiga sabab bölgan referendum ötkazgani haqida gapirdi.
Qöşni davlatlar qanday fikrda?
Turkiya va Eron bu ğoyaga boşdan qarşi edi. Anqara bu referendumni «tarixiy xato» deb atadi, Eron «xavfli qadam» deb baholadi.
Holbuki Eron ham, Turkiya ham Iroq Kurdistonida iqtisodiy manfaatlarga ega. Erondan neft mahsulotlari Iroq Kurdistoni hududi orqali olib ötiladi va Turkiyaning Jyeyhan porti orqali xalqaro bozorga çiqariladi.
Lekin bu davlatlarning hududlarida Iroqdagi kurdlardan köproq kurdlar yaşaydi.
Turkiya Arbilga neft tranzitini töxtatiş bilan tahdid qildi. Turkiyada 20 million kurd istiqomat qiladi, mamlakatda fuqarolar uruşi nafasi kezib yuradi. Kurdlarning Kurdiston Işçi partiyasi terrorçi taşkilot deb e'lon qilingan. Rasmiy Anqara iroqlik kurdlarning taşabbusi mamlakat içkarisidagi kurdlarni ham ilhomlantirişidan taşvişda.
Eron ham Iroqdagi referendumga qarşi asosiy kuçlardan biri. Bu Islom Respublikasi hududida ham juda köp kurdlar yaşaydi va rasmiy Tehron bu referendum natijalari mintaqada navbatdagi beqarorlikni keltirib çiqaradi, degan fikrda. Referendum arafasida Eron Iroq iltimosiga köra Iroq Kurdistoni bilan aviaqatnovlarni töxtatdi.
Suriya hukumati bu voqealarga munosabat bildirgulik ahvolda emas. Lekin Damaşq mintaqadagi hozirgi vaziyatdan kelib çiqqan holda Iroq hududi yaxlitligi tarafdori bölişi aniq.
Qöşni davlatlardagi kurdlar qanday fikrda?
IŞID bilan janglar olib borayotgan Suriya kurdlari barça kurdlar Suriya şimolida Rojava davlati bayroği ostida birlaşişini istaşadi. Ammo şu bilan bir vaqtda ular iroqlik kurdlarning irodasini hurmat qilişlarini bildirişgan.
Turkiyadagi kurdlar mustaqillik ğoyasini qöllab-quvvatlaşgan, lekin ba'zi partiyalar bu referendumga jiddiy qaraşmayapti.
Xususan, Kurdiston Işçilar partiyasi bu referendumni Barzoniyni qudratda saqlab qoliş uçun qilingan tarğibot amaliyotiga tenglaştirgan. KIP kurdlar buning örniga «demokratik avtonomiya»ga ega böliş uçun harakat qilişi kerakligini aytadi.
Erondagi kurdlarning aksar qismi Iroqdagi referendumga xayrixohlik bildirişdi. Bu esa eronlik kurdlarda ham alohida ajralib çiqiş niyati borligini körsatadi.
AQŞ. Kurdlarni hamişa qöllab-quvvatlab kelgan, ularga IŞIDga qarşi janglarda yordam körsatgan Qöşma Ştatlar ham kurd xalqining irodasiga qarşi çiqdi. AQŞ Davlat departamenti matbuot xizmati rahbari Xizer Noyyert rasmiy Vaşington Arbildagilarning qaroridan xavotirda ekanini bildirdi. AQŞ hukumatidagilarning fikriça, bu bevaqt taşabbus bölib, referendum tufayli Iroqning hozirgi hukumati kuçsizlanadi va Obodiy qayta saylana olmasligi tufayli Iroqning yaxlitligi saqlanib qolişi qiyinlaşadi.
Rossiya. Iroq kurdlarining eng qalin ittifoqçisi bölgan bu davlat ham Iroqning parçalanişi xavfi mavjudligini tuşunib turibdi, ammo rasmiy Moskva kurd referendumini oçiqça qoralamadi. Rossiya Iroq Kurdistoniga kiritilgan investitsiyalar hajmi böyiça birinçi örinni egallaydi va Bağdodni çetlab ötgan holda Arbil bilan töğridan-töğri hamkorlik qiliş bu davlat manfaatlariga mos keladi. Şu bilan birgalikda Rossiya köplab energetika kompaniyalari faoliyat olib borayotgan Iroq bilan nizolaşişni istamaydi. Şu tufayli ruslar Arbil va Bağdod muzokaralar orqali vaziyatga oydinlik kiritişi kerak, degan pozitsiyada.
Mintaqaning taqdiri qöşni davlatlarning yakuniy qaroriga boğliq
Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan referendumni konstitutsiyaga zid deb atadi.
«Iroq konstitutsiyasi nuqtai nazaridan, bu ovoz beriş yuridik kuçga ega emas. Isroildan taşqari biror bir xalqaro taşkilot bu taşabbusni qöllab-quvvatlamadi», — dedi u.
27 sentabr kuni esa Iroq parlamenti deputatlari Iroq boş vaziri Haydar al-Obodiyga Kirkukka qöşin kiritiş huquqini berdi. Armiya barça bahsli hududlarda 2014 yil 10 iyuldagi holatga mos ravişda joylaşişi közda tutilgan.
Vaşingtondagi Yaqin Şarq siyosati instituti professori Devid Pollokning fikr bildirişiça, «xalqaro kuzatuvçilarda tanlov huquqi ham bölmadi: faqat barçasi yaxşilik bilan tugaşidan umid qiliş qolgan.
«Kurd amaldorlaridan biri aytganidek «Donişmandlik ğalabasidan umid qilamiz», degan u.
Referendum kuniyoq Turkiya va Iroq harbiylari çegara hududida maşğulot ötkazişga kirişgan. Hamma bu faqat maşğulotligiça qolişidan umid qilmoqda.
