Mö'jizalar izlab Misrdan Iordaniyagaça. Birinçi maqola
|04:10 / 04.10.201734 37111 min
Özbekiston jurnalistlari ijodiy uyuşmasi Farğona viloyati bölimi muassisligidagi «Olam aro» jurnalining navbatdagi sonlari mavzusi muhokama qilinayotgan edi. Boş muharrir Sevara Alijonova gap orasida köçmançi arab–beduinlar va Iordaniya Podşohligidagi qadim Petro şahri haqida gapirib qoldi. Sayohat va sarguzaştlarning aşaddiy işqibozi bölmiş kamina uçun şu gapning özi yetarli edi. Men xarita titib, Petroga eng qulay va yaqin yöl izladim. Bu Misr orqali yöl edi. Elçixonadan viza olişga ketgan 3-4 kunni ham qöşganda bir hafta ötmay Qohiraga yetib bordim.
Misr sirli, sehrli diyor. Har gal uning şahar-u qişloqlarini hayrat bilan kezaman. Mahalliy kişilar bilan arab qahvasidan içib, çilim tortib, suhbatlaşişning gaşti özgaça. Bu yerning tub xalqi tarixda ne-ne azobli kunlarni boşdan keçirmadi, deysiz. Eramizdan avvalgi 3 minginçi yillarda fir'avnlar kuç-qudratga tölib, 80-100 ming odamni işlatib, dunyoning eng uzun va sersuv daryosi böyidagi Giza vodiysida birin–ketin piramidalar qura boşladilar. Ular öşa davrda ham, hozirda ham mahobati ila inson aql-u zakovati, qudratiga qöyilgan mangu haykal bölib turibdi.
Piramida aslida fir'avn uçun xilxonadir. Fir'avnlar bu yoruğ olamdan köz yumgaç, juda katta boylik – oltin qoplangan xonalar, mömiyolangan tanasi solinadigan sarkofag va yaxlit oltin yombidan yasalgan niqob, behissob zebu – ziynatlar qöşib dafn etilgan. Ularning aqidasiga köra, vaqti kelib fir'avn tiriladi va yana hukmronlikni davom ettiradi. Odatda fir'avn xilxonasini piramidani qurgan sanoqli usta va uning eng sodiq mulozimlari bilgan hamda ularning barçasi dafndan söng ixtiyoriy ölimga mahkum edi. Fir'avn uçun jon fido qilmoqlik u bilan yana dunyoga qayta keliş kafolati deb inonar edi ular.
Olimlar Misr piramidalari fir'avnlarning törtinçi avlodi davrida, eramizdan avvalgi 2639-2506 yillarda bunyod etilgan deb hisoblaşadi. Hozirgaça fir'avnlar Xeops, Xefren, Mikeran bunyod etgan piramidalar öz davrining salobatini saqlagan holda sayyohlarni hayratga solib kelmoqda.
Tarix salkam 5 ming yilning sönggi uç – uç yarim ming yilida misrliklarni ne köyga solmadi, deysiz. Osiyo, Ovröpada kuç – quvvatga kirgan sarkarda borki, hammasi bu yurtga qiliç kötarib keldi. Maqsad – fir'avn boyliklariga egalik qiliş bölgan. Lekin ularning heç biriga tarix kulib boqmadi. Iskandar Zulqaynarn (Makedonskiy) gina omadsiz safardan qaytayotib, Örta Yer dengizi sohilida hozirgi Aleksandriya deb ataluvçi şaharga asos solib ketdi. Rim imperatorlaridan fransuz Banopart Napoleongaça, Misrda 150 yil davomida hukmronlik qilgan turk usmoniylaridan ingliz bosqinçilarigaça heç biri fir'avnlar sirini, tabiiyki behisob oltin, duru-gavharlarni topa olmay armonda qoldi.
Mavzuga oid
Ilm – xazina kaliti deb olimlar, arxeologlar taxmin va kaşfiyotlari olamşumul yangilikka darça oçgaç aytilgan bölsa ajab emas. XIX-XX asrlar davomida Misr xazinalarining siri oşkor böla boşladi. Xeops, Tutanxamon, Ramzes II va yana önlab fir'avnlar xilxonalari topildi. Darhaqiqat, ularning mömiyolangan jasadlariga behisob boylik qöşib dafn etilgani isbotlandi. Bugun bu noyob xazinalar va mömiyolangan jasadlar Qohira muzeyida turibdi. Har gal ular qarşisida insoniy imkoniyatning çeki yöqligiga takror iymon keltiraman. Mana bu eramizdan avvalgi XXV asrda xukmronlik qilgan Ramzes II ning mömiyolangan jasadi. Bir paytlar bir neça yuz ming askarga qömondonlik qilgan. Özi esa yengilmas, şeryurak laşkarboşi deb nom çiqargan. Bepoyon qumliklarda jilvagar zarraçalarni elatib yiqqan va oltin yombilardan taxt-u ravon, ot arava, kamon, şaxsiy qurol aslaha, hatto yotoq jihozlari yasatgan, dunyoda mendan qudratli inson yöq deb öylagan fir'avnning bir parça matoga öralgan mömiyolangan tanasi, yumuq köz kosalari, qirrador burni, taram–taram soçlari, uzun–uzun barmoqlari, sadafdek tişlari hamon qalblarga qörquv soladi.
Qohira muzeyi zallarida saqlanayotgan har bir eksponat oldida bir daqiqadan tursangiz, rosa 7 yil vaqt kerak bölar ekan. Şuning uçun, men avval köra olmaganim zallar tomon yöl olaman. Yaxlit qora, oq, qizğiç va zarrin jiloli toşlardan işlangan Amenxotep II ning bir neça haykali bir yerga jamlangan. Mana bu – fir'avnning 18 metrli haykali, xotini Meretseger bilan birgalikda taxtda ötirgan holatida yasalgan. Meretseger öng qölini fir'avn ortiga yaşirgan. Bu uning Amenxotepga çeksiz muhabbati ramzi, deb izohlanadi. Qiziq, zamonlar, ming yilliklar kitob sahifasidek ötib ketaveradi. Ammo insoniy tuyğu – mehr, muhabbat abadiy qolaverar ekan. Şu yodgorlik qarşisida har bir inson öz yori, sevgilisini soğinç bilan yodga olsa kerak.
Men bu gal hozirgi iborada rangtasvir deb atalayotgan, fir'avnlar davrida esa quş, hayvonlar, gul va ösimliklar tasviri bilan olamni tarixga muhrlagan toş lavhalar zalida qolib ketdim. (Bu haqda alohida maqolada öqiysiz)
Qohirada özbekistonliklar uçun ham qadrli bölgan yana bir ziyoratgoh bor. Bu – buyuk vatandoşimiz 861 yili ixtiro qilgan Miqyosi Nil majmuasi va uning ijodkori Ahmad al-Farğoniyga 2007 yilda qöyilgan haykaldir.
Nil dunyoning eng uzun (6853 km) daryolaridan biri. U Efiopiya, Sudan xududidan ötib janubiy Misrning Assuvon vodiysiga kirib keladi va mamlakat şimolida, deltalarga bölinib Örta Yer dengiziga quyiladi. Qadim – qadimdan uni boşqariş qiyin bölgan, ya'ni bir yil yoğingarçilik miqdori tufayli tölib toşsa, kelgusi yili suv sathi keskin pasaygan. Misr hududining daryo qirğoqlaridagi atigi olti foizidagina dehqonçilik qiliş mumkin. Sababi Nil daryosidan ekin maydoniga suv olib boriş qiyinligida bölgan. Daryoda suv sathi kötarilsa, unga yaqin maydonlar suv ostida qolgan, suv sathi pasayib ketsa, qirğoqdan uzoqroqdagi dalalarda qurğoqçilik bölgan. Har ikki holat ham hosildorlikka keskin ta'sir körsatgan. Lekin soliq miqdori baribir yer maydonining qançaligiga qarab belgilangan. Ahmad al-Farğoniy soliq tizimidagi bu nohaqlikni körib, Miqyosi Nil uskunasini yaratadi. Unga köra, daryo suvi sathi balandligi va dehqonçilik qilinayotgan maydon daryoga nisbatan qança uzoq–yaqinlikda ekaniga qarab yer soliği miqdorini belgilaş tizimini işlab çiqdi.
Ahmad al-Farğoniy Misrda ming yildan ziyod vaqt içida soliq tizimida adolat tarozisini uşlab turdi, - degan edi misrlik maşhur olim, Qohira Universiteti professori Fotih Ahmad uçraşuvlarimizning birida.
Miqyosi Nil daryoni ikkiga böladigan Roud oroli “burni”da joylaşgan. Içkariga kiramiz. Yoğoçdan işlangan qubbasimon şiftga jilolanib turuvçi nozik çizgilarda naqşlar işlangan. Örtada yaxlit marmar toşdan yasalgan, pastdan yuqoriga sath çiziqlari öyib tuşirilgan ölçagiç. Uç balandlikda suv kirib çiqadigan toş darçalar oçilgan. Uning yon tomonida yana yaxlit toşdan yasalgan spiralsimon zinalar. Oradan ön ikki asr ötibdiki, Miqyosi Nil işçi holatda. Darvoqe, undan 20 asrning 60-yillarigaça, Misrda Assuvon suv ombori va töğoni qurilgunça, ya'ni Nil sathini boşqariş imkoniyati yaratilgunça foydalanişgan.
Hovlida buyuk olimga 2007 yilda qöyilgan haykal. Uning qarşisida ehtirom bildirib, poyiga gul qöydim. Buyuk insonlar umumbaşariy qadriyatlar yaratadi, deyiladi. Koinot ilmining asosçisi Ahmad al-Farğoniy ana şunday insonlardan biridir.
- Qohirada vatandoşingizga qöyilgan haykal şubhasiz, Misr xalqining unga bölgan çeksiz muhabbati izhoridir,-deydi hamrohim, tarixçi olim va tarjimon Azad.
Bugungi Qohira xotirjamligini yöqotgan şaharga aylangan. Hamma qayergadir şoşadi. Odamlarida taşvişli nigoh.
- 20 million kişi yaşaydigan şahrimizga bir yilda ön milliondan ziyod sayyoh kelar edi. Aholining asosiy qismi turizm tizimida işlar va tirikçilik qilardi. Mamlakatdagi notinçlik, ketma–ket inqiloblar tufayli sayyohlar oqimi keskin kamaydi. Bu millionlab misrliklarning moliyaviy şaroitini qiyin ahvolga solib qöydi. Odamlar buguni, bir kuni qanday ötişi taşvişi bilan yaşaydigan bölib qoldi, - deydi Azad. Hamişa gavjum Piramida, Sfinks atrofida ahyon–ahyonda sayyohlar guruhini körasiz. Ilgari sayr qildiradigan ot arava, oq tuyalar uçun navbatda turardik. Endi bir sayyoh ketidan 4-5ta ot arava va oq tuyalar löka–lök. Men xizmat qilay deb elanadi.
Nil daryosi böyidagi sayyohlik kemalar turargohi yopilgan. 2-3 qavatli palubalari sayyohlar bilan töladigan kemalar daryo böyida zanjirband, zanglab yotibdi. Qohiraning palma va köplab manzarali daraxtlar, gulzorlar bilan bezatilgan köçalarini bugun tanimaysiz. Hamma yerda çiqindi. Havo buruqsigan, nafas oliş qiyin. Çang osmonga çiqadi. Har qadamda tilançi. Papirus qoğozga fir'avn va piramida körinişlari çizilgan esdalik sovğalarini kötargan sotuvçilar ortingizdan qolmaydi.
- Qornim oç, öntasini sotib ol!
Uning iltijoli va dardman közlariga doş berolmay pul uzataman. Buni körgan suvenir sotuvçilaridan ikki nafari maşina yölini tösib oladi.
- Mana bu Tutanxomon. Bunisi Sfinks. Yoğoçdan işlangan. Ikkisiga 50 funt (2,8 dollar) ber!
Noiloj uni ham sotib olaman.
Ha, Qohira sönggi yillarda, aniqroği Husni Muborakdan söng fayzsiz, istarasiz şaharga aylanib qolibdi. Tört ming yildan buyon savlat tökib turgan piramidalar, ularni duşmandan “himoya” qilib kelgan Sfinks ham munğayib qolganga öxşardi...
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
