Paxta-2017: Dalalardan daraklar - majburiy mehnat davom etayaptimi yoki odamlar nega paxta termayapti?
|04:08 / 08.10.2017121 70015 min
Foto: KUN.UZFoto: KUN.UZ
Oktyabr oyining boşida kunlarning keskin sovub ketganligi paxta yiğim-terimi mavsumiga özining salbiy ta'sirini körsatmasdan qöymadi. Albatta, bunday şaroitda dalalarda hali terilişini kutib yotgan möl hosilning taqdiri kişini taşvişga solmasdan qöymaydi.
21 sentabr kuni Boş vazir A.Aripovning byudjyet sohasi xodimlari, ayniqsa öqituvçilar va şifokorlar, oliy öquv yurtlari talabalarining paxtaga yiğim terimiga çiqarişni töxtatiş haqidagi qarori e'lon qilingaç, ulardan boşqa turli soha vakillarini paxta yiğim terimiga jalb qiliş holatlari köpaydi.
Jumladan, Markaziy bank raisi örinbosari Ş.Atabayev tomonidan 26 sentabr kuni imzolangan, faks orqali qabul qilingan xat suratlari tarqaldi. Unga köra, tijorat banklari boşqaruvi raislari va Markaziy bankning hududiy boş boşqarmalari boşliqlaridan 2017 yil paxta hosilini yiğib terib olinişiga kömaklaşiş maqsadida bankning har bir hududiy filiallarida işlayotgan har bir xodim 5 nafardan terimçi paxta yiğim-terimiga jalb etilişini taşkil qilişi söralgan.
Andijon viloyat hokimi Şuhratbek Abdurahmonov viloyat faollari bilan paxta yiğim-terimiga bağişlab ötkazilgan yiğilişda paxta mavsumi yuzasidan viloyat aholisiga murojaat qilar ekan, byudjyet sohasi xodimlari va talabalarni paxtaga majburiy çiqariş jinoyat ekanligini alohida ta'kidlab ötdi. Bundan avval ham Xalqaro press-klubda bir qator viloyatlar hokimlari paxta yiğim terimida majburiy mehnatdan foydalanmasliklari e'lon qilingan edi.
Ayrim joylarda öqituvçilar va şifokorlar paxtaga çiqarilmayotgan bölişsa-da, ulardan terimçilar uçun pul yiğiş kabi holatlar yuz bermoqda. Kuni keça Özbekiston Respublikasi Senati qabul qilgan qarorda «davlat organlari, korxonalar, muassasalar va taşkilotlar, şuningdek jismoniy şaxslar tomonidan fuqarolarning kafolatlangan mehnat huquqlariga rioya etilişini ta'minlaş maqsadida deputatlik hamda jamoatçilik nazoratining barça şakllaridan foydalansin», deb ta'kidlangan. Şu jihatdan mustaqil KUN.UZ tahririyati öz zimmasidagi mas'uliyatni bajarmoqda. Qolaversa, öz dardini yozib tahririyatimizga murojaat qilgan öquvçilarimizning xitoblari javobsiz qolib ketişini istamadik.
Mavzuga oid
Tahririyatimizning «qayta aloqa» bölimiga yöllanayotgan xatlar (adolat yuzasidan aytiş kerakki, quyida berilayotgan xatlar boş vazirning selektor yiğilişdan söng yiğila boşlangan edi) ayrim joylardagi vaziyat boş vazir va viloyat hokimlari va aholi xohlayotganidek emasligini körsatmoqda. Öqituvçi va şifokorlar hamon paxtada. Faqat endi ular «öz ixtiyori» bilan «mahalla tomonidan» çiqişmoqda. Hatto talabalarni ham turli körinişda paxtaga qayta jalb qiliş boşlangan. Keling, ularning ayrimlariga e'tibor qaratsak.
«Namangan viloyati Yangiqörğon tumani Radivon qişloğidagi 52-sonli umumiy örta ta'lim maktabida xar bir öqituvçidan paxtaga deb odam topiş yoki pul mablaği 200 ming sömdan to 350 ming sömgaça pul mablaği yiğilmoqda. Ularni «pul berasan yoki özing borib paxta terasan, yoki işdan böşaysan», degan pöpisalar bilan qörqitilmoqda».
* * *
«Qaşqadaryoda byudjyet xodimlari mahalla vakili nomi ostida qaytadan paxta yiğimiga qaytarilmoqda».
* * *
Hurmatli Kun.uz tahririyati. Oxirgi bir haftada paxta siyosati böyiça mamlakatimizda byudjyet xodimlari uçun çiqarilgan qarorlarni öqib juda ham quvondik. Lekin ayrim «mansabdor şaxslar» borki, öz qöli ostidagilarga, bu qarordan keyin ham paxtaga çiqarmasa ham, pul söramoqda. Samarqand tumanidagi tibbiyot xodimlari bu masala böyiça qanday harakatlanişiga yordam bersangiz».
* * *
«Hukumatimiz paxtadan hammani qaytargan bir paytda nega Sirdaryo viloyat tibbiyot xodimlari yotoqdan qaytmayapti yoki Sirdaryoga paxta majburiymi? Javob uçun rahmat».
* * *
«Andijonda majburiy mehnat davom ettirilmoqda. Andijon hududiy elektr tarmoqlari korxonalarining köplab işçilari paxta dalasida. Yurtimizda kasbiga qarab ajratiladimi? Hamma teng huquqli emasmi? Özbekistonga elektr energiya kerak emasmi? Paxtadan qaytarilganlar örnini töldiriş uçun boşqa kasb egalaridan terimçilar soni oşirilmoqda. Paxta normasini bajarmaganlar işdan haydalişi bilan pöpisa qilinmoqda? Jurnalistlar bu holni öz vaqtida yoritişi kerak-ku?!»
* * *
«Mehnatlaringizni yuksak qadrlayman. Men maktablarda yangiça paxta terimga yondaşuvni yozmoqçiman. Özim öqituvçiman. Yangi qarordan xursand edim, ammo u uzoqqa çözilmadi. Endi mahallada 5 ta ayolni topib, maktab ularga kuniga 25.000 sömdan pul tölab, Qozoqovul (Markaziy Farğona) ga 15 kunga jönatişi kerak ekan. 15*25000*5=1.875.000 söm böladi. Albatta, bu pul maktab jamoasi çöntagidan tölanadi. Bunisi mayliku-ya, lekin u ayollar borib yo paxta teradi, yo termaydi, şunisi alam qiladi. Ana sizga yangiça taşabbus. Boşqa joylarda nima gaplar?»
* * *
«Andijon şahrida joylaşgan 20-sonli maktab öquvçilarining ota-onasi paxtaga 40 ming sömdan pul topşirişga ëki kunlik paxtaga majburlanmoqda. Pul bermagan yoki paxtaga çiqmagan öquvçilarni darsdan çetlatişmoqda yoki sinfdoşlarining orasida izza qilişmoqda. Maktabga yoş, iqtidorli öqituvçilarni işga qabul qilişmaydi. Hamma öqituvçilar nafaqa yoşida. Ta'lim darajasi ham ortda qolmoqda. Portalga yozsangiz, aybdorni topib, çora körişning örniga, yozgan odamni diqqat qiladi. Hokimga çiqsangiz, ketingizga tepadi».
* * *
«Assalomu alaykum Kun.uz ijodkorlari. Men Samarqand viloyati Bulunğur tumanida istiqomat qilaman, tadbirkorman. Bulunğur tumanida hamma fermer va tadbirkorlarni paxta terimiga majburlab olib ketişayapti. Ya'ni, Bulunğur tumani davlat soliq inspeksiyasi va hokimlik tomonidan bosim ötkazişayapti. Eng alam qiladigan tarafi — hujjati bor tadbirkorlargina bunga majburlanayapti, köça-köyda hujjatsiz savdo bilan şuğullanayotganlarni paxta terimiga olib borişmayapti, çunki ular davlatga soliq tölaşmaydi-da! Bizning aybimiz hujjat qilib, qonuniy yöl bilan işlayotganimizdami? Iltimos, şu masala bilan tanişib çiqsangizlar. Ismim sir bölib qolişini xohlar edim».
* * *
«Majburiy mehnatni yöqotamiz deb nega yana öqituvçilar haftasiga 4 kun paxtaga çiqarilyapti şunga oydinlik kiritsangiz».
* * *
«Assalomu alaykum. Men Olmaliq şahrida istiqomat qilaman, turmuş örtoğim Olmaliq tibbiyot kollejida öqituvçi lavozimida işlaydi. Kuni-keça kollej ma'muriyati ob-havo sovişi munosabati bilan paxta yiğim-terimi uçun kollej xodimlaridan 140.000 (bir yuz qirq ming) sömdan pul yiğişni talab qilişibdi. Aytişlariça, bu şahar hokimligining buyruği bölib, HOMIYLIK YoRDAMI körinişida yiğilişi lozim ekan. Albatta, bu masala örganilsa kollej ma'muriyati ham «hokimlik» ham bu haqida heç-qanday gap söz bölmagan, deb rad etişlari aniq. Sizlardan iltimos, uşbu yiğdi-yiğdilarni töxtatişga yordam beringlar. Oylik iş haqlarini 100% plastik kartoçkaga ötkazişib, yana naqd pul yiğib olişadi. Mayli, bu endi boşqa masala. Arizaçini oşkor etmaysizlar, degan umiddaman».
* * *
«Sirdaryo viloyati Sayxunobod tumani hokimi Nosirjon Mahmudoviç Egamberdiyev 5 oktabr kuni tumandagi maktab direktorlari va maktab yoşlar yetakçilari bilan yiğiliş ötkazdi va hamma maktab yetakçilari hamda ikkitadan öqituvçi bilan, tumandagi 29 maktabga 25 kunlik yotoq bilan paxtaga jönatdi. Nahot davlat rahbarlari tarafdan öqituvçilarni paxtadan ozod qilinganligi unga ta'sir qilmagan bölsa?!»
Sönggi xat e'tiborimizni alohida tortdi. Çunki Nosirjon Egamberdiyev avgust oyida mustaqillik bayramiga kelmagan maktab direktorlarni kaltaklagani bilan maşhur bölgan edi. Endi esa hukumat qaroriga qarşi borib, öqituvçilarni paxtaga terişga majburlaş şuğullanmoqda.
Tahririyatimizga Qarşi şahrida joylaşgan «Özbekneftgaz» AJ boşqaruvi raisi U.Amanov imzolagan buyruq ham kelib tuşdi. Unga köra aksiyadorlik jamiyatining xodimlari Toşkent viloyati Oqqörğon tumanida paxta yiğim-terimiga jalb qilinişi nazarda tutilgan. Ştab tuzilgan, safarbarlik uçun jamiyatga böysunuvçi korxonalardan xodimlar va transport ajratilgan.
Samarqandda ba'zi oliygoh talabalari ham Yoşlar ittifoqining fidoyi yoşlar otryadi sifatida qaytadan paxtaga jalb qilinayotgani haqida ham xabarlar kelib turibdi. Yigitlar — yotoqqa, qiz bolalar — kunlik terimga. 1 million söm daromad qiliş uçun iqtisodiyotga 2 million sömlik zarar yetkaziş «hadisi»ni olgan ayrim tuman hokimlari hamon eskiça usulda işlab, tumandagi markaziy bozor va dökonlarni berkitişi, töylarni taqiqlayotgani hollari ham uçramoqda.
Xorazmdagi tumanlardan birida yer resurslari va kadastr bölimi boşliğining fuqarolarga 1 tonna paxta terib bermasa, tomorqa maydoni davlat ixtiyoriga qaytarib olinişi haqida pöpisa qilingani haqidagi xat ham ijtimoiy tarmoqlarda aylanmoqda.
Albatta, paxta terimi borasida faqat salbiy xatlar emas, uni tezroq, nes-nobud qilmasdan yiğib terib oliş uçun murojaatlar ham kelmoqda:
“Sizlarga şuni yozib ma'lum qilamanki, men Norboyev Hayotjon Samarqand viloyat Narpay tumani Islomobod mahallasida istiqomat qilaman. Hozirgi vaqtda paxta yiğim terimi boşlangan beri mahallamizda istiqomat qiluvçi 18 yoşdan 30 gaça bölgan köngilli va uyuşmagan yoşlar bilan taşabbus körsatib Yoş paxtakorlar guruhi tuzganmiz. Guruhimiz boşida 15 nafardan iborat edi, hozirga kelib safimizga kelib qöşiliş davom etmoqda. Kuniga örta hisobda bir kişi 53–55 kg paxta termoqda. Hamma şaroit yaxşi, ertalab mahallamiz binosi oldiga yiğilamiz va boşqa köngilli mahalla faollari bilan paxta dalalariga ketamiz. Bizda eng yaxşi terimçilardan Saidov Farhod — 26 yoş, Avazova Zuhra — 24 yoş, Yusupova Tursunoy — 27 yoş, Toştemirov Bektoş — 20 yoş, öz faolliklarini körsatib, boşqalarga ibrat bölmoqda. Sizlarga uşbu xatni yöllaşimdan maqsad — bizni guruhimizni tarğib qilişda amaliy yordam berişlaringizni sörayman. Bunda davlatimiz ham qolaversa boşqa mahallalardagi yoşlar ham foyda kuradi. Birinçidan, uyuşmagan yoşlarni vaqti mazmunli ötadi va vaqtinça iş bilan ta'minlanadi. Ikkinçidan, har bir yoş örta hisobda 50 kg paxta tersa 1 kg paxta 500 sömdan 25000 söm işlab oliş imkoniyati böladi”.
Yoki Qoraqalpoğistondan kelgan uşbu xatga, pozitiv çorlovga e'tibor bering. Aslida har bir fermer işni mana şu tarzda taşkil etişi kerak emasmi?
«Hurmatli fuqarolar!
Sizni, 2017 yil paxta yiğim-terim mavsumida iştirok etiş uçun Qoraqalpoğiston Respublikasi Qonliköl tumaniga mavsumlik işga taklif etamiz. Terimçilarga har bir terilgan bir kilogramm paxta uçun 500 sömdan tölanadi.
Kun davomida 100 kilogrammdan ortiq paxta tergan terimçilarga qöşimça esdalik sovğalar berilişiga, yotoq joy va ikki martalik issiq ovqat bilan ta'minlanişiga kafolat beramiz.
Bundan taşqari, boşqa qöşni şahar va tumanlardan kelib, terimda iştirok etişni xohlovçilarga, Qonliköl tumaniga kelib-ketiş transport xarajatlarini özimiz tölaymiz.
Agar, Siz davlatimiz xirmoniga öz uluşingizni qöşişga va daromad topişni istasangiz: quyidagi telefon raqamiga murojaat qilişingizni söraymiz: telefon 0(361) 332-13-06
Qoraqalpoğistonlik fermer akamizning çorlovidan farğonalik mutasaddilar xabar topib, notöğri tuşunişgan şekilli, ortidan bu tarzda şikoyat keldi:
«Assalomu alaykum, hurmatli jurnalistlar. Men Farğona viloyati Beşariq tumani maktablaridan birida öqituvçi bölib işlayman. Mana şu xatni yozişimdan biroz oldin direktor va direktor örinbosari uyimizga kelib, ertadan uzoq Qoraqalpoğiston Respublikasiga paxta yiğim-terimi uçun safarbar etilganlar qatorida ekanligimni, jami 20 ta odam ekanligimizni aytib (taxminimça har bir maktabdan 20 ta odam), ertalab soat 9 da hokimlik oldiga yiğilişimizni aytib ketişdi. Ötirib öylanib qoldim, kuni-keça Senatning «dabdabali» qarori kim uçun çiqarildi-yu, 2 kun ötib hali men şu paytgaça körmagan (şu paytgaça bunaqasi bölmagan) harbiy safarbarlikka öxşaş majburiy mehnat kimlar uçun? Yoki bu qarorni ayrimlar şu tarzda xalq sinovidan ötkazişmoqçimi? Iltimos, şu mavzuga qiziqib köringlar. Mana, majburiy mehnat ham yöq bölayapti, özgarayapmiz, deb sevinib turgandim, ustimdan muzdek suv quyib ketişgandek böldi. Na kulişni, na yiğlaşni, degan iborani endi tuşunib yetdim».
Paydo bölgan vaziyat juda muşkul. Paxta dalalarimizda bor. Uni yoğin-soçinli kunlarga qoldirmasdan, uvol qilmasdan yiğib oliş kerak. Majburiy mehnat, töğri, yomon illat. Lekin aholi örtasida ham kengroq tarğibot işlari olib boriş kerakka öxşaydi. Mahalliy davlat hokimiyati va boşqaruv organlari tomonidan mavsumiy qişloq xöjaligi va boşqa jamoat işlarini ötkazişga doir axborot kampaniyasi samarali ötkazilmaganligi, işlarning past saviyada taşkil etilganligi, taşkilotlar va muassasalar, fermer xöjaliklari hamda dehqon xöjaliklari rahbarlarining qonun hujjatlarini bilmasligi majburiy mehnatning oldini oliş va unga yöl qöymaslikka jiddiy xalaqit bermoqda.
Navoiy viloyati Xatirçi tumanidagi fermerlardan biri şunday deydi:
«Şahardan yordamçilar jalb qilinmay qöyilganidan söng, mahalliy aholiga 500 sömdan paxta pulini kunlik tölab, boz ustiga, ularga öz hisobimdan tuşlikda tekin issiq ovqat tayyorlab, terimga jalb qilişni yölga qöydim. 70 foiz terimçilar tuşlikkaça 20 kilogramm paxta terib, tekin issiq ovqatni yeb, uyiga ketib yuborişayapti. Dardimni kimga aytişni bilmayman. Axir tersa pulini oladi-ku şular?»
Masalaning bu yoği ham bor-da. Çunki möl hosil yetiştirilgan. Fermerlar qölidan kelganini qilişdi, uni öz vaqtida yiğib terib olişda hamma bir yoqadan boş çiqarişi ham kerak. Lekin bu işlar ixtiyoriylik asosida amalga oşirilişi lozim.
Özbekiston Respublikasi Senati tomonidan qabul qilingan «Özbekiston Respublikasi qonun hujjatlariga va xalqaro mehnat standartlariga muvofiq fuqarolarning kafolatlangan mehnat huquqlarini ta'minlaşga doir çora-tadbirlarni kuçaytiriş töğrisida»gi qarorda ham «majburiy mehnatni keltirib çiqarişi mumkin bölgan holatlarning oldini oliş va ularga yöl qöymaslik böyiça Özbekiston Respublikasi qonun hujjatlarining va xalqaro şartnomalarining normalari bajarilişi ustidan parlament va jamoatçilik nazorati çoralarini kuçaytiriş zarur»ligi alohida ta'kidlangan. Tahririyat barça mutasaddilarni namunali tarğibot kampaniyasini olib borişga çaqirib, noxolis ma'lumotlarni tarqatişdan yiroqda ekanini bildiradi.
Biz bu mavzuda yana çiqişlar qilamiz. Saytimizning elektron poçtasi [email protected] yoki «Aloqa» bölimimizga joylardagi vaziyat böyiça xabarlar qabul qilişda, uni yoritişda davom etamiz.
