Suriya uruşi. Rossiya bu yerda nimalarga erişdi va IŞIDdan keyin vaziyat qanday tus oladi?

Avgust oyida «Levada-sentr» tomonidan ötkazilgan sörovnomada, respondentlarning 49 foizi Rossiya Suriyadagi harbiy kampaniyani yakunlaşini istaşi ma'lum bölgandi.

2015 yilning 30 sentabrida Rossiya Suriya yerida qonuniy prezident Başar Asad iltimosiga binoan harbiy amaliyotlarga kirişgandi. Öşanda butunlay boşqaça kartina edi, mamlakat fuqarolik uruşi botqoğiga botgan, Suriya armiyasi IŞIDning hujumlariga doş bera olmas va jangarilar mamlakatning katta qismini bosib olgandi. Turli tomonlarda xorijiylar, Fors körfazi davlatlari va AQŞ manfaati uçun kuraşadigan kuçlar uruş olib borardi.

Rossiya mojaroga aralaşgaç, kuçlar muvozanati keskin özgardi. Birinçi navbatda, Suriyani Örta Yer bilan boğlovçi Halab ustidan nazoratni qaytarişga erişildi. Şu bilan bir vaqtda AQŞ qöllovidagi kurdlar Raqqadan Suriya şimoli-şarqiga çekintirildi. IŞID jangarilari faqat Idlibda qoldi.

Suriyadagi kampaniya davomida Rossiya aviatsiyasi 30 mingdan ortiq harbiy parvozlarni amalga oşirdi va 92 mingdan ortiq aviazarbalar berdi. Dengizdan turib töqqiz marta raketa zarbalari amalga oşirildi - 70 dan ortiq qanotli raketalar uçirildi.

Suriya qirğoqlariga «Admiral Kuznetsov» ham keltirildi (Rossiyaning eng yirik harbiy kemasi). Kreyser Şimoliy flotning kemalar guruhini himoyalab turdi. Uning Qora dengizni oşib ötişi uçun xarajatlar 170 million dollarga baholandi.

Rasmiy ma'lumotlarga köra, ikki yil içida Suriyada 38 nafar harbiy xizmatçi halok böldi. Ammo Reyter agentligi ma'lumotiga köra, bu raqam ikki barobar köproq - 78 kişi.

2016 yil martida Vladimir Putin Rossiya Suriyadagi harbiy kampaniya uçun 33 milliard rubl sarflanganini ma'lum qilgandi. Bu Suriyadagi har bir kun uçun 180 million rubl ketişini anglatadi.

«Yabloko» ma'lumotiga köra esa, Suriya kampaniyasi Rossiya uçun 140 milliard rublga tuşgan (2,4 milliard dollar atrofida). Ammo Rossiya Mudofaa vazirligi bu raqamni inkor qiladi. Rossiya ikki yillik kampaniya uçun qança xarajat qilgani haqida rasman ma'lumot yöq.

Rossiya Suriyada ikki yildan oşiq vaqt davomida jang qildi. Tahlilçilar Rossiyaning Suriyaga kirişdan maqsadini jahon sahnida öz obröyini kötarişga qaratilgan qadam sifatida baholaşmoqda. Ularning fikriça, Rossiya Suriyada özini tinçlikparvar kuç sifatida körsatiş orqali AQŞning jahondagi mavqeini tortib oldi.

Kampaniyada Rossiya öz maqsadlariga erişdi - IŞIDga ayovsiz zarbalar berildi va Asadning muxolifati mağlub etildi hamda Rossiyaning Örta Yer dengizidagi mavqei bemisl darajada kengaydi. Bu kampaniya Rossiyani Yaqin Şarqqa qaytardi, barça siyosatçilar, şu vaqtgaça Putin bilan kelişmaydiganlari ham endi Suriya masalasida uning sözlariga quloq tutişga majbur böla boşlaşdi.

Putinning asosiy maqsadi ham şu edi - Ğarb davlatlari uning aralaşuvisiz mintaqadagi muammolarni hal etiş imkonsiz ekanini tuşunib yetişdi.

Rossiya qanday uruş olib bordi?

Xalqaro hamjamiyat bot-bot Rossiyaning Suriyaga kirişini qoralab çiqqan bölsada, ular Rossiyaning diplomatik va harbiy salohiyati evaziga natijalarga erişilganini ham tan olişadi.

Rossiya Asadga yaşab qolişda yordam berdi va şu bilan birga mintaqada öz ta'sirini yoydi. 

Rossiya AQŞni mintaqadagi eng asosiy öyinçi maqomidan siqib çiqardi. Rossiya Eron va Turkiyani ham öz içiga oladigan ramziy alyansda dirijyorlik qildi hamda Suriya kelajagini belgilab berdi. Livandagi «Hizbulloh» harakati va Suriyadagi şialar ham Asad boşçiligidagi alaviylarni qölladi. Hatto Saudiya Arabistoni Kreml sari yöl oçişga majbur böldi - qirol Moskvaga borib keldi.

Rossiya AQŞ va uning ittifoqçilarining keyingi davrdagi harbiy kampaniyalarda yöl qöygan xatolaridan saboq çiqargan holda harakatlandi. Rossiya AQŞ va uning ittifoqçilari Yaqin Şarqqa demokratiya örnatiş uçun qöllagan «arab bahori» tölqinini diqqat bilan kuzatdi.

Rossiya bu voqealarni pessimistik va pragmatik nuqtai nazar bilan kuzatdi hamda olgan saboqlarini Suriyada qölladi.

Rossiya suriyalik isyonçilarni yangi demokratik tartib ustunlari sifatida körmadi. Moskva Suriyadagi voqealar oqibatlari Rossiya çegaralaridan ötib, mamlakat içkarisiga qadar yetib kelişi mumkin, degan vaj bilan Yaqin Şarqqa kirdi.

Rossiya bu örinda vaziyatni pragmatik nuqtai nazar bilan baholagani ahamiyatli. Moskva özining sobiq ittifoqçisi Başar Asadni qöllab-quvvatlaşga qaror qildi. Rossiya özining strategik maqsadini aniq anglar va Suriyaga qança askar jönatilsa, muvaffaqiyatga erişilişini aniq bilardi.

«Faqat bir qism isyonçilar qoldi va ular taslim bölmasdan çegaradan taşqaridan olinayotgan yordam evaziga qarşilik körsatişda davom etmoqda. Ammo ular asosan Turkiyaga qarşi kuraşmoqda. Ular Asadga faqat yöq qilinguniça yoki Turkiya bilan ularning taqdiri hal qilib olinguniça xavf solib turadi», deydi Oklahoma universiteti professori, Suriya masalasi böyiça ekspert Joşua Lendis.

Rossiya köpçilikning fikriça öz xalqini qirgan va qator harbiy jinoyatlar sodir etgan diktatorni qölladi. Rossiya Suriyani zarin va boşqa kimyoviy qurollar işlatişda ayblagan jahon hamjamiyatidan himoya qilib çiqdi.

Rossiyalik harbiylar Suriyada istagan işini qildi va istalgan tomonga bomba taşlab, raketalar uçirdi.

AQŞ va uning ittifoqçilari ham Suriya va Iroqdagi amaliyotlarda tinç aholi vakillari ölimiga sabab bölgan hujumlarni amalga oşirgan, ammo ular asosan yuqori aniqlikka ega qurollarni işlatişgan. Qolaversa, Ğarb mamlakatlari, xususan, AQŞ öz fuqarolarining noroziliklaridan çöçib ham Yaqin Şarqda tinç aholi orasida ölim bölişiga keltiruvçi harakatlardan imkon qadar qoçişgan. 

Rossiya rahbariyati çöçiydigan birgina narsa - rossiyalik harbiylarning Suriyadagi amaliyotlar vaqtida halok bölişidan saqlaniş edi.

Suriya muxolifatida nima gap? Ular uçun barçasi tugadimi?

Suriya muxolifati bir-biriga duşman va tez-tez qurolli töqnaşuvlarga kirişadigan guruhlardan iborat. Saudiya Arabistoni bu kuçlarning eng aşaddiysiga homiylik qildi. Nisbatan kamroq darajada radikal bölgan guruhlar «Moskva guruhlari» va «Qohira guruhlari» deb atalgan.

Muxolifatning muzokaralar böyiça Oliy qömitasi qat'iy pozitsiyani tanladi - Başar Asad ketişi kerak!

Ötgan oyda Oliy qömitaning bir neça ta'sirli rahbarlari, jumladan, taşkilot boşliği Riyoz Hijob lavozimini tark etganini e'lon qildi. Ular bu qarorga xalqaro hamjamiyat tomonidan uyuştirilayotgan bosimni sabab sifatida keltirişdi. Xalqaro hamjamiyat muxolifat Asadga qarşi bormasligi va u öz örnida qolişiga rozi bölişini istagandi.

Qoçqinlikda yurganlar endi harbiy faollik körsatişi imkonsiz iş. Suriyaning qöşnilari endi avval bölgani kabi ularga homiylik qilib, öz yeridan baza ajratişni istaşmaydi.

Suriya muxolifatining millionlab tarafdorlari qoçqinlarga aylanişgan. Ular Putin va Rossiyaga umid qilişadi, şuningdek, Ğarb Asad rejimini ağdarib, ularning uylariga qaytişi uçun yöl oçişini kutişadi. Ammo buning ehtimoli endi juda kam.

Suriya xalqini esa har qanday qaror qoniqtiradi - muhimi qon tökilişi töxtasin va mamlakat iqtisodi hamda infratuzilmalar tiklansin. Fuqarolik uruşi ularni holdan toydirgan, ular şunçaki tinçlik bölişi va uylariga qaytişni istaşadi.

Asosiy öyinçilar nima istaşadi?

Vaşington Suriyani öz holiga qöygan. Aniqroği, Rossiyaga qoldirgan. Ammo Amerikaning bir şarti bor: «Eron bu hududdan ketişi, barça harbiylarini olib ketişi kerak».

Tramp prezident bölişidan oldinroq Rossiyaning Suriyadagi işlariga aralaşmasligi va Asad öz lavozimida qolişiga rozi bölişini aytgandi. Obama ma'muriyati vaqtida ham Rossiyaga heç kim tösiq bölmayotgandi.

Rossiyada diplomatik jihatdan kuzirlar köp edi. Moskva avvaliga köplab yönalişlarda Barak Obama ma'muriyatini yengib çiqdi. Obama davrida Vaşingtonning barça harakatlari muxolifatni qurollantirişga qaratilgandi va bu harakatlar barbod böldi. 

Tramp ma'muriyati esa şu vaqtga qadar Suriya böyiça munosabatlar uçun yaxlit dastur işlab çiqmadi, AQŞ istaydigan aniq narsa - Eronning mintaqadagi nufuzi ortişiga yöl qöymaslikdir. AQŞ strategiyasining eng samarali elementi kurd harbiy bölinmalarini qurol bilan ta'minlab turiş bölmoqda.

Vaşington kurdlarni qöllaşda davom etsa, Suriya hukumatiga jiddiy muammolar tuğiladi. Öz navbatida, AQŞ Yaqin Şarqda öz riçagiga ega böladi. Bu mamlakatda uruşdan keyingi tiklaniş jarayonida qiyinçiliklar tuğdiradi.

Agar AQŞ Damaşqni pulsiz qoldirsa, Rossiya va Eronning mintaqadagi ğalabasiga soya taşlaydi. Şu bilan birga, kurdlarni qöllaşda davom etar ekan, AQŞ Turkiya, Suriya va Iroqning noroziligiga sabab böladi.

Donald Tramp kurdlar haqida nimani öylayotgani hozirça tuşunarsiz. Ayrim xabarlarga köra, u Anqarani IŞID tor-mor etilgani tufayli kurdlarga qurol yetkazib berişini töxtatişiga işontirgan. 

Bunday va'da Turkiyani xotirjam qilişi mumkin, ammo kurdlar bu yangilikni xiyonat sifatida qabul qilişadi. Vaşington qurol yetkazib berişni töxtatsa, ular Suriya uçun oson öljaga aylanişadi va Damaşq kurdlarning pozitsiyalariga hujum boşlaşi mumkin böladi.

Yuqorida aytilganidek, Turkiya va Eron Rossiyaning ittifoqçilari. Avvaliga Turkiya Asadning ketişini talab qilayotgandi, yakunda kuçlar muvozanati özgarişi ortidan öz strategik manfaatlari haqida qayğurişga qaror qildi. Anqara uçun, birinçi navbatda, hududda kurdlar muxtoriyati taşkil etilişiga yöl qöymaslik turadi. Bu zarurat tufayli Anqara Rossiya bilan ham, Tehron bilan ham hamkorlik qilişga rozi.

Mintaqaning boşqa öyinçilari ham şunday bölişiga rozi. Saudiya Arabistoni AQŞning yölidan qolmaydi, şu vaqtgaça Başar Asadning ketişini qat'iy talab qilgan saudlar endi jim. 

Yana bir qiziqarli tomon bor - Isroil. Bu davlat ham Rossiyadan bir narsani talab qiladi - Eronning Suriyadagi ta'sir doirasi çeklanişi kerak.

Suriya demokratik kuçlari Raqqadan çekintirilgaç, kurdlar Suriyaning şimoli-şarqidagina nazoratni öz qölida saqlab qolmoqda. Şu bilan birga ularning qölida neft zaxiralari mavjud va bu muzokaralarda muhim örin tutişi mumkin. Ular hamon muxtoriyat umidini uzişgani yöq. Ammo Turkiya bunga qattiq qarşilik qilmoqda va Rajab Toyyib Erdöğan ham kurdlar Soçi muzokaralarida qatnaşmasligini talab qildi.

«Öyinçilar Rossiyaning qarorlariga rozi böladilarmi yoki yöq, lekin Rossiya vaziyatni istagança özgartirişi mumkinligini tan olişadi va u bilan hisoblaşişadi», deya vaziyatni baholaydi Bi-Bi-Si siyosiy şarhlovçisi Edgar Jallod.

Rossiyani hali oldinda ba'zi diplomatik muammolar kutib turgan bölişi mumkin. Qisqa muddat uçun Moskva, Tehron va Anqara bir maqsad yölida ittifoqçilik qilişi mumkin. Ammo örta muddatli manfaatlar ularni ayirişi ham mumkin.

Hozirda Isroil Rossiyaga Eronning Suriyadagi mavqei çeklanişini talab qilib, diplomatik yöllar bilan bosim ötkazmoqda. Ammo Isroilda harbiy qudrat ham bor va ular özlariga tahdid sezişsa, Suriyadagi voqealar rivojiga ta'sir körsatişi mumkin.

Rossiya hamişa Suriyada böladimi?

Rossiyaning Suriya kelajagi borasidagi rejalari aniq emas. Moskva ba'zi muxolif guruhlar bilan ham aloqada bölib turadi, ruslar ularni öt oçişni töxtatişga köndiriş uçun harakat qiladi. Ammo bu qisqa muddatli kelişuvlar va amal qiliş muddati noma'lum.

Qaytarib olingan hududlarni saqlab qolişga Asadning qurbi yetadimi? "Hizbulloh" va boşqa şia guruhlari Suriyada qoladimi? Agar ular Suriyada qolişsa, kimning manfaati uçun harakat qiladi - Suriyaningmi yoki Eronning?

Rossiyaning Suriyadagi natijasini ğalaba deb atasakda, bu hali yakuniy ğalaba emasligini qöşimça qiliş kerak. Moskvaning Suriya kelajagi bilan boğliq boşqa rejalari ham bölişi mumkin.

Agar Başar Asad hukumat tepasidan ketkazilsa, Rossiyaning pozitsiyasi qanday böladi? 

Putin Suriyadagi uruş orqali qator yutuqlarga erişdi. Rossiya özini işonçli ittifoqçi sifatida namoyiş etdi. Rossiyalik harbiylar mamlakat taşqarisida ham qiyin amaliyotlarni bajarişga qodir ekanliklarini körsatişdi. Suriya Rossiya qurol-yaroğlarini sinaş va namoyiş etiş uçun poligon vazifasini bajarib berdi.

Rossiya dastlab 1970 yilda Yaqin Şarqdagi muhim öyinçilardan biriga aylandi. Keyinroq SSSR qulaşi ortidan ruslar bu mintaqadan ketişdi. Ammo keyingi yillarda AQŞ siyosatidagi özgarişlar fonida Rossiya yana öz mavqeini tikladi.

Rossiya jahon arenasiga qaytdi. Suriya xalqining azoblarida birgina Rossiya emas, barça xorijiy davlatlar aybdor ekani hisobga olinsa, Putinning natijalarini yutuq deb baholaş mumkin.

Suriyaning taqdiri qaçon va qanday hal etiladi?

AQŞ Suriya masalasi böyiça qarorlar qabul qilişdan butkul çetlatilgan va bu işni Rossiyaga qoldirgan. 

Rossiya, Eron va Turkiya uçligi muzokaralarida Suriya taqdiri hal etiladi. Şu oyda bölib ötadigan Milliy muloqot kongressida barça manfaatdor tomonlarning kelgusi harakatlari belgilab olinadi. Soçida ötkaziladigan bu forumning asosiy mavzusi Suriyaning 2011 yildagi holatga qaytarişdir. Unga köra, barça xorij kuçlari mamlakatni tark etişi va Suriyada faqat Rossiya harbiy bazasi qolişi kerak.

Ğarbni ortda qoldirgan Rossiyaning maqsadi aniq: Kreml status-kvoni va Yaqin Şarqdagi eng asosiy ittifoqçisini saqlab qolişni istaydi.

Ğarbning Suriyadagi maqsadi murakkabroq. Ğarb bu mamlakatni yaxlit demokratik davlat sifatida körişni istaydi.

Hozirda Ğarb oldida qiyin tanlov turibdi: bir tomondan Suriyaning yaxlitligini saqlab qoliş kerak, hatto bu Başar Asad hukumat tepasida ma'lum muddat qolişini talab etsa ham.

Boşqa tomondan, jahon hamjamiyati Soçi konsensusomini sözsiz qabul qila olmaydi.

Ularning istagiga köra, tinç muzokaralardan keyingi demokratik saylovlar orqali hukumat özgarişi kerak. Bu saylov natijalari esa Rossiya tomonidan ham qabul qilinişi kerak böladi.

Aziz Qarşiyev