Bir qismi savodli, bir qismi savodsiz, yana bir qismi poraxo‘r. Professor-o‘qituvchilar maoshini birdek oshirish adolatdanmi?

Matbuotda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 apreldagi «Respublika oliy ta'lim va ilmiy-tadqiqot muassasalari xodimlarining mehnatiga haq to‘lash tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-3655-son qarori e'lon qilindi.

Qarorga ko‘ra joriy yilning 1 sentabridan boshlab professor-o‘qituvchilarning oylik maoshi o‘rtacha 25 foizga oshadi. Albatta, bu oliy o‘quv yurtlarining (OO‘Yu) professor-o‘qituvchilari uchun nihoyatda quvonchli xabar. Islohotlardan avval maktab ta'limi va oliy ta'lim eng xarob holga kelgan edi. Ajabmas, bu «siylash» oliy ta'limning rivojlanishi uchun birinchi turtki bo‘lsa.

Men oliy o‘quv yurtini tugatganimdan buyon shu sohada ishlayman. Shuning uchun ko‘rgan-kechirganlarimga va bilganlarimga tayanib, ba'zi fikrlarni aytishni lozim topdim.

Jamiyatning hamma sohasida bo‘lganidek, OO‘Yuda ham malakali o‘qituvchilar yetishmaydi. Bu masala bo‘yicha ahvolni birinchi bo‘lib OO‘Yuda tuzatish kerak. Chunki aynan OO‘Yu qolgan barcha sohalarga mutaxassis tayyorlab beradi. OO‘Yu professor-o‘qituvchilarining bir qismi savodli, bir qismi savodsiz, yana bir qismi esa poraxo‘r. Hozir hammaning oyligi bir xil ko‘tarilsa, yana bularning orasida farq qolmaydi. To‘g‘risini tan olish kerak, ayrim savodsizlar uchun hozir to‘lanayotgan maosh ham ko‘p. Endi maoshlar oshirilgandan keyin, savodsizning savodi chiqib, poraxo‘r cho‘ntagini tikib tashlaydimi? Albatta yo‘q! Chunki, hozirgacha ham pora olmaslik to‘g‘risida targ‘ibot, tashviqot, qo‘rqitish, hatto «pora olmayman» deb qog‘oz yozib berish (yozdirib olish) doim bo‘ldi. Lekin ularning foydasi sezilarli bo‘lgani yo‘q.

Imtihonlarni kompyuterga o‘tkazib, poraxo‘rlarni kamaytirish usulining yaxshi tomonidan ko‘ra, yomon tomoni ko‘proq. Bu ham yetarli darajada sinovdan o‘tdi. Albatta, kimlar pora olishini OO‘Yuning talabalari va rahbarlari yaxshi biladi. Lekin ular ko‘rib, eshitib, bilib tursa ham hech nima qila olmaydi. Faqat jarayondan uzoq bo‘lgan milliy xavfsizlik va departament har yili bitta-ikkita poraxo‘rni ushlab ketadi, xolos.

Nima uchun yuqorida aytganimday, jarayonning ichida bo‘lgan va buni ko‘rib turgan rahbarlar o‘z «uyini» tozalay olmaydi? Buning sababi, poraxo‘r va savodsiz o‘qituvchilarda o‘zini himoya qilish instinkti shakllangan. Ular rahbarlarning nozik joyini topib, «dumini xurjunga solib» qo‘yishadi. Agar rahbar uning poraxo‘rligini ro‘kach qilsa, u «dumni xurjundan chiqaradi». Ba'zi rahbarlarning esa qurbi yetmaydi.

Ikkinchidan, savodsizlar professorlarning, dotsentlarning, fan nomzodlarining orasida ham bor. Birinchi navbatda savodli professor-o‘qituvchilarning oylik maoshini qolganlarga qaraganda keskin oshirish kerak. Tabiiyki, qaysi professor-o‘qituvchi savodli, qaysi savodsiz ekanligini Oliy ta'lim yoki Moliya vazirligida o‘tirgan amaldorlar bilmaydi. Ularning bu ko‘rsatgichini (parametrini) ular dars o‘tadigan talabalar, hamkasblari va kafedra mudiri biladi.

Shuning uchun bu masala bo‘yicha menda quyidagicha taklif bor: Oshiriladigan oylikning 15 foizi moliya vazirligi taqsimlasa, qolgan 10 foiz mablag‘ni taqsimlash huquqi OO‘Yularining o‘z ixtiyoriga berilsa.

Ilmiy xodimlarga ishiga qarab haq to‘lash ham yangilik emas, nafaqat ilg‘or demokratik davlatlarda, balki SSSRda ham Fizikaviy muammolar institutida Nobel mukofotining laureati Akademik P.L.Kapitsa tomonidan bu 1937 yildayoq amalga oshirilgan. Chunki u 13 yil ulug‘ ingliz olimi E.Rezerford bilan birga ishlab, bu ish Angliyada qanday yo‘lga qo‘yilganini yaxshi bilgan.

Professor-o‘qituvchining ilmiy sohadagi faoliyati bu hisobga kirmaydi, chunki ilmiy daraja va unvonga haq to‘lash qarorda alohida aytilgan.

O‘n foiz mablag‘ni taqsimlashni o‘quv prorektoriga, 2–4 kurs talabalariga, kafedra mudirlariga, jamoatchilik nazorati va sifat komissiyaga hamda uslubiy kengashga topshirish mumkin. Buning qiyinchiligi yo‘q, talabalarning 4–5 yillik anketa so‘rovlarining natijasiga va kafedra mudirining ma'lumotlariga tayanib professor-o‘qituvchilar ro‘yxatidan poraxo‘rlar chiqarib tashlanadi. Shularning va metod kengashning ma'lumotlariga tayanib, savodsiz o‘qituvchilarning ro‘yxati tuziladi.

Agar bu o‘qituvchilar maoshini ko‘paytirishni istasa, tayyorlagan o‘quv materiallari (ishchi dasturlar, ma'ruzalar, prezentatsiyalar, amaliy, laboratoriya, seminar va mustaqil mashg‘ulotlarning materiallari, test savollari, har xil topshiriqlar, axborot texnologiyalaridan foydalanish darajasi, o‘z sohasi bo‘yicha qanday adabiyotlarga egaligi va hokazo) komissiyaga havola qilinadi. Bularni o‘qituvchi internetdan yoki boshqa manbalardan birga bir ko‘chirib olgan bo‘lsa, bu hisobga kirmaydi.

Umuman olganda, har bir o‘qituvchining «bor-yo‘g‘ini» va pedagogik mahoratini «tarozi»ga qo‘yish qiyin emas. Hozir OO‘Yularida doimiy asosda ishlab turgan jamoatchilik nazorati va sifat komissiyalari bor, zarurat bo‘lganda ular har bir fan bo‘yicha boshqa malakali o‘qituvchilarni jalb qilishi mumkin.

Agar shunday qilinsa:

• byudjyet tashkilotlarida haq to‘lashning hozirgacha amal qilib kelayotgan sotsialistik prinsip asosida taqsimlanishidan voz kechiladi;
• professor-o‘qituvchining real mehnatiga qarab haq to‘lash prinsipi ishlay boshlaydi;
• savodsiz va poraxo‘r o‘qituvchilar bir-biridan ajratiladi;
• jamoatchilik nazorati va sifat komissiyalari ishlashni o‘rganib tajriba orttiradi (bu ham kelajakda o‘z mevasini beradi, chunki kelajakda aynan shu yo‘ldan boriladi);
• haqiqiy mutaxassislarning ishi yanayam unumli bo‘ladi, izlanishda davom etadi va aynan ulardan ijobiy o‘zgarishlar kutsa bo‘ladi.

Oylik maoshlar bajarilgan ishning nafaqat hajmiga, balki sifatiga va murakkablik darajasiga qarab ham bir-biridan farq qilishi kerak.

OO‘Yularining rahbarlariga o‘ziga xos mustaqillik, real hokimiyat beriladi va katta mas'uliyat yuklanadi. Ular rahbarlik qilayotgan OO‘Yularining faoliyatidagi ijobiy o‘zgarishlar bu mexanizmni ularning har biri qay darajada to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishiga qarab «ko‘zga ko‘rina» boshlaydi.

Abdulla Quvvatov,

SamDU analitik kimyo kafedrasining dotsenti.