Filolog va bloger Şahnoza Töraxöjayeva feysbukdagi sahifasida şu kunlarning asosiy mavzusi - Yoşlar ittifoqi atrofidagi holatga e'tibor qaratdi.
Uşbuni «töy korteji» mojarosi çiqmasdan avval yoza boşlagan edim. Sönggi voqealardan keyin kampaniyaga qöşilmaslik nuqtai nazaridan postni e'lon qilmaslik kerak degan fikrga bordim-u, ammo boşqa narsa yozişga ulgurmadim. Öqiyotganda şu holatni e'tiborga olib qöyasizlar degan umiddaman.
Bir paytlar «Kamolot»ga taalluqli jurnalning boş muharriri bölgan va Qahramon Quronboyev bilan bir neça bor şaxsan suhbatlaşgan odam sifatida vaziyatni tahlil qilişga urindim. Bu – mutlaqlik va xolislik da'vosidan yiroq blogpost.
Ötgan yili şunday post qöygan ekanman: «Hijob, soqol, blogerga tazyiq... Yoşlar Ittifoqiga yaxşi imijmeyker kerak. Xayrli işlari soyada qolib ketyapti».
Çindan ham, hijob, soqol, poyezdlarda «kataysa», töy korteji – bir yilga köplik qildi. Madda boylab kelayotgan yara yorildi: içidan juda köp narsalar çiqyapti.
Nega ittifoqçilarni köpçilik yomon köradi? Axir harakat qilişyapti, işlaşyapti-ku?
Men aniqlagan sabablar bir neçta. 1. Yetakçilar
Ötgan yili Yoşlar Ittifoqining matbuot kotibini kördim: ança aqlli qiz ekan, taşkilotda qilinayotgan işlarni batafsil yoritdi, köpçilikni işontirdi, odamlarning fikrini özgartira oldi. Oradan bir kun ötib esa bloger Sanjar Saidga nisbatan qaysidir bir ittifoqçining tazyiqi mojarosi çiqdi va matbuot kotibining barça sa'y-harakatlari yuvilib ketdi. Bunday hollar takror-takror röy beraverdi: Ittifoq yoş ijodkorlarni rağbatlantirib, endigina iliq taassurotlar uyğota boşlaganda, yetakçilardan biri darsni buzdi; joylarga borib, xalqning duosini olyapti degan xabarlar kelayotganda – «töy korteji» mojarosi çiqdi. Xullas, zamonaviy yoşlar taşkiloti imijiga nuqul yetakçilar xol qöyaverdilar.
Keça «Kun.uz»ga berilgan intervyu esa vaziyatni yanada ötkirlaştirdi va oydinlaştirdi ham. Qahramon Quronboyev şunday imkoniyatdan foydalana olmadi va yana öziga nisbatan salbiy «kommentlar köçkisi» ostida qoldi. Omma konkret hodisa haqida konkret izoh kutgandi, lekin 15 daqiqa davomida qolip jumlalardan iborat navbatdagi piar nutqini tinglaşga majbur böldi.
Mavzuga oid
Aslida «ha şu iş notöğri böldi, ammo manavi sabablarga köra qilindi» deb xatoni tan oliş va izohlaş bilan diplomatik usulda vaziyatni foydaga burib yuboriş ham mumkin edi. Diplomatiya va omma bilan işlaşning zamonaviy usullardan yiroqlik yetakçiga pand berdi. «Hamma vositalar yaxşi» prinsipida keçayotgan hozirgi dahanaki janglar ham taşkilot imijiga aslo foyda keltirmayapti.
Menimça, Qahramon Quronboyev biron viloyat hokimi bölişi kerak. Köp yillar rahbar lavozimlarda işlagan, boşqaruv ilmini suv qilib içib yuborgan, buyruqlarni töğri beradigan va ularni bajarmagunlariça qöymaydigan qattiqqöl va tajribali rahbarga talab hamişa bor. Faqat... yoşlar nozik masala-da. Ularni qörqitadigan emas, bağriga bosadigan, tuşuntiradigan, işontiradigan yetakçi (yoşidan qat'i nazar) kerak.
2. Imtiyozlar
Yoşlar ittifoqiga katta pul, yana prezidentning çeksiz işonçi kredit qilib berildi. Bu biznesini özi noldan boşlagan, öqişga kira olmay gastarbayterga aylangan, rahbarining mantiqsiz buyruqlaridan çarçab işdan böşagan va «suriş kerak» degan öyda yurgan boşqa («uyuşmagan») yoşlarda Ittifoqqa nisbatan öz-özidan salbiy munosabat uyğotdi: bir farzandingizga şokolad berib, boşqasiga bermang-çi, körasiz nima bölişini. Bu yerda vaziyatga yeçim: şokolad olgan bola uni ukasi bilan bölişişi kerak (Ittifoqqa a'zo bölmasa-da, iste'dodli yoşlarni qöllab-quvvatlaş TIZIMINI yaratiş, ularni çet elga öqişga yuboriş, yoşlar migratsiyasi taşkilotini oçiş, nogironlarga bir martalik emas, tizimli kömak beriş, yoşlar reabilitatsiya markazlari tarmoğini yaratiş, yonib ketgan 52 öğlon voqeasiga amaliy çoralar bilan munosabat bildiriş va h.k). Aka esa şokoladni özi yeb qöydi (tuturiqsiz logotiplarga, tarğibot poyezdlariga sarflab yubordi). Şunday holida unga yana köp şokolad berildi (öqişga kirişga, uy va avtomobil olişga imtiyozlar). Töğri, joylarda muhtojlarga bir martalik yordamlar körsatildi, lekin global, tizimli loyihalar işlab çiqilmadi. Baliq tarqatildi, qarmoq berilmadi. Natijada aka-ukalar (ittifoqqa a'zo bölgan va bölmagan yoşlar) örtasida jarlik paydo böla boşladi va bugungi darajaga yetib keldi.
3. «Uyuşmagan yoşlar» teoriyasi
Yoşlar uyuşmasa, fojia emas, yoşlar öylamasa – fojia. Aslida, uyuşiş faqat ekstrovertlarga xos. Jasur Kengboyev aytgandek, daholar, iste'dodlar köpinça introvert bölişadi (miyaga yolğizlikda yaxşi fikrlar keladi-da). Serşovqin tadbirlarda fikrlaş, biron narsa öylab topiş, yangilik yaratiş qiyin. Bu bilan yoşlar birlaşmasin, jamoa bölmasin demaymiz, Yoşlar Ittifoqi balki yaxşi jamoadir ham, ammo u yerdagi yoşlarda individuallik körinmadi.
4. Tadbirlar
Men ilmiy anjumanlarni yaxşi köraman. Tasavvur qiling, bir joyga butun dunyodan sohaning bilimdonlari töplanişadi. Ular şö'balarda dokladlarini öqib çiqqaç, kofe-breklarda, tanaffuslarda özaro suhbatlar quradilar (gala bölib suratga tuşiş örniga!). Aylana stol atrofida ötirib u yoq-bu yoqdan gaplaşayotgan yoşlardan çiqayotgan fikrlar, ğoyalar özaro töqnaşib, oradan uçqunlar çatnab yangi-yangi kaşfiyotlar, yangiliklar bölişi aniq. Öynaydigan, sakraydigan, otaşin nutqlar irod qiladigan yoşlar bilan bir qatorda öylaydigan, ilmiy iş yozadigan, laboratoriyalarda izlanadigan, xalqaro konferensiyalarda iştirok etadigan yoşlar qatlami ham bor. Ular ham yurtning boyligi, resursi. Öşalarni uyuştiriş haqida, afsuski, Yoşlar Ittifoqi juda-juda kam işlar qildi, imkoniyatidan ança kam işlar qildi. Tadbirlari faqat ekstrovert yoşlarga möljallandi.
5. Yangi libos kiydirilgan eski ideologiya
Yangilangan taşkilotga yangi ğoya kerak edi. Yoşlar Ittifoqi vatanparvarlik, fidoyilik kabi «Kamolot»dan meros ideologiyadan voz keçib, taraqqiyparvarlik, ilm-fanda ilğorlik, inson qadri kabi zamonga mos, yangi avlod yoşlarini yaratuvçanlikka undaydigan mafkurani yaratganida, yoşlarning yanada kengroq qatlamlarini qamrab olgan bölardi. Har xil fan laboratoriyalari taşkil qilişi, istiqbolli innovatsion loyihalarni moliyalaştiriş, fanning turli yönalişlari böyiça dunyoda yetakçi olimlarni olib kelib treninglar ötkazişi... Dabdaba bilan kezgan poyezdlari xarajatiga ilmiy tekşiriş institutiga biron noyob uskuna sotib oliş mumkin edi. Öz taşabbusi bilan film olib, xalqaro festivalda ğolib bölgan, ammo taqdirlaş marosimiga borişga pul topa olmagan yoş kinoijodkorlarga homiylik qiliş mumkin edi... Xullas, taşkilot ilm-fan, taraqqiyotni yetakçi ideologiya qilib olişi lozim edi, çunki hozir vatanga taraqqiyot kerak, hozir taraqqiyparvarlik vatanparvarlikka teng ğoya bölib qolgan.
Qilinmagan işlar, öylanmagan loyihalar bugun taşkilotga köp muammolarni tuğdirib turibdi.
Nima qilmoq kerak?
Taşkilotlar köp bölişi kerak!
Birgina taşkilot butun mamlakat yoşlarini birlaştirib, uyuştirib olişi mumkin emas. Yoşlarni yagona ğoya atrofida birlaştirişga uriniş – absurd. Yoşlar manfaatlari kesişgan nuqtada birlaşişi mumkin (ayniqsa, hozirgi yoşlar), lekin ularni bitta ğoya uçun birlaştiriş, ya'ni bir xilda öylaşga majbur qiliş – utopiya. Yoşlar fikrdoşlari, hammaslaklari bilan turli ğoyalar atrofida birlaşmoği kerak, u ğoyalar Konstitutsiyaga va konstitutsion tuzumga zid bölmasa böldi. Biz «birlaştiriş», «uyuşiş» sözlarini juda tor tuşunganimiz uçun köp yoşlarni boy berib qöydik.
Masalan, yaqinda yakunlangan Respublika qorilar (Qur'on) musobaqasida men yoşlarning alohida bir qatlamini kördim. 18 yoşdan 40 yoşgaça bölgan iştirokçilar – aksari yoşlar. Ularning miyasida nima, xayolida ne gap? Tasavvur ham qilolmaysiz: ular tamomila boşqaça öylaşadi, boşqaça yaşaşadi. Ularni uyuşmagan deya olmaysiz, ammo biz tuşunayotgan ma'noda uyuşgan ham emas. Yoki feysbukda turli guruhlar tuzib, özaro intellektual duellar ötkazayotgan yoşlarga boqing. Ularni şu guruhlarga nima olib kelyapti? Hamfikrlik, ma'rifat, taraqqiyparvarlik. Afsuski, ularning potensiali ijtimoiy tarmoqlardagina sarflanyapti. Yoşlar Ittifoqi ana şu qatlamlarni qamrab, uyuştirib ololmadi. Çunki ular tadbirlarda yayraydigan emas, zehni ilmda toblangan yoşlardir. Ular uçun alohida-alohida, özlariga mos uyuşmalar taşkil qiliş kerak.
Tasavvur qiling, Musulmonlar idorasi qoşida «Yoş musulmonlar jamiyati»ga öxşaş bir taşkilot oçilsa... Davlat homiyligida, mayli, Diniy qömitaning qat'iy nazorati ostida bölsin. Unga ham Yoşlar Ittifoqidek imtiyozlar berilsa (ekstremizmga qarşi kuraş ham arzonga tuşmayapti-ku, baribir). Bu yoqda «Dunyoviy bilimlar markazi» degan yana bir jamiyat oçilsa. Ijtimoiy tarmoqda bahslaşib, bir-birini mutaassib yoki kofirga çiqarib yurgan bu ikki qatlam balki bir-birini tuşunarmidi, toqatli bölarmidi, özaro yaqinlaşarmidi... Bu uyuştiriş emasmi?
Forbes röyxatiga kirgan yoş milliarderlarni köring: aksarining yoşi 30 ga yetmagan va eng boy yoş milliarderlar «Ehson qasami»ni içgan – filantropiya ham ideologiya – yoş milliarderlar xayriya ğoyasi atrofida birlaşişgan. Bizda ham ilğor, oçiq fikrli tadbirkor yoşlarning «Qöqon saxovat» singari xayriya taşabbuslarini körib odam ruhlanib ketadi. Bu uyuşiş emasmi?
Xuddi şunday yoş öqituvçilar, vraçlar, işsizlar, siyosatçilar, hatto sobiq mahbuslar jamiyatlarini tuziş nega mumkin emas? Balki keyinçalik ulardan haqiqiy, jonli kasaba uyuşmalari ösib çiqar? Nodavlat notijorat taşkilotlariga berilayotgan yangi imkoniyatlardan foydalanib şunday yoşlar taşkilotlarini tuziş vaqti yetdi, menimça.
Bizga faqat jamoaviylikni emas, öziga xos individuallikni ham rağbatlantiradigan taşkilotlar kerak. Rang-barangliklar bilangina yoşlarning turli qatlamlarini qamrab oliş mumkin. Har bir yoşga özini sindirmasdan, özi işongan ğoyalarga xiyonat qilmasdan uyuşiş imkoniyatini beriş haqida öylamasak, nomi boru ta'rifi yöq «uyuşmagan yoşlar» muammosidan qutula olmaymiz.
Dunyoda milliarderlar, olimlar, siyosatçilar, liderlar tobora «yoşarib» borayotgan bir davrda biz yoşlarga hamon töyini qanday ötkazişni örgatib yuribmiz. Sababi, bu yoşlar hayotida faqat şu bir kun – töy uçun yaşaydi, faqat şu kuni özining naqadar ahamiyatli ekanini, tirik ekanini his qiladi. Şu kunini imkon qadar yorqin qiliş boşqalardan zörroq, «krutoyroq» ekanini körsatiş ular uçun umr mazmuniga aylanadi. Boşqa kunlar esa ular biron olamşumul ğoyaning bölajak muallifi, dunyoni lol qoldirişni istaydigan ulkan ambitsiyali şaxs emas, şunçaki uyuşmagan yoş bölib qolaveradi. Yoşlarga töydan köra ahamiyatliroq ideologiyani berolmas ekanmiz, kortejlar yölini tösgandan foyda yöq.
