Malayziyadagi kutubxonalarda movarounnahrlik allomalarning qo‘lyozma asarlari saqlanmoqda

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi vakillarining Malayziya davlatiga bo‘lgan ilmiy safari doirasida O‘zbekistondan yetishib chiqqan ko‘plab allomalarning ilmiy merosiga oid nodir qo‘lyozma asarlar Malayziyaning oliygohlaridagi qo‘lyozma fondlari, tadqiqot markazlari, muzey va kutubxonalarida saqlanib kelinayotganligi aniqlandi. Bu haqda Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi Matbuot xizmati xabar bermoqda.   

Jumladan, Malayziya islom madaniyati muzeyida islom madaniyati va tarixiga oid 15 mingdan ziyod diniy-tarixiy eksponat mavjud. Muzeyda 3000 dan ortiq kitob bo‘lib, ulardan 1000 ga yaqini qo‘lyozmalardan iborat. Saqlanayotgan noyob eksponatlar ichida Buxoro xattotlik san'atiga oid XVI-XVIII asrga tegishli bo‘lgan 3 dona Qur'oni karimning qo‘lyozma nusxalari va XIV asrga tegishli Imom Buxoriyning “Al-Jome' as-Sahih” nomli va janubiy Afrikadan keltirilgan XVIII asrga tegishli “Sahih al-Buxoriy”, “Muntajob min Sahih al-Buxoriy” nomli va uning sharhi “Fath al-Boriy fi sharhi Sahih al-Buxoriy” hamda 4 nusxa Samarqand va Buxoro xattotlik san'atiga doir “Daloil al-xayrot” nomli tarixiy qo‘lyozma asarlar saqlanmoqda. Bundan tashqari, muzeyning markaz qismida O‘zbekistondagi tarixiy obidalardan Imom Buxoriy masjidi (oldingi holati) va Go‘ri Amir majmuasi, Buxorodagi Masjidi Kalon majmuasi, Bibixonim masjidlarining maketlari islom tarixiy obidalari bo‘limidan joy olgan. Muzey mas'ullari bilan mavjud qo‘lyozmalarni tadqiq qilishga va ulardan nusxa olish kabi kelgusi ishlarda ilmiy-amaliy hamkorlik qilishga kelishildi.

Malayziya milliy kutubxonasida 5 mingdan ortiq qo‘lyozma mavjud bo‘lib, undan 200 ga yaqin arab va fors tilidagi qo‘lyozmalar borligi hamda ular ichida “Sahih al-Buxoriy”, “Matni Samarqandiy” va Naqshbandiya tariqatiga oid 2 ta qo‘lyozma borligi ma'lum bo‘ldi.

1-kitob: Kutubxonaning qo‘lyozmalar bo‘limida 253 sahifadan iborat “Sahih al-Buxoriy”ning ikkinchi juz'i “Kitab vujub az-zakot”dan boshlangan qo‘lyozma №-mss/2246 raqam ostida saqlanmoqda. Mazkur qo‘lyozmaning oxirgi sahifasida “Qod tamma al-juz'us-saniy min Sahih al-Buxoriy alayhi rahmat al-Boriy” matnidan so‘ng “1110 hijriy yil sha'bon oyining 14-kuni, muborak yakshanba kuni ko‘chirish o‘z nihoyasiga yetdi” – deb yozilgan matn asar xattoti tomonidan qayd etilgan. Qo‘lyozmaning nodirligi unda har xil naqsh va bezaklar hamda har xil rangdan foydalanilgan.

2-kitob: Ali Abu Amr Abyoriy tomonidan 1265 hijriy, Rabi'ul soniy, yakshanba kuni yozilgan “Matni Samarqandiy” nomli qo‘lyozma asar. Mazkur qo‘lyozma kutubxonaning № 982 raqami ostida saqlanmoqda. Asar mantiq va balog‘at ilmiga oid bo‘lib, mantiq ilmida mashhur asarlardan hisoblanadi. Unga ko‘plab sharhlar bitilgan. Qo‘lyozma to‘liq matnga ega bo‘lib, 23 sahifadan iborat.

3-kitob: Sulaymon Zuhdiy Xolidiy ibn Hasan ibn Sulaymon ibn Mahmudning Naqshbandiya tariqati asosi va qoidalari bitilgan qo‘lyozma nusxasi. Asar savol-javob asosida bitilgan va tariqat yo‘nalishidagi eng muhim masalalarni qamrab olganligi bilan ahamiyatli. Asarda pir, murshid hukmi, tariqatda raqs tushishning mazhablar nazdidagi hukmi va boshqa masalalar keng yoritilgan. Bu risola 1290 yil hijriy, muharram oyida yozilganligi muallif tomonidan o‘z muhri (Sulaymon Xolidiy Naqshbandiy) bilan qayd qilingan. Mazkur qo‘lyozma kutubxonaning № 961 raqam ostida saqlanmoqda. Asarning to‘liq matni saqlangan bo‘lib, 9 sahifadan iborat.

4-kitob: “Kifoya fi tariqati-l-Naqshbandiya” nomli qo‘lyozma asar №1005 raqam bilan qayd etilgan. Qo‘lyozmada Naqshbandiya tariqatining asosiy qoidalari bayon etilgan.

Malayziya xalqaro islom universitetining “Sayyid Muhammad Naqib al-Atlas” nomli kutubxonasi 1989 yilda olim Sayyid Muhammad Naqib Atlas tomonidan tashkil qilingan bo‘lib, unda 58 887 arab, fors, turkiy, ingliz, fransuz va malay tillaridagi kitoblar mavjud. Ulardan 3000 ga yaqin qo‘lyozma asarlar va 10000 dan ziyod qo‘lyozmalar tushirilgan mikrofilmlar saqlanmoqda. Mazkur qo‘lyozmalar ichida 500 dan ortig‘i movarounnahrlik allomalarning nodir qo‘lyozma asarlari hisoblanadi.

Fondda eng qadimiy va noyob qo‘lyozma asar sifatida xattot Muhammad Xayriddin (vaf. hij. 866.) tomonidan ko‘chirilgan Qur'oni karim kitobi qo‘lyozma nusxasi saqlanadi. Asarning hajmi 30X70 bo‘lib, har bir sahifada 12 qator yozilgan va bir qator oltin suvi va bir qator siyoh ishlatilgan nodir qo‘lyozma hisoblanadi. Bu asar Samarqanddan keltirilgan.

Shuningdek, mazkur fondda “Sahih al-Buxoriy” asarining XIII-XIV asrga oid qo‘lyozma nusxasi ham saqlanadi.

Mazkur noyob qo‘lyozma asarlarni o‘rganish va ularning manzillarini aniqlash yuzasidan ko‘plab tadqiqot ishlari olib borilishi zarur bo‘lib, bugun jahon qo‘lyozma fondlarida allomalarimiz ilmiy merosiga oid minglab qo‘lyozma asarlar saqlanmoqda va albatta bu asarlar o‘z tadqiqotchilarini kutib yotibdi.

Malayziyaga amalga oshirilgan ilmiy safar qo‘lyozmalarni o‘rganish va ularni jamlash bo‘yicha Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning: “Buyuk ajdodlarimiz ma'naviy merosiga oid, bir sahifa yozma ma'lumot bo‘lsa ham uni o‘rganamiz”, – deb ta'kidlagan so‘ziga amaliy javob bo‘ldi.