Taniqli adib Oybekning uy-muzeyida ko‘plab noyob buyumlar saqlanadi. Adibning ish stoli, ko‘zoynagi, qalami... Bularning bari adabiyot shinavandasining ko‘nglida ajib hislar uyg‘otadi. Ammo bu muzeydagi bir maktub hech kimni befarq qoldirmasligi shubhasiz. Yozuvchining qizi Oynur opaning ma'lumot berishicha, bu maktub 1945-55 yillar davomida surgunda, hibsxonada azob chekkan yozuvchi tomonidan 1966 yilda muzeyga sovg‘a qilingan ekan. Maktubni o‘qib, ta'sirlanmaslik ilojsiz ish. Biz adibning qizidan iltimos qilib, shu xatdan nusxa oldik. Quyida uni to‘lig‘icha e'tiboringizga havola etmoqdamiz.
«Bu kitob biz uchun nihoyatda mo‘'tabar, mo‘'jizakor kitobdir. Kitob insoniyat dunyosining eng ulug‘ kishisi, buyuk mutafakkir mavlono Mir Alisher Navoiy janobi oliy hazratlari haqida yozilgan, hozirgi zamondagi qalam egalari bundan oshirib yozolmasdilarki, buni faqat Oybek epladi.
Qo‘lingizdagi muqovasi to‘rt-besh marta yangilangan, eski kitob ko‘p kishilarni o‘lim changalidan olib qolgan. Shoir emasmiz-da, bu bilan mubolag‘a qilib yuborganga o‘xshab qoldim. Aslida esa hech qanday mubolag‘asiz, ayni bir haqiqatni yozyapman.
Hurmatli o‘quvchi! Siz yozuvchi Aleksandr Soljyenitsinning «Ivan Denisovichning bir kuni» degan hikoyasini o‘qigansiz. Unda yozuvchi bir kunnigina yozgan, xolos. Lekin qo‘lingizdagi kitob shunaqangi kunlarning 3630tasini po‘lat chidam bilan o‘tkazdi. Ivan Denisovichnining lagerdagi birgina kuni tasvirlangan. Kitob esa lagerlarning ko‘pida bo‘ldi, uni butun azob-uqubatlari, qiynoq, ochlik-yalang‘ochliklari, xo‘rlashlari, insonni inson emas itlardan ming marta past ko‘rishlarini o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi. U yerdagi har bir lager boshlig‘i «men sovet hukumatiman» deb istagan ishini qilganlarini, boquvda quturib, semirib yotgan ovcharkalarni begunoh, zo‘rg‘a oyog‘ini sudrab ketayotgan mahbuslar ustiga tashlashlari, hatto ba'zan it bormaganda majbur qilib, qoptirishlar, soqchilar bir-birlari bilan «kimning iti kuchli» o‘ynashib itni qo‘yib yuborib, jim ketayotgan mahbuslarni orqasidan uzib yiqitishlari... Bir burda nonga och mahbuslarni bir necha martalab peshonasi yerga tekkuncha ta'zim qildirishlar, salom bermasa so‘kish, urish, xo‘rlash, qamash... Mana shularning barchasini ko‘rdi.
«Ivan Denisovichning bir kuni» hikoyasidan ma'lumki, baraklar juda katta, unda turli millat vakillari yotadi. Hamma baraklar tunda qulflab qo‘yiladi. Har xil odam bor, shuning uchun barcha narsalarni berkitib yurish kerak. Xususan, nonni. Kitob o‘qish, uni o‘zi bilan olib yurish qat'iyan man etilgan. Keladigan va yuboriladigan xatlar, albatta, tekshiruvdan o‘tadi. Har bir barak kuniga, albatta, tintuvdan o‘tadi. Shunda nazoratchilar qo‘liga nima tushsa olib o‘rtaga tashlaydilar. Ayniqsa, taxta chorpoyani ikkinchi qavatidan turib uloqtirilgan narsalar chil-chil bo‘lib ketadi. Hatto nina, to‘g‘nog‘ichlar ham sovuq qurol hisoblanadi. Binobarin, buyum egasi, shubhasiz, jazolanadi. Qog‘oz-qalam tortib olinib, chetga otib yuborilar edi...
