AQŞ Eronga qarşi ilk bor bundan öttiz töqqiz yil ilgari sanksiyalar joriy etgandi. Öşandan buyon bu davlatga nisbatan sanksiyalar rejimiga bir neça marta özgartirişlar kiritildi – ayrim taqiqlar olib taşlandi, ayrimlari yanada keskinlaştirildi, yangi çeklovlar joriy etildi.
Sönggi sanksiyalar şu yilning 5 noyabridan kuçga kirdi. AQŞ nima uçun Eronga qarşi sanksiyalar kiritişdan töxtamayapti, bunday çoralar qaçondan boşlangan, sanksiyalardan maqsad nima va uning jahon iqtisodiyotiga ta'siri qanday?
Qariyb qirq yillik sanksiyalar
Eronga nisbatan dastlabki sanksiyalar Islom inqilobi ğalabasidan (1978-1979 y) biroz vaqt ötib joriy etilgan. Bunga 1979 yil 4 noyabrda Tehronda AQŞ elçixonasining bosib olinişi sabab bölgan. Öşanda AQŞ prezidenti Jimmi Karterning farmoniga muvofiq Eron neftini sotib oliş töxtatilgan, uning Amerika banklari va ularning xorijdagi filiallaridagi hisob raqamlari muzlatilgan, Eronga harbiy ehtiyot qismlar sotiş taqiqlangan. 1980 yil aprelda diplomatik aloqalar uzilganidan söng Amerika mahsulotlarining Eronga eksporti hamda uşbu davlat mahsulotlarining AQŞga importiga nisbatan taqiq kiritilgan. 1981 yil yanvarda savdo embargosi bekor qilingan, ammo moliyaviy operatsiyalarga nisbatan çeklovlar amal qilişda davom etgan.
1984 yil 28 sentabrda Ronald Reygan ma'muriyati Eronning terrorizmni qöllab-quvvatlovçi davlatlar röyxatiga kiritilişi munosabati bilan uşbu davlatga eksport ustidan qöşimça nazorat çoralarini joriy etdi.
1987 yil 29 oktabrda Eron mahsulotlari, asosan neft importi yana çeklandi. 1990 yil noyabrda Amerika kompaniyalari Erondan çeklangan miqdorda neft import qilişga ruxsat oldi.
1995 yil 15 martda AQŞ prezidenti Bill Klinton Amerikaning Conoco kompaniyasi bilan Eron milliy neft kompaniyasi örtasidagi Eron sohillarida neft qidiriş böyiça kelişuvni töxtatib qöydi, 8 may kuni esa AQŞ firmalariga Erondagi neft va gaz konlarida qidiruv işlarini olib boriş hamda Eron neftini uçinçi mamlakatlarga sotiş uçun xarid qilişni taqiqlovçi farmonni imzoladi. Bunga Eron terrorizmni qöllab-quvvatlayotgani haqidagi ma'lumotlar sabab bölgani aytildi.
1996 yil 5 avgustda Bill Klinton xorij kompaniyalariga Eron bilan neft va gaz qazib olişda hamkorlik qilişni taqiqlovçi sanksiyalar töğrisidagi qonunga imzo çekdi.
2006 yil oktabrda kiçik Jorj Buş prezidentligi davrida Eronda yadroviy dastur rivojlanişi munosabati bilan uşbu mamlakatning atom va qurol sanoati bilan boğliq banklari, kompaniyalari va jismoniy şaxslariga nisbatan Eronda ozodlikni qöllab-quvvatlaş töğrisidagi qonun qabul qilindi (u 1996 yilgi qonunning yangi tahriri bölib, 2016 yilda ön yilga uzaytirilgan).
Mavzuga oid
2010-2013 yillarda Eronning transport, neft-kimyo, energetika, kemasozlik kompaniyalari, dengiz portlari va teleradiokompaniyalari qora röyxatga kiritildi. Bundan taşqari, «islom inqilobi qöriqçilar» korpusi qömondonlari va «basij» xalq harakatiga nisbatan çeklovlar joriy etildi.
2012 yil fevralda prezident Barak Obama Eron hukumati va moliya institutlarining aktivlarini bloklaş töğrisidagi farmonni imzoladi. Roppa-rosa bir yildan söng Eronning neft savdosidan olgan daromadlarini tasarruf qilişini yanada qiyinlaştiruvçi qöşimça çoralar qabul qilindi. Eron moliya muassasalari bilan hamkorlik qilganlik uçun sanksiyaga tuşuvçilar doirasi kengaytirildi, buning oqibatida uning xorij banklarida saqlanayotgan neft sotişdan tuşgan daromadlaridan foydalaniş imkoniyatlari çeklandi.
2013 yil iyunda Amerika banklari, moliya institutlari va kompaniyalariga Eron pul birligi rialdan foydalanadigan taşkilotlar bilan hamkorlik qiliş taqiqlandi. Şu tarzda rial xalqaro moliya tizimidan siqib çiqarildi.
Vaqtinçalik bekor qilingan çoralar
Çeklov çoralari kengayişi bilan bir vaqtda qator mahsulotlar sanksiyalar röyxatidan çiqarildi va ayrim taqiqlar olib taşlandi. Eron 2006 yilda yadro dasturi böyiça Fransiya, Germaniya, Buyuk Britaniya, AQŞ, Rossiya va XXR bilan muzokaralarga kirişgaç, Amerika kompaniyalariga Eronga qişloq xöjalik mahsulotlari va dori-darmonlar eksport qiliş va u yerdan ikra, pista va gilam import qilişga ruxsat berildi.
2009 yilda eksport qiliş ruxsat etilgan mahsulotlar qatoriga noşirlik mahsulotlari qöşildi, 2010 yilda esa Eronga AQŞ firmalari tomonidan kompyuterlar uçun işlab çiqarilgan dasturlarni, 2013 yilda kompyuter qurilmalarini sotiş böyiça taqiqlar olib taşlandi. 2013 yil sentabrda AQŞ hukumati tabiiy ofatlar oqibatlarini bartaraf etiş, yovvoyi tabiatni asraş, inson huquqlarini himoya qiliş bilan şuğullanuvçi notijorat taşkilotlar va sport assotsiatsiyalariga Eronda işlaşga ruxsat berdi.
2014 yil 20 yanvarda Eron yadroviy dasturini töxtatib turiş haqidagi kelişuv kuçga kirgaç, AQŞ Eron nefti eksportiga nisbatan sanksiyalarni yumşatdi, Eron bilan moliyaviy munosabatlar örnatgan xorijliklarga çeklovni vaqtinça bekor qildi. Eron davlat teleradiokompaniyasiga nisbatan sanksiyalar ham vaqtinça töxtatildi. Boeing va General Electric korporatsiyalariga Eronga ehtiyot qismlar yetkazib beriş va aviatsiya dvigatellarini ta'mirlaşga ruxsat berildi. Öşa yil noyabrida esa Erondan neft va neft mahsulotlari sotib oluvçi uçinçi davlatlarga nisbatan sanksiyalar töxtatildi.
2014 yil dekabrda AQŞ Eron hukumati bilan aloqador jismoniy va yuridik şaxslarga nisbatan sanksiyalar kiritdi.
2016 yil 16 yanvarda Eron öz yadroviy faoliyatini MAGATE nazoratiga ötkaziş böyiça kelişuv majburiyatlarini bajarganini tasdiqladi. Şu kuniyoq Barak Obama xorij firmalari va Amerika kompaniyalarining xorijdagi filiallariga nisbatan ikkinçi darajali sanksiyalarni bekor qiliş töğrisidagi farmonni imzoladi. Öşa yil oktabrida Eron va ofşor bank muassasalari örtasida dollarda hisob-kitob qilişga ruxsat berildi. Sanktsiyaga tuşgan şaxslar boşqaradigan Eron kompaniyalari bilan xalqaro moliyaviy operatsiyalar ötkazişga qöyilgan taqiq olib taşlandi. Şu bilan birga, AQŞ jismoniy va yuridik şaxslariga Eron bilan işbilarmonlik aloqalarini örnatişga qöyilgan taqiq öz kuçida qoldi. Amerika fuqarolariga Eron hukumati va moliya institutlari bilan oldi-berdi va hamkorlik qiliş mumkin emasdi. Qora röyxatda esa 200ga yaqin kişi va kompaniya bor edi.
Tramp davridagi yangi çeklovlar
2017 yil aprelda Donald Tramp ma'muriyati inson huquqlarini buzişda ayblab Tehron qamoqxonalar taşkilotini sanksiyalar röyxatiga kiritdi, may va iyulda esa «Eronning ballistik raketa dasturini, harbiy xaridlarini yoki «islom inqilobi qöriqçilari» korpusini qöllab-quvvatlagan» qator yuridik va jismoniy şaxslarga nisbatan sanksiyalarni kengaytirdi.
Öşa yil 2 avgustda Tramp Amerika duşmanlariga qarşilik körsatiş töğrisidagi qonunni imzoladi. Unda Eronning ballistik raketalarni işlab çiqiş dasturiga aloqador şaxslarga nisbatan çeklovlar joriy etiş közda tutilgandi. Bundan taşqari, uşbu qonunga muvofiq, çeklovlarni yumşatiş yoki bekor qiliş huquqi Kongressga topşirildi (ilgari prezident qaror qabul qilardi).
13 oktabrda AQŞ prezidenti Vaşingtonning Tehronga nisbatan yangi, yanada keskin strategiyasini ma'lum qildi. AQŞ Eronning «beqarorlaştiruvçi ta'siri»ga qarşi ana şu strategiya asosida kuraşişni közda tutgandi. Öşa kuniyoq AQŞ moliya vazirligi Eronning uçta taşkilotiga nisbatan sanksiya joriy etdi hamda «islom inqilobi qöriqçilari» korpusini «terrorizmni qöllab-quvvatlovçi» taşkilotlar röyxatiga kiritdi.
16 noyabr kuni Tramp Eron nefti va neft mahsulotlariga nisbatan joriy etilgan embargoning amal qiliş muddatini uzaytirdi.
Joriy yilning 4 yanvarida AQŞ moliya vazirligi Eronning ballistik raketalar işlab çiqariş dasturiga aloqador beşta taşkilot va Vaşington fikriga köra terrorçi guruhlar bilan aloqador uç nafar jismoniy şaxsga nisbatan sanksiyalar joriy etdi. 12 yanvar kuni esa inson huquqlarini buzişga va Tehron raketa dasturiga aloqador yana beş nafar jismoniy şaxs hamda töqqiz taşkilotga qarşi sanksiyalar kiritildi.
8 may kuni Donald Tramp Vaşington Eron yadroviy dasturi böyiça kelişuvdan çiqişini ma'lum qildi. Uning sözlariga köra, mazkur kelişuv Eronga çeklovlarni çetlab ötib yadro quroli yaratiş imkoniyatini qoldirgan. Tramp nafaqat ilgarigi sanksiyalarni qaytariş, balki yangi sanksiyalar kiritişga va'da berdi.
10 may kuni AQŞ moliya vazirligi «islom inqilobi qöriqçilari» korpusining olti vakili hamda unga aloqador uçta kompaniyaga nisbatan sanksiyalar kiritilganini ma'lum qildi.
2018 yilning 5 noyabrida esa sanksiyalarning ikkinçi bosqiçi kuçga kirdi.
Qanday sanksiyalar kuçga kirdi?
AQŞning yangi sanksiyalari Eron iqtisodiyotining muhim sohalari – neft qazib oliş va bank sohalariga oid bölib, 5 noyabrdan boşlab Vaşington Erondan neft eksport qiliş va Eronning neft qazib oluvçi kompaniyalari bilan biznes yuritişni taqiqladi.
AQŞ prezidenti Donald Tramp Eronga nisbatan sanksiyalarni «şu paytgaça mavjud bölgan sanksiyalar içida eng keskin sanksiyalar» deb atadi. Yangi sanksiyalardan taşqari, Eron moliyaviy sektoriga taalluqli ilgari kiritilgan çeklov çoralari ham amal qilişda davom etadi. Amerika kompaniyalariga Eron banklari bilan har qanday operatsiya ötkaziş taqiqlandi.
Vaşingtonning fikriça, sanksiyalar kiritilganidan söng Eronning neft eksport qilişi butunlay töxtaydi. Hattoki Qöşma Ştatlar bu maqsadini amalga oşira olmagan taqdirda ham Eron neftiga nisbatan har qanday çeklov uşbu mamlakat iqtisodiyoti uçun oğriqli ta'sir qiladi. Çunki Eron davlat byudjyetining 80 foizini neft sotişdan tuşadigan daromad taşkil qiladi.
5 noyabr kuni Eron banklari SWIFT xalqaro tölov tizimi yordamida xalqaro operatsiyalarni amalga oşiriş imkonidan mahrum qilindi.
Endilikda tizimdan uzilgan banklar xalqaro tölov operatsiyalarini amalga oşira olmaydi. SWIFT’da ta'kidlanişiça, uşbu qaror xalqaro bank tizimida barqarorlikni saqlab qoliş uçun qabul qilingan.
Sanktsiyalardan maqsad nima?
Vaşingtonning bayonotiga köra, AQŞ «maksimal bosim» körsatiş orqali Eronni yadroviy maqsadidan voz keçdirib, uning «yovuz fe'l-atvori»ni özgartirmoqçi. AQŞ davlat kotibi Mayk Pompeo 21 may kuni sözlagan nutqida Eron sanksiyalarga duç kelmaslik uçun bajarişi kerak bölgan 12ta şartni aytgandi. Sanab ötilgan şartlar orasida Eronning raketa dasturini töxtatişi va kelgusida Yaqin Şarqdagi nizolarga aralaşmasligi talab qilingan. Vaşington Tehronni Yaqin Şarqdagi terrorçilar – Yamandagi husiyçilar, Livandagi «Hizbulloh», XAMAS va Falastindagi «Islom jihodi» taşkilotlarini qöllab-quvvatlaşni töxtatişga majbur qilmoqçi.
Eron şuningdek, Suriyadan öz qöşinlarini olib çiqib ketişi va Iroqdagi şia harbiy guruhlarini qurolsizlantirişi lozim.
Şu bilan birga, Qöşma Ştatlar sakkizta davlatni Eronga kiritilgan «neft» sanksiyalaridan çiqardi. Bu haqda AQŞ davlat kotibi Mayk Pompeo ma'lum qildi.
«Biz bir neçta mamlakat uçun vaqtinçalik istisno kiritiş va neft bozoridagi yuqori talabni ta'minlaşga qaror qildik. AQŞ Eronga qarşi sanksiyalar doirasida Xitoy, Hindiston, Italiya, Turkiya, Janubiy Koreya, Yaponiya vaTayvan uçun istisno kiritadi. Bu davlatlarning har biri oxirgi olti oy içida Erondan neft sotib olişni sezilarli darajada kamaytirdi», - dedi u.
Uning ta'kidlaşiça, AQŞ Eron neft importini nolga tuşiriş uçun boşqa davlatlar bilan muzokaralarni davom ettirmoqda.
Pompeo şuningdek, «Buşer» AESi va mamlakatdagi ikkita yadroviy loyiha sanksiyalarga tuşmasligini qöşimça qildi.
Boşqalar qanday fikrda?
Yevroittifoq, xususan, Germaniya, Fransiya va Buyuk Britaniya AQŞning Eronga nisbatan kiritgan yangi sanksiyalaridan afsusda ekanligini bildirdi.
«Biz Vaşingtonning yadroviy kelişuvdan çiqişi oqibati ölaroq yangi sanksiyalarning kuçga kirişidan çuqur taassufdamiz», - deyiladi YeI mamlakatlarining 2 noyabr kuni e'lon qilingan umumiy bayonotida.
Sanktsiyalar hamda AQŞning yadroviy kelişuvdan çiqişini Rossiya va Xitoy ham ma'qullamadi. Ularning fikriça, kelişuvdan közlangan maqsadga erişildi – Tehron tomonidan yadroviy qurol işlab çiqarilişi xavfi va mintaqada qurollaniş poygasi boşlanişining oldi olindi. Eronning Yaqin Şarqda özini tutişi esa kelişuvda közda tutilmagan.
Kuni keça esa Ispaniya AQŞning Eron böyiça ultimatumini qabul qilişdan boş tortdi. Bu haqda Ispaniya taşqi işlar vaziri Jozep Borrel aytib ötdi.
«Biz, albatta, AQŞ bilan siyosiy va boşqa körinişdagi yaxşi munosabatlardan manfaatdormiz va şubhasiz, u bizning muhim hamkor, biroq Yevropa Ittifoqi va jumladan, Ispaniya öz siyosiy yönalişini olib boradi va Eron bilan yadroviy kelişuvga amal qiliş uçun barça imkoni bor işni qiladi», deb aytdi Borrel 6 noyabrda Madridda Rossiya taşqi işlar vaziri Sergey Lavrov bilan birgalikdagi matbuot anjumanda.
Borrelning aytişiça, Yevropa Ittifoqi va jumladan, Ispaniya AQŞning Eronga nisbatan qarori böyiça keskin fikr bildirgan.
«Yevropa Ittifoqi yadroviy kelişuv doirasida Eron bilan işlaş va investitsiyalar kiritişni davom ettira olişi uçun harakatlar rejasini qöllab-quvvatlaydi», dedi u.
«Bizda mavjud ma'lumotlarga köra, Eron bu kelişuv böyiça majburiyatlarini bajarmoqda va AQŞ bu kelişuvdan voz keçiş uçun heç qanday asos va sababga ega emas», deb qöşimça qildi Ispaniya taşqi işlar vaziri.
«Şu sababli men «sen biz bilan yoki bizga qarşisan» deyişim kerakligi boşqa zamonlarga tegişli. Ispaniya bunday bayonot qabul qilişi kerak emas», deb ta'kidlab ötdi Borrel.
Turkiya prezidenti Rajab Tayyip Erdöğan ham AQŞ tomonidan Eronga nisbatan joriy etilgan sanksiyalarni notöğri deb atadi.
«Biz bunday sanksiyalarga böysunmaymiz. Men bu sanksiyalar kiritilişini töğri qaror deb hisoblamayman. Mazkur qadam dunyodagi muvozanatni buzişga qaratilgan», - deya uning sözlaridan iqtibos keltirdi NTV telekanali.
Bundan taşqari, Erdöğan sanksiyalar «xalqaro huquq me'yorlariga mos kelmasligi»ni yana bir bor ta'kidladi. Uning sözlariga köra, Anqara «imperialistik dunyoda yaşaş»ni istamaydi. Turkiya rahbarining sözlariga köra, bugungi kunda uning mamlakati Erondan yiliga 10 mlrd kub metr gaz sotib oladi.
Öz navbatida, Xalqaro atom energiyasi agentligi (MAGATE) ham avgust oxirida AQŞ tomonidan bosim bölişiga qaramasdan, Eron yadroviy kelişuv şartlariga amal qilayotganini bildirdi.
Eron TIV mamlakat manfaatlarini himoya qiliş va AQŞning kelişuvdan çiqişi oqibatida yetkazilgan zararni qoplaş böyiça kafolat beriş uçun Yevropa mamlakatlarida 45 kundan 60 kungaça vaqt borligini ma'lum qildi. Agarda kelişuvning yevropalik iştirokçilari buni amalga oşirmasa, Eron «majburiy qaror» qabul qilişi haqida ogohlantirdi. Rasmiy Tehron öziga nisbatan jazo çoralari bekor qilinişini sörab AQŞni Haagadagi Xalqaro sudga berdi.
YeI sanksiyalar oqibatlaridan himoyalana oladimi?
Sentyabr oxirlarida Yevropa Ittifoqining taşqi siyosat va xavfsizlik masalalari böyiça oliy vakili Federika Mogerini Bryussel AQŞ sanksiyalarini çetlab ötgan holda Eron bilan moliyaviy operatsiyalarni ta'minlaydigan maxsus moliya institutini taşkil etiş niyatida ekanligini aytdi. Special Purpose Vehicels (SVP) deb nomlanuvçi bu institut Yevropa kompaniyalariga Vaşington sanksiyalariga tuşib qolişdan xavfsiramasdan Eron bilan iqtisodiy munosabatlar olib boriş imkonini beradi.
SVP tovar almaşiş birjasi körinişida böladi. Eron va uning Yevropadagi hamkorlari örtasidagi hisob-kitoblar faqatgina mana şu tizim doirasida olib boriladi. Xususan, neft eksporti Eron tekstil sanoati uçun texnika yetkazib beriş evaziga amalga oşiriladi. SVP xizmatlaridan nafaqat Yevropa mamlakatlari, balki Eron bilan savdo qilişni istagan barça foydalanişi mumkin böladi. Faqat hozirça hattoki uşbu taşkilot qarorgohi qayerda joylaşişi va unda kimlar işlaşi masalasi ham hal qilinmagan. Yevropadagi poytaxtlar SVP’ni özlariga taklif etişga şoşilmayapti.
Şu bilan birga, Mogerinining bayonotiga javoban AQŞ davlat kotibi Mayk Pompeo YeIning bunday taşabbusidan «hayratga tuşgani va hafsalasi pir bölgani»ni aytdi. Uning sözlariga köra, bu «mintaqaviy va global xavfsizlik uçun tasavvur qiliş mumkin bölgan eng besamar çoradir».
AQŞ prezidentining milliy xavfsizlik böyiça maslahatçisi Jon Bolton esa Vaşington Tehronga qarşi iqtisodiy çoralarga rioya qilinişini ta'minlaşda «tajovuzkor va sobit» bölişini hamda boşqa davlatlarga uni yöqqa çiqarişga yöl qöymasligini ma'lum qildi.
Sanktsiyalar qanday ta'sir qilmoqda?
2018 yilda Eron valyutasi rial öz qiymatining 70 foizini yöqotdi va uning kursi pasayişda davom etmoqda. Mamlakatda inflyatsiya töxtovsiz ösmoqda. Eron nefti eksporti iyundagi körsatkiçlarga nisbatan uçdan bir qismga qisqardi.
Xorij, xususan Yevropa investorlari, kompaniya va korxonalari özlari uçun muhim bölgan Amerika bozoridan ayrilib qolmaslik uçun mamlakatni tark etmoqda. Fransiyaning Total energetika konserni milliard dollarlik gaz loyihasidan çiqmoqda. Germaniyaning Daimler, Fransiyaning PSA va Airbus kompaniyalari Erondan çiqib ketişini ma'lum qildi.
Eron yadroviy dasturi imzolanganidan söng 3,3 mlrd yevroga yetgan nemis-eron savdosi hajmi AQŞ şartnomadan çiqqanidan söng 20 foizga qisqardi. AQŞ sanksiyalari oqibatidan xavfsiragan Yevropa banklari Eron bilan hamkorlik qilmaslikni ma'qul körmoqda.
Eronga har qanday mahsulotni import qiliş qiyinlaşdi. Mamlakatda muhim dori-darmonlar yetişmayapti, ularning narxi keskin oşib ketdi. Sanktsiyalar rejimi Erondagi şusiz ham Ğarb bilan yaqinlaşuvga qarşi bölgan öta konservativ kuçlarning siyosiy ta'sirini kuçaytirmoqda.
Eron nefti jahon neft bozorining atigi 3 foizini taşkil etadi va hattoki butun dunyodagi mamlakatlar sanksiyalarga qat'iy amal qilganida ham u neft qazib olişni butkul töxtatişi mumkinligi ehtimoldan yiroq. Buning ustiga, Erondan eng köp neft sotib oladigan davlat Tehron bilan savdolar taqiqlanişiga unçalik parvo qilmaydigan Xitoydir.
Agarda Amerika sanksiyalari kuçli salbiy ta'sir körsatadigan Eronni hisobga olmasa, qolgan davlatlar uçun sanksiyalar na sezilarli zarar keltiradi va na katta foyda. Biznes gigantlari uçun yöqotişlar sezilarli bölsa-da, Erondagi loyihalarni va şartnomalarni bekor qilişni keyinroqqa köçiriş qiyinçilik tuğdirmaydi, deb yozadi «Forbs» jurnali.
