Yer taqsimoti doirasida bir tumanda yuzga yaqin fermerliklar tugatildi. Buning oqibatlari nimalarda aks etadi?

2019 yilning 9 yanvar kuni Vazirlar Mahkamasining «Fermer xo‘jaliklari va boshqa qishloq xo‘jaligi korxonalari yer maydonlarini maqbullashtirish hamda qishloq xo‘jaligi ekin yerlaridan samarali foydalanishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi 14-sonli qarori qabul qilindi.

Mazkur qarordan ko‘zlangan maqsad va uning qabul qilinishiga asoslar nimalardan iborat edi?

Qarorni qabul qilishdan asosiy maqsad respublikada mavjud yer maydonlaridan unumli foydalanish va sohada yuqori samaradorlikka erishish edi. Hujjatda qishloq xo‘jaligi yerlaridan foydalanishda tizimli muammolar mavjudligi sohani barqaror rivojlantirishga salbiy ta'sir etayotgani qayd etilgan.

Qarorda:

birinchidan, yerlarni noqonuniy ajratish va ulardan xo‘jasizlarcha foydalanish holatlariga yo‘l qo‘yilmoqda;

ikkinchidan, yerlardan, ayniqsa sug‘oriladigan yerlardan noqonuniy foydalanish, shaxsiy manfaati yo‘lida yakka tartibda uy-joy yoki boshqa bino va inshootlarni qurib olish holatlari ortib bormoqda;

uchinchidan, fermer xo‘jaliklari va boshqa qishloq xo‘jaligi korxonalari yer maydonlarining konturlari kesimida ekinlarni joylashtirish va hosildorlikni belgilash bo‘yicha mahalliy hokimliklar tomonidan qabul qilingan qarorlarning shaffofligi va xolisonaligi ta'minlanmayapti. Bu esa, ayrim qishloq xo‘jaligi ekinlari shartnomaga nisbatan ko‘p yoki kam ekilishiga, hosildorlik adolatsiz belgilanishiga sabab bo‘lmoqda;

to‘rtinchidan, qishloq xo‘jaligi korxonalari tomonidan tuproq unumdorligini oshirish, yerlarning meliorativ holatini yaxshilash hamda zamonaviy resurstejamkor innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish masalalariga e'tibor qaratilmayapti, jumladan, tomchilatib sug‘orish tizimi bor-yo‘g‘i 43,1 ming gektar yoki jami sug‘oriladigan maydonning atigi 1 foizida joriy qilingan, deb asoslangan.

Tanlovda mas'ullar qaysi talablarga diqqat qaratishi kerak edi?

Qarorni asos qilib joylarda ochiq tanlovlar asosida yerlar ajratila boshlandi.

Tanlovda aslida asosiy e'tibor nimalarga qaratilishi kerak:

talabgor yuridik va jismoniy shaxsning hisobvarag‘idagi majburiyatlardan ozod bo‘lgan mavjud pul mablag‘lari mavjudligiga;

talabgorga yoki uning oila a'zolariga tegishli yaroqli qishloq xo‘jaligi texnikalari mavjudligiga;

talabgorning yetishtirgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportga yo‘naltirganiga;

yaratiladigan yangi ish o‘rinlari soniga;

so‘nggi uch yil davomida mahsulot yetkazib berish bo‘yicha shartnomalar bajarilishiga.

Bundan tashqari, qarorda yana qo‘shimcha bir necha talablar qo‘yilgan, qishloq xo‘jaligi korxonalari yer uchastkalarining hajmlari ularning faoliyat yo‘nalishlaridan kelib chiqqan holda quyidagicha belgilanishi ko‘rsatib o‘tilgandi:

paxtachilik va g‘allachilik yo‘nalishidagi qishloq xo‘jaligi korxonalari yer uchastkalari maydonlarining eng kam o‘lchami — 100 gektar;

g‘allachilik va sabzavotchilik yo‘nalishidagi qishloq xo‘jaligi korxonalari yer uchastkalari maydonlarining eng kam o‘lchami — 20 gektar;

bog‘dorchilik va uzumchilik yo‘nalishidagi qishloq xo‘jaligi korxonalari yer uchastkalari maydonlarining eng kam o‘lchami — 10 gektar;

sabzavotchilik va polizchilik yo‘nalishidagi qishloq xo‘jaligi korxonalari yer uchastkalari maydonlarining eng kam o‘lchami — 5 gektar.

Chorvachilik yo‘nalishidagi qishloq xo‘jaligi korxonalari yer uchastkalarining hajmlari qonunchilikda belgilangan tartibda mavjud shartli mol bosh sonidan kelib chiqqan holda belgilanadi.

Fermerlar nima deydi?

Mazkur qaror ijroga qaratilganidan so‘ng, joylarda hokimiyat tomonidan yerlar olib qo‘yilayotgani to‘g‘risida murojaatlar kelishi ko‘paydi. Mana shunday murojaatlardan biri Qashqadaryo viloyati Kasbi tumanidan keldi. Murojaatni joyiga borib o‘rgandik. Yeri olib qo‘yilgan fermerlar bilan suhbatlashdik.

Video: Mover (tas-ix)

Video: Youtube

Ularning aytishicha, qaror chiqqanidan keyin tumanda tezda yerni fermer xo‘jaliklariga qaytadan ajratish bo‘yicha ishlar boshlangan va tanlov o‘tkazilgan. Maqbullashtirish natijasida hududdagi 140ta fermer xo‘jaligidan 100ga yaqini tugatilgan. Ularning yeri boshqa yoki yangi fermerlarga ajratib berilgan. O‘tgan mavsumda ekilgan mahsulotlarga qurt tushgan. Viloyat markaziga borib bir necha marta so‘ralgach, keyin o‘g‘itlar taqsimlangan.

Shuningdek, tegishli tashkilot tomonidan suv o‘z vaqtida berilmagan. Mutaxassisning bildirishicha, paxta ichishi kerak bo‘lgan suv juda kech berilgan. Odatda may-iyun oylarida beriladigan suv tortishuv-to‘polonlardan so‘ng avgust oyi oxiri sentabr oyi boshlarida berilgan. Birinchi suvdan keyin ekinga beriladigan ikkinchi suv 15 kun o‘tmay berilishi lozim. Biroq u ham kechikkan. Texnika masalasi ham katta muammo bo‘lgan.

Hozirda amalga oshirilayotgan yer taqsimoti ham suv yo‘li bo‘yicha amalga oshirilmayapti. Qoidaga ko‘ra, yonma-yon joylashgan fermerliklar maydoni bir fermerga ajratilishi lozim. Shunda sug‘orish ishlari osonlashadi. Fermerlar o‘zaro kelishib ishlashiga ham sharoit qilinmagan. Ya'ni, bir necha yonma-yon joylashgan fermer xo‘jaliklari o‘zaro kelishib bitta fermer xo‘jaligini yuritish haqida gap-so‘z ham bo‘lmagan.

«Kamiga bug‘doy ekiladigan yerlarga tegishli ishlar deyarli 90 foizga amalga oshirilgan. Bir-ikki sug‘orish ishlari qilinsa, hosil tayyor bo‘ladi. Biz 2018 yilning to‘rtinchi choragida kredit olib yaxshigina mablag‘ sarflaganmiz. Buni kimdan so‘raymiz? Hozir oilaviy ishsiz qoldik. Bolalarimiz shartnoma asosida tahsil oladi. Endi ularga qayerdan mablag‘ topib beraman? «Mana qaror chiqdi, 2019 yilning oxirigacha muddat, talablarni bajarmasang, yil oxirida yering olib qo‘yiladi», deyilganida biz harakatimizni qilardik», - deydi fermerlardan biri.

Kasbi tumani hokimligi izohi

Fermerlarda yuzaga kelgan muammolarni tinglagach, izoh olish maqsadida tuman hokimiyatiga bordik. U yerda tuman hokimining qishloq va suv masalalari bo‘yicha o‘rinbosari Suhrob Muhammadiyev va boshqa tuman hokimligi vakillari bilan uchrashdik.

«Qaror yuqoridan kelgan. Biz ijro organimiz. Uni bajarishimiz kerak. Tanlov tanish-bilishsiz, xolis o‘tdi. Komissiyaning barcha a'zolari ishtirok etdi. Deputatlar ham qatnashishdi. Jarayon kamera tasmalariga muhrlangan. Ko‘rishingiz mumkin. Barcha fermerlarning oxirgi uch yildagi faoliyati o‘rganib chiqildi. Tanlov asosida eng yuqori baho olgan fermerlarga yerlar biriktirildi.

To‘g‘ri, buning natijasida yuzlab ishchilar vaqtincha ishsiz qoladi. Lekin ular yangi tashkil etilgan fermer xo‘jaliklarida ichki shartnoma asosida faoliyat yuritishlari mumkin. Tuman bo‘yicha 1610ta fermer xo‘jaligidan 326tasi qoldi. Barchasi 14-sonli Vazirlar Mahkamasining talabgor yuridik va jismoniy shaxsning hisobvarag‘idagi majburiyatlardan ozod bo‘lgan mavjud pul mablag‘lari mavjudligi, talabgorga yoki uning oila a'zolariga tegishli yaroqli qishloq xo‘jaligi texnikalari mavjudligi, talabgor yetishtirgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining eksportga yo‘naltirilgani, yaratiladigan yangi ish o‘rinlari soni, so‘nggi uch yil davomida mahsulot yetkazib berish bo‘yicha shartnomalarning bajarilishi va boshqa shu kabi talablarga qarab amalga oshirildi.

Ishsizlik masalasiga qaytadigan bo‘lsak, tuman hokimligi tashabbusi bilan har oyda ishsizlik yarmarkasi amalga oshirilmoqda.

Shu bilan birga, «Fermer xo‘jaliklari va boshqa qishloq xo‘jaligi korxonalarida ishchilar soni va ish haqi fondining eng kam me'yorlarini aniqlash tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida»gi qaror loyihasi muhokamaga qo‘yilgan. Ushbu qaror ijrosini ta'minlash jarayonida vujudga keladigan muammolarga, ayniqsa ishsizlik muammosiga yechim beriladi.

Tanlovda g‘olib bo‘lmagan fermerlarning 2019 yil hosili uchun sarflagan 2018 yildagi mablag‘lari belgilangan qonun tartibida hisoblab chiqilib, ularga albatta qaytarib beriladi», - deydi tuman hokimi o‘rinbosari Suhrob Muhammadiyev.

Maqbullashtirish tarixi

2008 yilning 6 oktabr kuni prezident farmoni bilan fermer xo‘jaliklari tasarrufidagi yer uchastkalari maydonlarini maqbullashtirish bo‘yicha takliflarni ishlab chiquvchi maxsus komissiya tashkil etildi. 2010 yilning 16 mart kuni fermer xo‘jaliklari tasarrufidagi yer uchastkalari maydonlarini maqbullashtirish yakunlari to‘g‘risidagi Vazirlar Mahkamasining qarori qabul qilindi.

2013 yilning 31 yanvar kuni fermer xo‘jaligining yer maydonini maqbullashtirish va uni tugatish tartibi to‘g‘risidagi nizom ishlab chiqildi. Unga ko‘ra, ixtiyoriylik asosida yerlar maqbullashtirila boshlandi.

Ixtiyoriylik asosida amalga oshirilgan maqbullashtirishdan so‘ng fermer xo‘jaligida qolgan yer maydoni «Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunida nazarda tutilgan minimal miqdordan kam bo‘lmasligi, dehqonchilik mahsuloti yetishtirishga ixtisoslashtirilgan fermer xo‘jaligi uchun ijaraga beriladigan yer maydonining eng kam o‘lchami paxtachilik va g‘allachilik uchun — kamida 30 gektar, bog‘dorchilik, uzumchilik, sabzavotchilik va boshqa ekinlar yetishtirish uchun — kamida 5 gektar bo‘lishi kerakligi, fermer xo‘jaligi yer maydonini maqbullashtirishda yer maydoni konturlarining yaxlitligi buzilishiga yo‘l qo‘yilmasligi belgilab qo‘yildi.

2015 yilning 15 dekabrida esa Vazirlar Mahkamasining fermer xo‘jaliklarini yuritish uchun berilgan yer uchastkalari maydonlarini maqbullashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi qarori qabul qilindi (ilovalari rus tilida). Bu sohada qabul qilingan so‘nggi qaror esa yuqorida keltirilgan 14-sonli qarordir.

Qaror ijrosi tufayli qanday muammolar paydo bo‘lmoqda?

Mavjud vaziyat shuni ko‘rsatmoqdaki, mazkur qaror natijasida hududlarda ishsizlar (fermer xo‘jaliklari tugatilgan shaxslar) soni ortmoqda. Masalan, birgina Kasbi tumani bo‘yicha maqbullashtirish natijasida yuzlab kishilar ishsizga aylandi.

Qolaversa, tanlov jarayonlarida shaffoflik to‘la ta'minlanmagani esa korrupsiyaga yo‘l ochib berishi mumkin. Joylardan tahririyatga kelayotgan murojaatlarda bayon etilayotgan holatlar ham shunga ishora qilmoqda. Boz ustiga, qarorda belgilangan talablarga javob beradigan fermerlar juda kamchilikni tashkil etadi. Barcha talablarga to‘la javob beradigan fermerlar soni respublika bo‘yicha ham sanoqli ekani hech kimga sir emas.

Muxbir Zafarbek Solijonov,
tasvirchi Sherzod Egamberdiyev