«Sifatli ta'lim zarurati hozirgi avlodning keyingi avlod oldidagi qarzidir», degan edi amerikalik bankir, o‘z davrining eng boy odamlaridan biri Jorj Pibodi.
Har qanday mamlakatning taraqqiyoti avvalo ta'lim tizimiga borib taqaladi. Iqtisodiyot, siyosat, fan, sanoat, qurilish, tibbiyot — barcha sohaning rivoji uchun ta'lim tizimining ahvoli muhim ahamiyatga ega.
Amerikalik iqtisodchi Arnold Harberger neoklassik iqtisodiy rivojlanish modellarida inson kapitaliga katta e'tibor berilmay, oqibatda ushbu modellar kutilgan natijani bermagani haqida yozgan (1998). Jahon Banki ma'lumotiga ko‘ra, 1950 yilga nisbatan 2010 yilga kelib, Osiyo va Tinch okeani havzasi mamlakatlarida maktab o‘quvchilarining soni 200 baravarga oshdi. Shunga qaramay, Yer yuzida 124 million nafar o‘quvchi maktab ta'limidan yiroq, 250 million o‘quvchi esa boshlang‘ich ta'limdan keyin ham o‘qish-yozishni bilmaydi.
Psixologiya fanlari nomzodi Mahmud Yo‘ldoshev umumta'lim maktablarida tubdan o‘zgarishlar qilish kerakligini ta'kidlagan holda ta'lim sifati bo‘yicha dunyoda yetakchilik qiluvchi Skandinaviya mamlakatlari modelini joriy qilishni taklif etmoqda. U bu haqida Kun.uz muxbiri bilan suhbatda ta'kidlab o‘tgan.
— Rivojlangan mamlakatlarda bolani olti yoshdan maktabga qabul qilish amaliyoti mavjud. O‘zimizda ham ba'zilar farzandini bir yil oldin o‘qishga beradi. Ba'zilar esa bola bu yoshda hali tayyor bo‘lmaydi, degan fikrda...
— Bizda hozir mavjud bo‘lgan — bolani 7 yoshdan boshlab maktabga berish amaliyoti sovet tizimidan meros qolgan. Hozirgi possovet davlatlarida bu holatni kuzatish mumkin. Vaholanki, ta'lim reytingida yetakchi bo‘lgan Skandinaviya davlatlarida o‘quvchilar 6 yoshdan maktabga qabul qilinadi. Yaponiyada esa bola 5 yoshdayoq bizning 1-sinf o‘quvchilarimiz o‘qiydigan dasturni o‘zlashtirib bo‘ladi.
Bola 6 yoshda hali ma'lumot qabul qilishga tayyor bo‘lmaydi degan qarashlar — noto‘g‘ri. Aslida, 3 yoshdan boshlab bola atrofni o‘ta faol tarzda va qiziqish bilan qabul qila boshlaydi. 5 yoshda esa uni har tomonlama rivojlantirishning ayni vaqti. To‘laqonli ishonch bilan aytish mumkinki, 6 yoshli o‘g‘il ham, qiz ham bizdagi mavjud boshlang‘ich ta'lim dasturini bemalol qabul qila oladi. Shuning uchun bu yoshni maktab qabuli uchun standart etib belgilashni taklif qilaman.
Shuningdek, boshlang‘ich sinfda baholash tizimi bekor qilinishi tarafdoriman. Belgilangan bahoni ololmaslikdan qo‘rquv hissi bolada o‘qituvchisidan, ota-onasidan hayiqishni paydo qiladi. Undagi erkinlik hissi to‘siqlarga duch keladi. Bola maktabdagi ilk davrda erkin bo‘lishi, cheklanmasligi kerak. Bu davrda bola qanchalik erkin bo‘lsa, uning jamiyatda o‘z o‘rnini osonlik bilan topa olishi psixologiyada isbotlangan holat. Aks holda, unda nimanidir xato qilib qo‘ysam yoki bilmasam, jamiyat menga «past baho beradi», degan seskanish paydo bo‘ladi. Yuqori sinfgacha bolada erkinlik hissi shakllanib bo‘lgach, keyin baho tizimini joriy qilish mumkin. Endi bunda baho yaxshiroq o‘zlashtirishga nisbatan rag‘bat vazifasini bajaradi. Tengdoshlar o‘rtasida sog‘lom raqobatni ta'minlaydi.
