Odamlardagi içki qörquv, adabiyotdagi sayozlik va «labbayçi» rahbarlar. Ibrohim Haqqul bilan suhbat

— Qiziq jihati, şu savollarni bugungi zamon yozuvçisiga bersangiz, inkor qilinasiz. Jamiyatning muammolari, odamlarning ma’naviy ehtiyojlari haqida yozayotgan yaxşi yozuvçi va yozilayotgan yaxşi asarlar köp, deyişadi.

— Agar öşa odamlarda saviya juda baland, bilim çuqur, san’atkorlik layoqati teran bölsa, şu gaplarni aytmaydi. Çunki u birinçi bölib özining işidan qoniqmaydi va birinçi bölib aytadiki, men juda zör asar yozişga harakat qilsam ham nimadir yetişmaydi, özimni erkin his qilolmayman. 

Şuning uçun aytyapmanki, bugungi yozuvçilarning adabiyot haqidagi qaraşlari, idroki yoki millat taqdiri, tarixi va dini bilan boğliq qaraşlari juda sayoz. Bu an’anaviy sayozlik va u uzoqdan kelyapti. Bu sayozlikni birdaniga tuzatib bölmaydi. Köp yozuvçilarda ilm yöq va ana şu ilmsizlik tufayli ham ular yengil yozadi. Ular kimgadir saboq bermoqçi böladi, özini tanitmoqçi böladi lekin hali özini yaxşi tanimaydi.

Muhyi degan şoirimizning «Asrorqul» degan juda yaxşi şe’ri bor. Bu şe’rni Abdulla Qahhor ham bir asariga epigraf qilib olgan. Unda aytiladiki, «Ey, öz ahvolin bilmagan Asrorqul»... Bizda bugun ham öz ahvolini bilmasdan, iddaoçilik qiliş, ya’ni «asrorqulçilik» juda keng quloç yozgan.

— Suhbatimiz öz-özidan jamiyat muammolariga qarab köçayapti. Nazarimda, suhbat boşlarida aytganimiz, odamlarning ongida, jamiyatda bölişi kerak bölgan özgarişlarga kişilardagi içki qörquv ham ham sabab bölayotgandek va bu qörquv odamlarni qöpol qilib aytganda «palağda» qilib qöygandek. Sizningça, bu içki qörquvga sabab nima va uni yöqotiş uçun nimalar qilinişi kerak?

 — Mana şu qörquv haqida qörqmasdan fikrlaşiş kerak. 

 Bu bizning jamiyatimizda uzoq vaqtdan buyon davom etayotgan maş’um mavjudlik. Öşa xonlar, sultonlar davridayam qörquv bölgan, lekin sovetlar hukumati vaqtida, xususan, 1937-yillardan keyin bu qörquv millatning qon-qoniga singib ketgan. Çunki, öşa davrdagi qirğinlar, zulm, odamlarni qanday tahqirlaşganini hatto öylasangiz qörqib ketasiz. 

1937 yildan keyin 1950-yillarda yana ham şunga öxşaş qatağonlar böldi, millatning közga köringan vakillari qirğin qilindi. Bularning hammasi xalqning içki qörquvini kuçaytirgan. Bugungi yoş yozuvçida ham öşa 37-yillardagi yozuvçilarning qörquvi yaşaydi. 

Nazarimda, Gorbaçyov davrida har qalay erkinlik bölgandi. Odamlar fikrlarini erkin bayon qila boşladi, hatto milliy masalalar örtaga taşlandi. Bu erkinlik mustaqillikkaça ham keldi. Ya’ni, mustaqillikning dastlabki davrlarida ham ahvol boşqaça edi. Lekin 1995-yillardan keyin qörquv yana qayta «boş kötardi». Erkin fikrlaşga bölgan bir qadar taqiqlar boşlandi. Millat uçun qayğurgan ma’rifatparvar ziyolilarning ayrimlari jazolandi. Natijada, odamlar jasoratni emas, qullikni ifodalaydigan gaplardan ovunadigan bölişdi. 

Eng yomoni, bugun prezidentimizga qiyinligi - qörqoq va labbayçi odamlar amalga kötarildi. Ularda jasorat deyarli yöq edi. Bu yerda aybni faqat bitta odamga qöymaslik kerak. Aybni hammadan qidiriş kerak.

Umummillat uçun xos bölgan kamçilik nima? Undan qanday qutiliş mumkin? Bugun ana şular haqida öylaşimiz kerak. Şuning uçun, millat fuqarosini tarbiyalaşda hayotdan uzoq, kitobiy, quruq gaplarga qanoat qilmaslik kerak. Ana şunda içki qörquv yöqoladi, yöqsa yöqolmaydi. 

Bundan taşqari, suhbat davomida adabiyotşunos olim Ibrohim Haqqul bugungi jamiyat muammolarini yana nimalarda körişi, Islomdan suv içmay qöygan özbek adabiyoti, jamiyatning umumiy muvaffaqiyatini ta’minlovçi omil, özbek şe’riyatining bugungi muhiti haqida ham şaxsiy qaraşlari bilan örtoqlaşdi. 

Mazkur suhbatni töliq şaklda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.