Davlat bozor munosabatlariga maksimal darajada aralaşmasligi kerak. Tarix Argentinadagi göşt inqiroziga guvoh, bu köpçilikka saboq bölgandi. Özbekistonda göşt mahsulotlari, çorvaçilikka e'tibor qay darajada? Göştning roli turmuş tarzimizda qançalik ahamiyatga ega?
Göşt avvalo inson organizmi uçun zarur bölgan oqsil, temir moddasi va aminokislotalarga boy mahsulotdir. Har bir inson kuniga örtaça 200 gramm miqdorida göşt iste'mol qilişi foydalidir. Agar göşt narxi qimmatlaşsa va mahsulot tanqisligi yuzaga kelsa nima böladi? Buni hisoblab köriş har kimning öz tasavvur doirasiga boğliq. Kun.uz tahririyatiga kelgan navbatdagi murojaat respublikadagi yuzlab çorvador fermerlarning dardi ekan.
«Kim senga sot degan, öşanga bor»
«Men Begzod Berdiyev Qaşqadaryodagi «Boyqörğon pahlavoni» fermer xöjaligi rahbariman. Biz bir neça yillardan beri, poytaxtimizdagi bozorlarda arzonlaştirilgan narxlarda göşt sotib kelamiz. Şu kunga qadar Çorsu bozorida arzonlaştirilgan narxda 28 ming sömdan göşt sotib keldim. 2018 yilga qadar 10 tonnagaça göşt sotganman. Bunday arzon narxda göşt sotişdan maqsad – Vazirlar Mahkamasining yiğiliş bayoniga köra, har bir kilogramm sotilgan göşt uçun imtiyozli narxda 15 kilogramm şeluxa, 15 kilogramm şrot berilişi kerak edi. Biz şunga işongan holda, 10 tonnagaça göşt sotganmiz. Bizning asosiy faoliyatimiz çorvaçilikdir. Şu kungaça bizga berilişi kerak mahsulotlardan 1 kilogramm ham olmadik. Bu böyiça murojaat qilib «Özdonmahsulot»ga ham bordik. Ular:"Sizlarga mahsulot ajratib beradigan odamga boringlar",-deb aytişdi. Keyin Vazirlar Mahkamasidagi Akmal Toşev degan odamga borsak: «Kim senlarga sot degan bölsa, öşanga boringlar»,-deb aytdi. Axir, 2018 yil 14 sentyabrda Boş vazir tasdiqlagan hujjatga köra, boş vazir örinbosari Mirzayev, Moliya vaziri Jamşid Qöçqorov, Veterinariya qömitasi rahbari Norqobilov imzo çekkan deb aytdik. «Öşa odamlarga boringlar» deyişdi-da, bizni haydab çiqarişdi. Oxir-oqibat çorvalarimiz oç qolmoqda. Şaxsan özim 120 million söm zararga kirdim. Menga deyarli 400 tonna yem berilişi kerak edi», deydi qaşqadaryolik çorvador fermer.
«Men ham bir neça yillardan beri göşt sotaman. Tuman çorvaçilik bölimidan topşiriq beradi. Sotgan mahsulotlarimizdan va'da qilingan yemlarni ololmaymiz. Qoramollarimiz qolmadi, faqat qöylar qoldi. Hozir juda ham qiynalyapmiz. 500dan ziyod qöyimiz bor edi, hozir 250ta qoldi. 80dan ziyod molimiz bor edi, qolmadi. Bizga juda qiyin bölib qoldi. Dardimizni heç kim eşitmaydi. Çiqmagan joyimiz qolmadi. Har kilogramm göştimizdan 7 ming sömdan zarar qildik. Sotmaydigan bölsak, sotasan deyişadi. Bölmasa çorvani yöq qil deydi.
Mavzuga oid
Nimadir qilişimiz kerak-ku? Odamlarni iş bilan ta'minlaş kerak, oilamni boqişimiz kerak. Fermerlikni rivojlantiraylik deb qança işlar qildik. Hamma joy böş qoldi. Boş prokuraturaga, portalga çiqsak bitta xat bilan yopilib ketadi. Prezident nima deyapti? Qaranglar eşitinglar deyapti. Göştning narxini sörayapti. Bunday qilişsa göştning narxi oşib ketişi ma'lum-ku?», deydi samarqandlik fermer Bahodir Rahimov.
Fermerlarning sözlari isbotini köriş maqsadida ularning hududi tomon yölga tuşdik. Safarimiz Toşkent viloyatidagi ikki tumanga böldi.
Video: Mover (tas-ix)
Video: Youtube
Çorva fermalariga «norasmiy taşrif»
Dastlab, Çirçiq şahrida faoliyat yuritgan, va'dalar bajarilmagani uçun çorvaçilik faoliyati tugatilgan şunday tadbirkorning dard-u hasratlari bilan örtoqlaşdik.
«Mana şu yerda 50 boş buqa boqib, semirtirib, Qöyliq dehqon bozori hududidagi yarmarkaga arzonlaştirilgan göşt mahsulotlari yetkazib berganmiz. Qibray tumani hokimiyati çorva bölimidagi xodimlar bizga şuni aytişgandi. 12-13 tonnaga yaqin göşt sotganman aholiga. Bizda hamma protokollar bor. Sotganimizga 1 yil bölmoqda. 1 kilogramm mahsulot ololmayapmiz. Köçada 1 kilogramm şrot mahsuloti – 3 ming söm. Bir kunda bitta mol uçun kamida 5 kilogramm şrot beriş kerak. Bu degani 15 ming söm böladi. Bitta pressni 20 ming sömdan olamiz. Undan taşqari, işçilarga xizmat haqi bor. Sotadigan göştimiz 28 ming sömdan bölgandan keyin nima böladi? Mana korxonamiz hozirgi kunda tugatildi. Ilojim yöq. Men ziyonga işlay olmayman, aka. Vazirlar Mahkamasi tarafidan çiqqan protokol asosida bizga limit asosida berilişi kerak bölgan yemlarni bir yildan beri birorta fermer ololgani yöq. Agar şu ahvolda davom etsa 1 kilogramm göştdan 15-20 ming söm ziyonga kirib ketaman», deydi hafsalasi pir bölgan çorvador.
Şundan söng, Qibray tumanidagi boşqa fermer Çori Xolmurodovning çorvalari bilan «uçraşuv» ötkazişga qaror qildik. Fermaga uyuştirgan press-turimizda bir neça holatlarga guvoh böldik. Tadbirkorning sözlariga köra, berilişi kerak bölgan yem va ozuqalar bölmagani sababli lavlagi berib boqişmoqda ekan. «Bir tarafdan hukumatimizga rahmat. Ular bizga vaqtida öşa yemlarni berganida biz bu usulni kaşf etmagan bölar edik», deydi u.
«Beklarbegi» xususiy firmasi faoliyatining maqsadi – zotdor, şoxli va naslli mollarni köpaytiriş, yölga qöyiş va ularni semirtirib boqişdir. Bir vaqtning özida soğin sigirlar va buqalarni yetiştirişdir.
Ötgan yil hisobidan may oyidan avgust oyigaça 5 tonnagaça göşt topşirgan edik. Özimizdan taşqari bu yerda 3 işçi olganmiz. Prezidentimiz ikkita iş örni yaratgan tadbirkor men uçun vatanparvar deb aytgan. Biz şu gaplardan ilhomlanib şu işni yölga qöygan edik. Lekin ba'zi tösiqlarga duç kelyapmiz. Vazirlar Mahkamasi 2018 yil 14 sentyabrda Boş vazir Abdulla Niğmatoviç taşabbusi bilan bayonnoma qilingan. Bu bayonnomada mas'ul şaxslar körsatilgan. Lekin buning ijrosini ta'minlanmayapti. Bu bir xulosaga olib kelişi mumkin. Demak, biz fermerlar yetimmiz. Biz prezidentimiz ögitlariga rioya qilib, haqiqiy vatanparvarligimizni, işçanligimizni, şu mehnatda suyagimiz qotganligini isbotlab, sotgan göştlarimiz bilan rahmatga muşarraf böldig-u, lekin buqalarimiz hanuz bizdan yem kutmoqda. Biz bu jonivorlar oldida yolğonçi tadbirkormiz», deydi alamzada fermer.
Çorvadorlarning aldangani, hali ham umid bilan köz tikayotganini bildik. Ularning hafsalasi pir bölgan. Ularga savol bilan yuzlanamiz.
Agar davlatimiz tomonidan şunday imkoniyat berilsa, bu işni qaytadan yölga qöyarmidingiz?
«Bu imtiyozlar tiklab berilsa, bir haftalik muhlat yetadi. Yana Qöyliq, Çorsu bozorlarida 28-29 ming sömlik sifatli göştlar bölişiga kafolat beraman», deydi «Beklarbegi» rahbari.
«Biz özi 2019 yilgi dastur böyiça 300 million söm özimiz hisobimizdan, 500 million sömlik kredit jami 800 million söm evaziga çorvani yanada kengaytirişni reja qilgandik. Oçiği, biz şu dastur bajarilişiga ham közimiz yetmay qoldi. Çunki, şunça qoramolni nima berib boqişga öylanib qoldik. Agar yemlar berilsa, yana önlab işçi örni oçib, göştni yana Toşkentga yetkazib bergan bölardik», deydi işonç bilan Begzod Berdiyev.
Sizning tadbirkorligingiz tugatilgan. Siz imkoniyat berilsa şu işni qaytadan boşlarmidingiz?
«Bu savolingizga qadimda bir kişidan söragan ekan - «Nima kasb qilgansan?». «Ota-bobom qilgan işni qilaman», deb javob bergan ekan. Bizga ham bu ota-bobomiz qilgan kasb sanaladi. Bizning nonimiz şu, tirikçiligimiz şu. Imkoniyat berilsa, yemlarni berişsa, bir haftada hamma mollarni joyiga qöyib, yana çorvaçilikni tiklab qöyardik. Kreditlar berilyapti, özimiz yiğib qöygan pullar bor», deydi «Şoimov Qarşi» xususiy korxonasi rahbari.
Bu javobdan söng, umidlari puçga çiqqan çorvadorga qarşi savol bilan murojaat qildik.
Agar yemlarni ololmasangiz-çi?
«Agar bunday bölsa, ukalarim bilan Rossiyaga ketamiz deb reja qilib turibmiz. Bola-çaqa boqiş kerak», deydi Çori Şoimov.
Söz navbati viloyat hokimiyati vakillariga
Fermerlarni eşitdik. Ularning muammosini tuşundik. Endi navbat mutasaddilarga yetdi. Izohni avvalo respublikaning barça viloyat hokimiyatlaridan kelgan vakillardan oldik. Bu sözlar asosan yuqori turuvçi hokimiyat organlariga işonib, fermerlarni bozorga tortgan vakillarning taşvişlari haqida böldi.
«Toşkent şahri aholisiga arzonlaştirilgan va sifatli göşt, sut va baliq mahsulotlari yetkazib beriş kerak edi. Sirdaryo viloyatidagi çorva fermer xöjaliklari Askiya va Oloy bozorlarida aholining ehtiyojlarini qondiriş maqsadida şunday göşt mahsulotlarini sotib kelişgan. Rejani doim bajarib kelganmiz. Bayram arafalarida bozorlarda yarmarka taşkil etiladi. Bu fermerlar har bir sotgan göştlariga 15 kilogramm şrot va 15 kilogramm şeluxa sotişi lozim edi. Bu yemlar evaziga ular ham buqa, ham soğin sigirlarni oziqlantiradi. Buning evaziga nafaqat göşt, balki boğça va boşqa şunday taşkilotlarni sut bilan ham ta'minlaydi. Mana hali-hanuz rejalarni bajargan bölişiga qaramasdan, fermerlar yemlarni ololmayapti. Biz har 10 kunda şu iş böyiça veterinariya qömitasiga kim qança sotgani hisobotini beramiz. Şundan söng, bu xabar respublika birjaga va Yoğ-moy jamiyatiga yetib boradi. 10 kun içida şuni çiqarib yuborişi kerak edi. Lekin şunça vaqtdirki masala hal bölmayapti. Biz qölimizdan kelganiça taşkilotlarga çiqib köryapmiz. Kimga boğliq bölib qolyapti, bilmayapmiz. Veterinariyaga borsak, «Boş prokuraturaga boringlar» dedi. Çunki, qişloq xöjaligi Boş prokuraturaga biriktirilgan», deydi Sirdaryo viloyat hokimligi vakili Vahhob Krajavov.
Foto: skrenşot
Foto: skrenşot
«Biz bu masalada prokuratura qoşidagi departamentga ham bordik. Departament vakillari «işlaringiz hal bölib qolgan» deyişdi. Lekin işlar hal bölmadi. Öşa joyida turibdi. Fermerlar uyimizgaça kelişmoqda. «Senlar bizga aytgansan» deb holi-jonimizga qöyişmayapti. Ularni ham tuşuniş kerak-da axir? 20-30 kişini ergaştirib, vazirlikma-vazirlik sarsonmiz. Ötgan yil 20 oktyabrgaça muammo yöq edi. Öşa sanadan bu yoğiga 1 kilogramm ham berilmadi. Arzon narxdagi göşt bilan bozordagi göşt orasida 5 ming sömgaça farq bor. Ular tonnalab sotgan göştning har kilosidan 5 ming sömgaça zarar kördi. Bu vaqtda ular qança daromad qilişgan bölar edi», deydi Buxoro hokimiyati vakili Madiyor Bahromov.
«Bizga fermerlar şikoyat qilişsa, departamentga boramiz, veterinariyaga boramiz. Çiqadi, çiqadi, çiqadi. Doim şu gap. Çiqadi deganiga ham mana 2 oy böldi. Vazirlar Mahkamasining bu protokolidan 1 kilogramm ham yem olmadik», deb hamkasblarining yuqoridagi fikrlarini tasdiqladi Surxondaryo viloyatining vakili Davron Ahadov.
«Har kuni bozorda narxlar oşib boryapti. Fermerlar bizga, hukumatga işonib xarajat qilib qöygan. Faqat qilib beramiz degan gap bölyapti, xolos», deydi Şahboz Pardayev.
Çorvador fermerlarning dardlari, örinli e'tirozlarini eşitdik. Bunda asosiy javobgar şaxslar hokimiyat vakillari deb ulardan fikr olgan edik. Lekin hokimiyat vakillari ham tadbirkorlar bilan «bir kemada» ekan.
Endigi iş - qidiruv tizimini yoqib, mas'ul taşkilotni topiş edi.
«Hal qilamiz, kutinglar, böladi hammasi»
Bu masalada murojaatçilarimiz Veterinariya qömitasi tomonidan bir neça taşkilotlarga jönatilgan xatni qölimizga tutqazişdi. Bu xatda 2018 yil avgust-dekabr oylarida jami 1 ming 398ta çorvaçilik sub'yekti tomonidan 2 ming 437 tonna göşt sotilgan. Mart-aprel-may oylari uçun 36 ming 567 tonna paxta şroti, 36 ming 567 tonna paxta şeluxasi ajratib beriş nazarda tutilgan. Xatda yangi davr böyiça berilişi kerak bölgan yemlar miqdori körsatilmagan. Uşbu xatni özingiz ham körişingiz mumkin.
Veterinariya qömitasiga qöşimça sifatida bizga uşbu fermerlar röyxati ham kelib tuşdi. Uşbu röyxatni körişingiz mumkin.
Mutasaddi taşkilotlardan avvaliga «Özpaxtayoğ» AJga bordik va uşbu taşkilotning marketing bölimi boşliği Niğmon Mavlonov bilan uçraşdik. Mutaxassis bunday masalalar Vazirlar Mahkamasidan hal etilişini tuşuntirdi. Şunday söng yöl körsatkiçimizni ijro etuvçi hokimiyat organi tomon burdik.
Vazirlar Mahkamasiga borib mutaxassislar bilan uçraşmoqçi böldik. Lekin, bu katta dargohga kiriş biz öylagançalik oson iş emasdi. Eşik tagida «atigi» 3 soat kutdik. Söngra, taşkilotdan vakillar çiqib kelişdi va bizga bu masalaga javob beriş ma'lum vaqtni olişini aytişdi. Mana 2 haftadan ötdiki, öşa «ma'lum vaqt» ham ötib bormoqda.
Bizda bir xulosa kelib çiqmoqda. Hukumat vakillarida imkoniyat yöq yoki imkoniyati bor-ku, lekin «eşagimiz loydan ötdi» qabilida iş tutişmoqda. Bu holda çorvador fermerlarning hafsalasi pir bölib, ularda hukumatga qat'iy işonçsizlik paydo bölişi tayin. Şu asnoda bozorlarimizda göşt narxlari oltin bahosida bölib ketmasa edi.
