Soliqlar soyasida: endi közi ojizlardan ham soliq olinadimi?

Umumbelgilangan soliqlar tölovining Özbekiston közi ojizlar jamiyati tizimidagi korxonalarga nisbatan ham qöllanilişi, dastlab, közi ojizlarni iş bilan ta'minlagan korxona mahsulotlari narxining oşişiga, söngra iqtisodiy tanazzulga yuz tutişiga sabab böladi. Ayni korxonalarda işlaydigan közi ojiz işçilar va ularning soğlom oila a'zolarining moddiy ta'minotiga ham jiddiy ta'sir körsatmay qolmaydi.

Kun.uz muxbiri vaziyat bilan yaqindan tanişiş, holatga nisbatan fikrlarni örganiş maqsadida Özbekiston közi ojizlar jamiyati raisining birinçi örinbosari Ergaş Norpölatov, jamiyatning Toşkent şahar boşqarmasi boşliği Rustam Asqarov bilan suhbatlaşdi hamda Toşkent şahrida joylaşgan Dizayn Print, Metallurg öquv işlab çiqariş korxonalaridagi iş jarayonini kuzatdi.

ÖzKOJ raisining sözlariga köra, taşkilot soliq imtiyozlari masalasida yöllagan murojaatlari uçun Adliya vazirligi, Moliya vazirligi va Soliq qömitasidan tayinli javob olmagan.

«Mana 87 yildirki, Özbekiston közi ojizlar jamiyati körişda nuqsoni bölgan insonlarga boşqalar bilan teng yaşaş imkonini yaratiş, ularning ruhiyatini mustahkamlaş, ijtimoiy yordam körsatiş, huquqiy maslahatlar beriş, ular orasida turli tadbirlarni taşkil etiş kabi işlarni amalga oşiruvçi yagona bir kuç sifatida davlatning daxldor taşkilotlariga yaqindan kömaklaşib kelmoqda.

Xalqimiz özining bağrikengligi bilan jahon jamoatçiligining olqişiga sazovor bölib kelgan donişmand xalq hisoblanadi. Ayniqsa, xalqimizning mehri va saxovatpeşaligini nogironligi bölgan insonlar qalbdan his qilib keladi.

Şunça yillar davomida jamiyat davlat har tomonlama kömak körsatib, rağbatlantirib kelgan. Yangi tahrirdagi soliq kodeksiga binoan endi Özbekiston közi ojizlar jamiyati tizimidagi tuşumi 1 milliard sömdan oşgan korxonalar umumbelgilangan soliq tölovlarini tölaşlari kerak böladi.

Nogironning mehnat bilan bandligi mamlakatdagi turmuş darajasini belgilovçi omillardan biri hisoblanadi. Jismoniy imkoniyati çeklangan inson işlasa, uning oilasida ham ruhiy tetiklik böladi.

Yurtdoşlarimiz, daxldor davlat idoralari mutasaddilaridan iltimos qilardikki, yangi tahrirdagi soliq kodeksida, avvalgidek berilgan imtiyozlar kelgusida ham tatbiq etilsa, ayni muddao bölardi.

Öylaymanki, 2017 yil 1 dekabrda Prezidentimiz tomonidan imzolangan 5270-sonli farmon bilan Davlat dasturi tasdiqlangan. Dasturning 14-bandida nogironlar jamiyatlari korxonalari faoliyatini davlat tomonidan rağbatlantiriş, uni har tomonlama qöllab-quvvatlaş va bunday korxonalarda işlab çiqarilayotgan mahsulotlarni davlat haridlarini realizatsiya qiliş qat'iy belgilab berilgandi.

Qator vazirlik va idoralarga jamiyat tomonidan rasmiy murojaatlarni jönatdik. Murojaatlarimizda soliq imtiyozlari zamirida kuçli ijtimoiy siyosat yotganligini ham köp marta nazarda tutganmiz. Rasmiy murojaatlarimizga nisbatan Soliq qömitasi, Moliya vazirligi, şuningdek, Adliya vazirligi tomonidan soliq imtiyozlarining tatbiq qilinişi masalasi muhokamalarda körib çiqilişi ma'lum qilingan. Hali hanuz tayinli javob olganimiz yöq. Şu sababli murojaatlarimizni davom ettirayapmiz.

Aziz vatandoş, közingizni yumib, uç-tört qadam taşlab köring. Şundagina közi ojizlarning yaşaş tarzini his qilgan bölardingiz. Ular bugun nafaqat 3-4 qadam taşlaş, balki oilasini boqiş, farzandlarini el-yurt koriga yaraydigan farzandlar qilib tarbiyalaşni orzu-umid qiladilar», deydi Özbekiston közi ojizlar jamiyati raisining birinçi örinbosari Ergaş Norpölatov.

Dizayn Print korxonasi bosmaxonasining boşliği Bahrom Hasanov işi töğrisida sözlab berdi.

«Korxonada köz ojiz insonlar kitoblarni sahifalaş, teriş, muqovalaş bilan şuğullanadi. Biz – 15 kişi qilayotgan işlarni ikkita soğ odam ham uddalay oladi. Korxona şunça işçining maoşiga ikki insonni olib kelsa böladi. Unda biz nima qilamiz? Davlat yoşlarga, bolalarga bilim beriş borasida ğoyalarni ilgari surayapti. Bizning ham öz orzu-niyatlarimiz bor. Farzandlarimiz repetitorga, til örganişga, futbol maşğulotlariga boradi – bularning bari mablağ talab qiladi. Men işsiz qolib ketiş oğirligini tuşuntirib bera olmayman.

Men va boşqa işçilar 800 ming söm atrofida maoş olamiz. Işxonamizda esa tuşlik şu yerning özida taşkil qilinadi. Ovora bölib köçaga çiqib yurişimizga hojat yöq».

Dizayn Print korxonasi yaqinida Metallurg öquv işlab çiqariş korxonasi ham joylaşgan bölib, bu yerda quriliş-montaj işlarida foydalaniladigan metall quriliş vositalari, közi ojizlar uçun yiğiladigan hassalar işlab çiqariladi.

Uşbu korxonada 26 yoşli Umidjon Turopov işlaydi. U musiqaga ham qiziqadi va ayni paytda Özbekiston davlat konservatoriyasida maqom yönalişida tahsil oladi. Uning aytişiça, öquv dargohiga beşinçi urinişda kirgan va avval ham şu korxonada işlagan.

«Iş bölsa, tuşlikdan keyin kelib işlamoqçi edim. Tengdoşlarimga aytgan bölardimki, köproq hayotga, yaşaşga intiliş kerak. Odamlarga foydasi tegib yaşaşni his qiliş – bu baxt. Turli yomon narsalarga vaqt sarflagandan köra hayotda nimagadir erişa oladigan, jamiyatga nafi tegadigan inson bölişga harakat qilişlarini tilab qolgan bölardim» deydi Umidjon Turopov.

Hozirgi kunga kelib, Özbekiston közi ojizlar jamiyati öz içiga 66 ming közi ojizlarni birlaştiradi. Jamiyat faoliyati Davlat budjetidan yoki biror bir boşqa moliyaviy manbaa xisobidan moliyalaştirilmagan. Yuqorida ta'kidlanganidek, kompaniyalar soliq imtiyozlaridan mahrum etilgan taqdirda taşkilot ajratma mablağlarsiz inqirozga yuz tutadi.

Özbekiston közi ojizlar jamiyati Markaziy boşqaruvi raisi Abdusaid Mirhamidov uşbu masalalar yuzasidan quyidagiça taklif bergan:

Qayd etiş joizki, uşbu muammolarni hal etişda quyidagi takliflar yeçim böla oladi:

1. Yangi tahrirda işlab çiqilayotgan soliq kodeksi işçi komissiyasi tarkibiga Özbekiston közi ojizlar jamiyati vakilini kiritiş va uni muhokamalarda iştirok etişini ta'minlaş;

2. 2019 yil 1 yanvardan e'tiboran ötgan yil yakunlari böyiça yillik oboroti (tuşumi) 1 milliard sömdan oşgan yoki yil davomida belgilangan çegaraviy miqdorga yetgan Jamiyat tizimidagi korxonalarga nisbatan soliq solişning soddalaştirilgan tartibi qöllanilişi davom etişi yoki umumbelgilangan soliqlarni tölaşga ötkazişda mavjud imtiyozlar: yuridik şaxslardan olinadigan foyda soliği, yuridik şaxslarning mol-mulk soliği, qöşilgan qiymat soliği, yer soliği va suv resurslaridan foydalanganlik uçun soliqlarni tölaşdan ozod etiş  imtiyozi saqlanib qolinişi, jamiyatning nodavlat notijorat taşkilotlari uçun qöllanib kelinayotgan xuddi şunday soliq imtiyozlari kelgusida ham tadbiq etilişi;

3. Agar qöşimça qiymat soliğidan jamiyat korxonalarining ozod etilişi imkoniyati mavjud bölmagan taqdirda, uşbu korxonalar tomonidan tölangan qöşimça qiymat soliği har çorakda hisob-kitob qilinib, davlat tomonidan dotatsiya sifatida ayni korxonalarga qaytarib beriş tartibini joriy etiş;

4. Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 1 dekabrdagi “Nogironligi bölgan şaxslarni davlat tomonidan qöllab-quvatlaş tizimini tubdan takominlaştiriş çora-tadbirlari töğrisida”gi PF-5270-sonli Farmon bilan tasdiqlangan “Nogironligi bölgan şaxslarni qöllab-quvvatlaş tizimini yanada takomillaştiriş hamda ularning huquq va erkinliklarini himoya qiliş kafolatlarini kuçaytirişga oid kompleks çora-tadbirlar” Davlat dasturining 14-bandi (Nogironligi bölgan şaxslar jamiyatlari korxonalarini rağbatlantiriş va qöllab-quvvatlaş, şu jumladan, ular mahsulotlari hamda xizmatlariga davlat xaridlari böyiça majburiy buyurtma kvotalari belgilaşni nazarda tutuvçi çora-tadbirlarni köriş) talablariga köra, ÖzKOJ tasarrufidagi işlab çiqariş korxonalari tomonidan işlab çiqarilgan mahsulotlar va körsatilgan xizmatlarni davlat xaridlari asosida sotiş va realizatsiya qiliş. Bunda Özbekiston Respublikasida davlat xaridlari töğrisida qonuniga ijtimoiy xaridlar töğrisida qöşimça va özgartirişlar kiritiş, umumiy davlat xaridlarining kamida 30%ini ijtimoiy xaridlarga ajratiş, ijtimoiy xaridlarda nogironlar tomonidan işlab çiqarilgan mahsulotlar va körsatilgan xizmatlarni töğridan-töğri şartnomalar asosida davlat taşkilotlari tomonidan xarid qilişni nazarda tutiş;

5. 2018 yil 11 iyundagi “Aholining ijtimoiy zaif qatlami banndligini ta'minlaşni rağbatlantirişning taşkiliy çora-tadbirlari töğrisi”da PQ-3782-sonli qaroriga muvofiq jamiyat korxonalarini davlat tomonidan qöllab-quvvatlaş böyiça “yöl xaritasi”ni işlab çiqiş va Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan mazkur hujjatni tasdiqlaşga erişiş.

Kun.uz vaziyat yuzasidan Özbekiston davlat soliq qömitasiga murojaat qildi. Qömita matbuot xizmati tomonidan şunday javob berildi:

«Şu bilan birga, 2018 yildan soliq va bojlar böyiça imtiyoz va preferensiyalarni qonunlar va Özbekiston Respublikasi Prezidentining farmon, qarorlari bilan konkret maqsadga ega tarmoqlar, faoliyat sohalari va hududlarga va aniq ijtimoiy, iqtisodiy, moliyaviy natijalarga erişişni ta'minlaş uçun taqdim etiladi.

Istisno holatlarda - xususiy sektorning sarmoya kiritişga qiziqişi bölmagan, aniq ijtimoiy yoki iqtisodiy asosga ega bölgan, Özbekiston Respublikasining xalqaro kelişuvlariga köra amalga oşirilayotgan loyihalarga alohida imtiyozlar Özbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari bilan taqdim etiladi. 

Özbekiston Respublikasi Soliq kodeksini yangi tahrirda tayyorlaşda soliq islohotlari doirasida soliq davrida yalpi daromadlari bir milliard sömdan ortiq bölgan, umumbelgilangan soliqlarni tölaş mas'uliyati saqlanadi.

Özbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Soliq kodeksi loyihasi tayyorlab bölinganidan söng Davlat interaktiv xizmatlari yagona portali regulation.gov.uz’ga muhokama uçun joylanadi».

Özbekiston Davlat soliq qömitasining izohidan tuşuniş mumkinki, Özbekiston közi ojizlar jamiyatining murojaatini faqatgina Özbekiston Respublikasi Prezidentining qarori yoki farmoni bilan qanoatlantiriş mumkin xolos.

Ayni damda Özbekistonda jismoniy imkoniyati çeklangan va turli darajada nogironligi bölgan insonlarni qöllab-quvvatlaş, ularga yordam körsatiş maqsadida hukumat miqyosida turli qonun hujjatlari qabul qilingan bölsa-da, odatda bu hujjatlar amalda öz isbotini topmaydi.

Respublikaning çekka hududlari, ba'zi tumanlarida reabilitatsion vositalar, nogironlar aravaçalari va panduslarning yetişmasligi, jamiyatda ular öz örnini topişida yuzaga kelayotgan qiyinçiliklar yuzasidan murojaatlar köp uçraydi.

Misol uçun, 12 mart kuni «Yuksaliş» umummilliy harakati tomonidan Adliya vazirligi va USAID Özbekistondagi sud-huquq islohotlari dasturi (JRUP) bilan hamkorlikda konsultativ uçraşuv bölib ötgandi.

Uşbu uçraşuvda Nogironlar assotsiatsiyasi vakili Farhod Abdurahmonov nogironligi bölgan şaxslar böyiça sohadagi mavjud kamçiliklarni sanagan – nogironligi bölgan şaxslarga nisbatan telefon yoki boşqa qurilmalarda maxsus ilovalar, köriş va eşitişda nuqsoni bor fuqarolarga huquqiy va boşqa maxsus adabiyotlar mavjud emasligi tanqid ostiga olingandi.

Özbekiston nogironlar assotsiatsiyasi va Özbekiston közi ojizlar jamiyati tomonidan turli xayriya tadbirlari taşkil etib kelinadi. Jismoniy imkoniyati çeklangan insonlarning jamiyatda öz örnini topişi, özini ruhan ojiz his qilmasligi uçun soha mutaxassislarining soni va malakasini oşiriş zarur.

Xulosa örnida aytiş joizki, jahonda öz ijobiy imijini yaratişga intilayotgan Özbekiston ijtimoiy adolat tamoyillari jihatidan ham özini namoyiş qilişi uçun vaqt keldi.

Yuqori doiralarda xalqaro ijobiy imij köp hollarda turli statistika yoki yetakçilik röyxatlarida quviş ortidan keladi, degan notöğri fikr şakllangan. Aslida esa mamlakatning ijobiy imiji uning fuqarolari (ijtimoiy kelib çiqişi, jinsi, e'tiqodi, nogironligi bor yoki yöqligidan qati nazar) hayoti naqadar farovon ekanligidan, ertangi kunga bölgan mustahkam işonçidan quvvat oladi.