Rasmiy manbalar orqali valutafuruşlarga qarşi jiddiy kuraş olib borilayotgani haqida köp bora aytilmoqda. Valutaning noqonuniy oldi-berdisi bilan şuğullangani aytilayotgan bu kimsalar, aslida, hammasi ham valutafuruşlarmi? Sarvar Otaboyev ana şu iddaolarni inkor etadi. Uning aytişiça, noma'lum qiz bilan tanişib qolganligi salbiy oqibatlarga sabab bölgan.
«Soat 23lar çamasi «Odnoklassniki» saytida tanişib, 3-4 kun gaplaşib yurdik. Telefondagi suhbatlarimiz orqali ança yaqin bölib qolganimizdan söng, bir kuni u Toşkentga kelganini aytdi. Opasi Feruza ismli ayolning Toşkentdan 50 ming dollar atrofidagi narxda uy sotib olişi tufayli mendan 87 million söm pulini 10 ming dollar qilib berişimni iltimos qildi», — deya voqealarni hikoya qilib berdi Sarvar.
Uning ta'kidlaşiça, şaxsiy yozişmalar orqali ança yaqin bölib qolgan qiz bilan munosabatlari çuqurlaşgan sari, uning valuta böyiça iltimosini ham bajo keltirmoqçi bölgan. Sarvar bankka murojaat qiliş taklifini bildirgan, qiz esa naqd xorijiy valuta zarurligini aytadi.
«Uyda dadamning maşina uçun töplagan pullari borligini bilardim. Keyin u qizga telefon qilib, pul borligini aytdim», — deydi yigit.
Otaboyevning ta'kidlaşiça, qiz pulni birdan olmay, turli vajlar bilan uçraşuvni qoldiravergan, söngra ular Nurafşon şahrida körişişga kelişib olişadi.
Video: Youtube
Video: Mover (tas-ix)
Ijtimoiy tarmoqqa yuklangan suratlaridan farqli ayolga duç kelganini aytgan Sarvar pulni beriş çoğida prokuratura huzuridagi departament xodimlari tomonidan uyuştirilgan tadbir nişoni bölganini anglagan.
«Pulning egasini söraşganda «meniki», deb javob bersam, «Sen qamalasan, tamom», deb tahdid qilişdi», — deydi u.
Mavzuga oid
Advokat Abdumalik Abdullayev mana şu masalaning huquqiy tomonlariga e'tibor qaratiş lozimligini aytadi. Unga köra, prokuratura xodimlaridan ayrim hollarda hisobot talab qiliş salbiy natijalarga ham sabab bölişi mumkin.
«Jinoyat kodeksining 177 moddasida valuta qimmatliklarini qonunga xilof ravişda oliş va ötkaziş bilan boğliq holat nazarda tutilgan. Bu turdagi jinoyatlarni foş etiş, asosan, Boş Prokuratura huzuridagi departament organlari tomonidan amalga oşirib kelinmoqda. Garçi bu turdagi jinoyatlarni foş etiş olqişlansa-da, ammo foş etiş amaliyoti jarayonida salbiy holatlar uçrab turibdi», — deydi advokat.
Abdullayevning aytişiça, uşbu masaladagi salbiy holatlar şundan iboratki, fuqaro qonunga xilof ravişda valuta zaxiralarini oliş va ötkaziş bilan boğliq holatlar yoki unga tayyorgarlik köriş jarayoni bilan boğliq holatlar yuzasidan murojaat qiladi. Amaldagi qonunlar böyiça, fuqaroning öz burçini neça marta bajarişi mumkinligi yuzasidan aniq taqiq qöyilmagan.
«Lekin ba'zi hollarda körişimiz mumkinki, bir fuqaro bir neça marta fuqarolik burçini bajarib, göyoki departament xodimlari bilan hamkorlik örnatib olgan. Buni töğri qabul qiliş kerak, u öz burçi yuzasidan murojaat qilyapti. Biroq ayrim hollarda öylantiradigan jihati şundaki, bitta şaxs öz burçini bir-ikki marta bajardi, biroq bu davomiylik şubha ostida qolyapti. Bundan manfaat nima bölişi mumkin?», — deya Abdullayev Sarvar bilan aloqaga kirişgan qiz kabi şaxslarning harakatlarini şubhaga oladi.
«Öylaymanki, bu borada organlarning manfaati qança jinoyat aniqlangani hisobi bilan boğliq bölsa, fuqaroda ham qandaydir manfaat bor. Şuning uçun ham, fikrimça, bu turdagi jinoyatlarni sodir etişga dalolat qilgan şaxslarning ham masalasini körib çiqiş kerak. Çunki bunday fuqarolar iş sodir bölişiga sababçi- undovçi rolini öynayapti», — deya ta'kidlagan huquqşunos.
Sarvarning otasi Kun.uz bilan suhbatda jinoyatning kelib çiqiş sabablari örganilmay qolayotganini iddao qildi.
«Masalan, öğrilik, qotillik. Bu vaziyatda özim suriştirsam, bular departament boşçiligida şunaqa ayollarni işga solib, öğlimga öxşagan yoş, öspirin tajribasiz yoşlarni telefon orqali topib, hammasi uyuştirilarkan. Valutafuruş bilan aynan şuğullanayotganlarning aynan özlarini nega uşlaşmayotgani haqida sörasam, ularni uşlab bölmaydi, deb javob berişdi. Köçadagi, bozorlardagi valutafuruşlarni yonidan çiqsa, bor-yöği 200-300 dollar çiqişi mumkin ekan.
Birinçidan, bu narsa jinoiy javobgarlikka tortmaydi. Ikkinçidan, ular tonadi. Tanişim, qarindoşim kabi turli bahonalar bilan qutulib ketişlari mumkin ekan», — deydi Sarvarning otasi Tolib Otaboyev.
Otaboyev suhbat davomida fuqaroviy burç tuşunçasini öziça ifodalab ötdi.
«Mening tuşunçamda jinoyatning oldini oliş, agar köçada biror noqonuniy harakat sodir bölayotgan bölsa, uni körib xabar bersa yoki biror mansabdor şaxs işimni töğrilab beriş uçun pora sörasa, men buning oldini oliş burçim, deb öylab, tegişli joyga xabar qilsam, vazifamni ado etgan bölaman.
Biroq bular özlari öspirin bolalarni turli ayollar yordamida işontirib, işni bunaqa ahvolga olib kelişlari adolatdanmi? Meni qiynayotgan narsa şu», — deya savol bilan yuzlanadi u.
Advokat Xurşed Rustamov tayyorgarlik körilayotgan yoki sodir etilayotgan jinoyat haqida öz ixtiyori bilan arz qilgan odamning ham kimligiga e'tibor qaratiş kerakligi bildirdi.
«U ijtimoiy jihatdan foydali mehnat bilan şuğullanadimi yoki ma'lum organ xodimi bilan birgalikda til biriktirib kimnidir jinoyatga yetaklayotgan şaxsmi, aniqlaştiriş kerak.
Ariza yozib kimnidir jinoyatga undaşni kasb qilib olmaganmi biliş kerak. Agar birinçi marta bölsa, mayli. Biroq amaliyotda3-4 martalab valuta almaştiriş işi böyiça arizaçi bölganlar uçrab turibdi. Ularning arizadan maqsadi jinoyatning oldini olişmi yoki bu yöl bilan jamiyatda yana bir jinoyatçini köpaytirişmi?
Töğridan töğri savol qöyiş kerak: agar arizaçi valuta almaştiriş böyiça gumondor, ayblanuvçi yoki sudlanuvçiga «Valuta topib ber» deb murojaat qilmaganda edi, bu şaxs öz-özidan şunga harakat qilarmidi? Yana bir tarafi taklif kimdan çiqqaniga ham e'tibor beriş kerak. agar arizaçi özi valuta sörab iltimos qilgan bölsa, bunda u holda bu odam jinoyatning oldini olgan emas, jinoyatga yetaklagan şaxs bölib qoladi. Bunda arizaçining özini ham javobgarlikka tortiş masalasini körib çiqiş kerak böladi», — deydi u.
Advokat Rustamovning aytişiça, jinoyatga jazoni kuçaytiriş bilan uning sodir böliş xavfini kamaytirib bölmaydi.
«2019 yilning boşida valuta almaştiriş bilan boğliq jinoyatlarga jazo tartibi kuçaytirildi. Hozirgi kundagi holatda 4-qism böyiça 5 yildan 7 yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan javobgarlikka tortiladigan böldi. Oddiy qilib aytsak, javobgarlik jinoyatning klassifikatsiyasiga qaraganda 2 barobar kuçaytirildi, bir bosqiçga kötarildi. Oldin ijtimoiy xavfi pastroq jinoyatlar sirasiga kiritilgan bölsa, hozir oğir jinoyatlar turkumiga kiritildi.
Fikrimça, undan köra jinoyatga yetaklaydigan asoratlar yöqotilsa, töğriroq bölar edi. Asosiysi, fuqarolarga töğri tuşuntiriş kerak.
Oxirgi 2-3 yil içida çet el valutasini töğridan töğri bankda almaştiriş imkoniga erişildi. Lekin valuta sotib oliş uçun avval plastik kartoçkaga summani tuşir, undan keyin yeçtiriş kerak kabi oddiy xalq tuşunmaydigan holatlar bor. Agar sömni xorijiy valutaga almaştiriş tizimini ham oddiy qilib qöysa, bu jinoyatlar öz-özidan yöq bölib ketadi.
Yoki masalaning ikkinçi tomoni valutafuruşlarga qonuniy ruxsat berib, davlatga soliq tölaşga imkon beriş kerak Öşanda ham agar ular qonunni buzsa, keyin sanksiyani kuçaytirsa böladi. Agar Toşkent şahrida hozir 200 nafar valutafuruş bölsa, ularga ma'lum joylarda tadbirkor sifatida registratsiyadan ötib işlaşi uçun ma'lum talablar qöyiş mumkin. Öşa talab buzilsa, u holda javobgarlik belgilansa, menimça, foydaliroq bölardi, soliq tuşumlari ham oşardi», — deydi Xurşed Rustamov.
Suhbatdoşlar ta'kidlaganidek, hisobot uçun bajarilayotgan, taşkil etilayotgan jinoyatlar va ularni «foş etiş» tadbirlari odatiy holga aylansa, qonun ijodkorlari, nazorat organlari qanday munosabat bildiradi? Biz mavzuga yana qaytamiz.
