Özbekistonga qanday sanoat siyosati kerak?

Lekin biz aniq ayta olamizki, 1996–2016 yillar davrida hukumat tomonidan yaratilgan turli stimul va riçaglar ta'siri ostida Özbekiston iqtisodiyotga ulkan investitsiyalar jalb qilingan: ham davlat, ham xususiy. Ba'zi yillari bu investitsiyalar hajmi YaIMning 30 foizidan ham oşgan. Bular juda zalvorli raqamlar.

Bu qadar muhim investitsiyalarning moddiy ta'minoti uçun 1996 yildan boşlab daromadlar va resurslarning faol qayta taqsimot siyosati ötkazilgan va u mualliflarning öyiga köra Özbekiston sanoatining şiddatli ravnaqiga hissa qöşişi lozim edi.

Gap avvalo siyosatning uşbu vositalari haqida bormoqda:

1. 2017 yilning sentyabriga qadar amal qilgan valuta rejimiga köra eksportçilar özining valuta tuşumi yoki uning bir qismini özlari uçun ziyonli bölgan rasmiy ayirboşlaş kursi böyiça sotişlari lozim edi. Majburiy sotuv mexanizmidan tuşgan valuta asosan import asbob-uskunalar xaridiga sarflanişi kerak bölgan. Ya'ni, eksportçilar asbob-uskunalar importçilarini subsidiyalaştirişgan, bu esa zamonaviy texnologiyalarga investitsiyalarning ösişiga xizmat qilişi kerak bölgan. Amalda eksportçilardan olingan valutaning katta qismi «tanlangan» importçilar va korrupsiyalaşgan mansabdorlarning çöntagiga yöl olgan.

2. Ğalla va paxta ekinlariga davlat buyurtmasi. Hukumat agroişlabçiqaruvçilarni (şirkatlar va fermerlar) ğalla va paxta ekişga majburlab, hosilni past narxlarda sotişga majburlagan. Paxta sotişdan valuta daromadlari xuddi boşqa eksportdan tuşgan daromadlardek, asbob-uskunalar importçilarini subsidiyalaşga ketgan. Bu qişloq xöjaligidan daromadlarni sanoatga qayta taqsimlaşning xuddi stalinça sanoatlaştiriş yillaridagi usullarni eslatib yuboruvçi muhim kanal bölgan.

Sanoatlaştiriş yillarining eng yuqori çöqqisida agroişlabçiqaruvçilar uçun ğalla va paxta yetiştirişga haydaladigan yerlarning 80 foizi ajratilgan.

3. Davlat investitsiyalari va subsidiyalari. Davlatning özi budjetdan «iqtisodiyotning strategik sohalari»ni rivojlantirişga yirik mablağlarni investitsiya qilgan, şuningdek, sanoatda foydalaniladigan ayrim resurs turlariga past narxlarni subsidiyalagan. Bu holatda «donorlar» sifatida yuqori soliq tölagan aholi va mamlakat biznesi «yordam»ga kelgan.

4. Soliq imtiyozlari berilişi. «Strategik sohalar» korxonalari soliqlarning bir qismini tölaşdan saxiylarça ozod qilingan. Binobarin, bu ham boşqa soliq tölovçilarga soliq yuki oşişiga olib kelgan.

5. Imtiyozli kreditlar. Markaziy bank asosan sanoatlaştiriş maqsadlariga, şuningdek, davlat buyurtmalari tufayli zaiflaşgan qişloq xöjaligini subsidiyalaş uçun kreditlarning foiz stavkalarini majburiy tarzda çeklab turgan. Sanoatlaştiriş «donorlari» sifatida bu yerda moliyaviy sektor, aholi va biznes xizmat qilgan. Ular inflatsiya tufayli öz bank omonatlarining qadrsizlanişiga kompensatsiya ham ololmagan, çunki banklar kreditlar böyiça pasaytirilgan foiz stavkalari tufayli omonatlar böyiça adekvat foizlar tölaşga qurbi yetmagan.

6. Proteksionizm siyosati. Strategik sohalar konvertatsiyani çeklaş, yuqori bojxona tölovlari va import uçun ma'muriy tösiqlar orqali import bilan raqobatga kirişişdan himoya qilingan. Pirovard natijada, davlat himoyasiga olingan korxonalar monopolistga aylangan va öz mahsulotlariga narxlarni istaganiça oşiriş imkoniga ega bölişgan. Monopol yuqori narxlar uçun tölovni yana aholi va biznes amalga oşirgan.

Şunday qilib, «özbek iqtisodiy modeli» hukmron bölgan yillarda sanoatning alohida sohalari va korxonalariga öta yirik resurslar taqsimlab berilgan, ular ğoyaga köra Özbekistonni buyuk sanaot davlatiga aylantirişi lozim edi.

Mamlakatga giperfaol sanoat siyosati nima berdi?

Biroq biz butunlay teskari natijaga ega böldik. Amalda iqtisodiyotning aksilsanoatlaştirilişi yuz berdi, çunki kiritilgan investitsiyadan qaytgan foyda juda kam (ba'zan manfiy) edi. Rasmiy statistikaga köra, 2017 yilda Özbekiston sanoati tomonidan 1 AQŞ dollari 8000 söm kursida kişi boşiga 289 dollar qöşilgan qiymat işlab çiqarilgan. Taqqoslaşlar şuni körsatmoqdaki, aholi jon boşiga hisoblanganida Özbekiston sanoat sektori sobiq SSSR davlatlari içida eng kam rivojlanganlaridan biridir. Göyoki «sanoatlaştirişdan judo etilgan» Estoniya har bir aholisi jon boşiga sanoatni rivojlantirişga ulkan mablağlar sarflagan Özbekistondan 16 barobar köproq mahsulot işlab çiqarmoqda.

2017 yilda aholi jon boşiga sanoatda yaratilgan qöşimça qiymat hajmi, AQŞ dollarida

Lekin bu raqamlar Özbekistonning 1996 yilgaça boşqa davlatlardan ortda bölgani ortidan kelib çiqqan bölişi mumkinmi? Afsuski yöq. Agar sanoatda 1995 yildan 2017 yilgaça yaratilgan qöşimça qiymat hajmi dollar ifodasida qanday özgargani hisoblansa, Özbekistondagi ösiş körsatkiçi sobiq SSSRdagi köplab davlatlardan ortdaligiga guvoh bölamiz. Agar öşa Estoniya bilan taqqos davom ettirilsa, 1995 yilda Özbekiston bilan körsatkiç farqi ança kam — 6 barobar bölgan. Ya'ni, Estoniya va sobiq SSSRning boşqa davlatlari (Ukrainadan taşqari) sanoati aholi jon boşiga Özbekistondagidan tezroq rivojlangan. Boz ustiga, köplab davlatlarda ança tezroq.

1995 va 2017 yillarda aholi jon boşiga sanoatda yaratilgan qöşimça qiymat hajmi, AQŞ dollarida

1996 yildan buyon mamlakatda amalga oşirilgan siyosat oqibatlaridan biri — Özbekistondagi past turmuş darajasidir. Agar 1 dollar 8000 sömdan hisoblansa, Özbekistonda 2017 yilda aholi jon boşiga töğri keladigan YaIM 1000 dollardan pastroqni taşkil etgan. Bu körsatkiç bilan biz Afrikaning 25 davlati, Haiti, Afğoniston, Nepal va Tojikiston bilan birga jahonning eng qaşşoq 30 davlati sirasiga kiramiz. Agar MDH davlatlarining aholi jon boşiga YaIMi dinamikasiga qaralsa, bizda bu körsatkiç 1996 yildan buyon eng yomoni bölganini köriş mumkin.

1995–2017 yillarda aholi jon boşiga YaIM, AQŞ dollarida

Sanoat siyosatining barbod bölişi sabablari

Bu nega sodir böldi? Nega ulkan sanoatning alohida sohasi va korxonalarini rivojlantiriş uçun taşlangan resurslar natija bermadi, töğriroği, teskari, aslida barbod bölgan natijani berdi?

• 1996 yildan söng biz ötkazgan giperfaol sanoat siyosati:
• bozor islohotlarining oyoğini osmondan qilib yubordi (va hozir biz sobiq SSSRning boşqa davlatlari 1990-yillarda amalga oşirgan islohotlarni ötkazmoqdamiz);
• bozor mexanizmlari, eng avvalo soğlom raqobat işlab ketişiga yöl qöymadi (aynan raqobat innovatsiyalar va iqtisodiy rivojlanişni harakatga keltiruvçi kuç hisoblanadi);
• aksilbozor, iqtisodiyotni ma'muriy boşqariş usuli va yuqori soliq yuki tufayli erkin xususiy tadbirkorlikning rivojlanişini böğdi;
• aholi daromadlari ösişini çekladi (binobarin, sanoat mahsulotlariga bölgan talabni ham);
• korrupsiya rivojlanişiga, kapital olib çiqib ketilişiga, monopolizm va iqtisodiyotni zaiflaştirişning boşqa şakllariga xizmat qilgan.

Aql bovar qilmaydigan hajmdagi va öylanmagan imtiyozlar tezda rentali (asbob-uskunalar örniga bir uyum metallolom olib kiriş evaziga) foyda oliş va pul kapitalini olib çiqib ketişga rağbat uyğotgan. Kapitalning sun'iy arzonlaştirilişi (asbob-uskunalar uçun rasmiy kursda konvertatsiya, arzon kreditlar va soliqlardan ozod qiliş taqdim etilgan) va qimmat mehnat (mehnatga soliqlarning yuqorilişi, soliqqa tortişning soddalaştirilgan va umumiy rejimlari örtasidagi soliq yukidagi ulkan farq), köp mehnat talab qiladigan işlab çiqarişlar örniga köp mablağ talab qiladiganidan foydalanişga olib keldi va buning natijasida rasmiy sektorda bandlik darajasi juda past bölib qoldi.

Yaqinda ötkazilgan ijtimoiy tadqiqot şuni körsatdiki, bugungi kunda rasmiy sektorda 5,4 million odam iş bilan band. Bu mamlakat mehnat resurslarining (19 million kişiga yaqin) 28,6 foizini taşkil etadi, xolos. Bularning ham yarmi budjet sohasida (ta'lim, soğliqni saqlaş, davlat xizmati) mehnat qiladi, ya'ni töğridan-töğri soliqlardan moliyalaştiriladi.

Şunday qilib, 1996 yildan keyin amalga oşirilgan sanoat siyosati iqtisodiyot samaradorligining tanazzuli bilan birga, bandlik darajasining potensial mumkin bölganidan ham pastroq darajaga qisqarişiga ham olib kelgan.

Bundan taşqari, «sanoatlaştiriş» yillarida biz samarasiz işlab çiqaruvçi monopolistlar va mansabdor korrupsionerlar sonini köpaytirdik. Ular islohotlarga tiş-tirnoği bilan qarşilik qilib kelişmoqda.

Biroq raqobatbardoş iqtisodiyotni biz baribir qura olmadik. Bunday usullar bilan qura olmasdik ham.

Bizga qanday sanoat siyosati kerak?

Bizga sanoat siyosati kerakmi? Ha, kerak. Lekin u biz şu paytgaça ötkazgan va ma'lum bir darajada hozir ham ötkazişda davom etayotganimiz — raqobatni çeklaş uçun bojxona tölovlarini oşiriş, import oldiga tarifga xos bölmagan tösiqlar qöyiş, sohalar hamda hattoki ayrim korxonalar yoki korxonalar guruhiga imtiyozlar taqdim etilişi kabi siyosatdan tubdan farq qilişi kerak.

Bularning barçasi seleksion sanoat siyosati, ya'ni mansabdorlar tomonidan «ğoliblarni tanlaş» siyosati, deb ataladi. Bozor yoki raqobat emas, aynan mansabdorlar bunday yondaşuvda qaysi soha rivojlanişi-yu, qaysi korxona bozorda qolişini hal qiladi. Aynan mana şu siyosat iqtisodiyotimizni boşi berk köçaga boşlab kelgan.

Bizning samarasiz boşqaruv, öta yuqori darajadagi korrupsiya, raqobatning rivojlanganlik darajasi öta past bölgan şaroitimizda har qanday holatda mansabdorlarga ğoliblarni tanlaş jarayonini işonib topşirmaslik kerak. Sanoat siyosati eksport, innovatsiyalar, inson kapitaliga sarmoyalar va sohaga taalluqliligidan qat'i nazar (ayrim istisnolar bölişi mumkin), biznes yuritiş xarajatlarini kamaytirişni qöllab-quvvatlaşga yönaltirilgan bölişi kerak.

Sanoat siyosati va ma'muriy islohot

Davlat samarali sanoat siyosatini yuritişi uçun davlatning özini qayta quriş kerak: uni samarali, şaffof va ixçam qiliş kerak. Davlat bozor iqtisodiyoti şaroitida davlatga xos bölmagan funksiyalarni bajarişni bas qilişi, boşqaruvning ma'muriy usullaridan foydalanişdan voz keçişi kerak. Biroq, buning uçun tub ma'muriy islohot ötkazilişi lozim.

Mening nazarimda, ma'muriy islohotlar özida nimalarni jamlagan bölişi lozim?

1. Davlat boşqaruvining markaziy apparati islohoti

Hukumatda idoralar va rahbarlar örtasidagi vazifalar va vakolatlar örtasida aniq farq yöq, masalan, boş vazir örinbosarlari va vazirlar örtasida. Yevropa hukumatlarida, masalan, boş vazir örinbosarlari yöq. Boş vazirning faqat bir nafar örinbosari bölişi mumkin, u ham moliya vaziri böladi. Siyosiy jihatdan mas'ul vazirlar bölib, ularga ma'lum bir sohalar topşirilgan. Har bir vazir ma'lum bir dasturga moslab jamoa yiğadi. Biz hukumatni qaytadan qurib, har bir idora bajaradigan vazifalarni aniq belgilab olişimiz kerak: vazirlik siyosatni belgilaydi, agentlik litsenziya va ruxsatnomalar beradi, inspeksiyalar nazorat bilan şuğullanadi va hokazo. Buning uçun funksional tahlil ötkazilib, bizning vazirliklarimiz va idoralarimiz özi nima bilan şuğullanişini tuşunib olişimiz kerak, söngra ularning vazifalari, funksiyalari va vakolatlarini tubdan qayta körib çiqiş va qayta taqsimlaş kerak, şuningdek, rahbarlariga siyosiy mas'uliyat yuklanmoği lozim. Boş vazifa — davlatning iqtisodiyotdagi vazifalarni kamaytiriş va maqbullaştiriş.

2. Markazning hududlar bilan, hududlarning tumanlar bilan özaro munosabatini isloh qiliş

Özbekistonda qaror qabul qilişning ulkan markazlaşuvi bor, hududlar deyarli heç qanday vakolatga ega emas. Ularning budjeti tepadan aniqlaştiriladi, ular unga heç qanday özgartiriş kirita olişmaydi. Agar hududlar nimadir işlab topişsa, kelgusi yilda budjet taqsimlanayotganda bu pul ulardan olib qöyiladi. Binobarin, mahalliy hokimiyatlarda pul işlab topiş va mahalliy hududlarning iqtisodiy rivojlanişini çoğlantiriş uçun rağbat bölmaydi.

Hududlarga köproq vakolat va resurslar beriş kerak, tabiiyki, buning uçun hisobdorlikni oşirgan holda. Hokimning budjetida xalqaro telefon qönğiroqlari uçun xarajatlar közda tutilmagan bölsa va u öz kuçi bilan bunday budjetni qayta taqsimlay olmasa unga qarata «xorijiy investorlarni jalb qilinglar, yöqsa boşlaring ketadi», deb aytiş mumkin emas axir.

3. Sohalarni boşqariş darajasidagi ma'muriy islohot

Bugun sovet davridagi yengil, oziq-ovqat, elektrotexnika sanoati va şu kabi köplab sobiq vazirliklar assotsiatsiyalar, konsernlar, aksiyadorlik jamiyatlariga özgartirilgan. Bu taşkilotlar köplab biri biriga muvofiq bölmagan funksiyalarni bajaradi. Ular haligaça özlarini vazirlik sanaşadi va çindan ham qandaydir darajada ularning funksiyasini bajarişadi — u yoki bu sohada siyosatni belgilaşadi, kamida ularsiz bu siyosat aniqlaştirib olinmaydi. Ular agentlik funksiyalarini bajarişmoqda va ruxsatnomalar berişi mumkin. Ular soha korxonalarining manfaatlarini namoyon qilişadi (ya'ni, biznes-assotsiatsiyalar funksiyasini bajarişadi) va köpinça tijorat faoliyati bilan şuğullanişadi. Xullas, uzluksiz manfaatlar töqnaşuvi. Bu köpgina sohalarda hamon saqlanmoqda va bu yerlarda tub islohotlar zarur.

4. Davlat sektori va tabiiy monopoliyalar islohoti

Eng yirik korxonalar hamon davlatga tegişli. Bu juda yomon, çunki davlat — eng yomon menejyer. Mulkning muayyan egasi bölsa va u birinçidan foydani maksimallaştirişdan, demak, xarajatlarni kamaytirişdan manfaatdor. Ikkinçidan, u öğirlik sodir bölmasligini nazorat qiladi. Yuzlab davlat korxonalarini kim kuzatadi? Öşa amaldorlarning özi. Bu yerda korrupsiya va xöjasizlik uçun ulkan kenglik bor. Şu sabablik strategik jihatdan xususiylaştiriş uçun yönaliş oliş kerak. Agar korxona yoki taşkilot davlat funksiyalarini bajariş (bunday korxonalar — barmoq bilan sanarli) uçun kerak bölmasa, ular xususiy mulk egaligida bölişi kerak.

Biroq, bundan oldin bu mulkni tartibga keltiriş kerak, çunki bu holatda uni miriga sotişga majbur bölamiz, bu esa yaxşi emas. Ikkinçidan, bunday korxonalar işlayotgan sohalarda davlat tomonidan tartibga solişning bozor prinsiplarini joriy etiş muhim. Davlat organlari, assotsiatsiyalar va xususiy kompaniyalar funksiyalarini ajratiş hamda halol va şaffof raqobat uçun şart-şaroitlar hozirlaş kerak. Aks holda, davlat monopoliyasi xususiy monopoliyaga almaşadi va bundan heç kim yutmaydi. Xususiylaştiriş dasturidan avval sohani tartibga solişdan voz keçiş va monopoliyadan ozod qiliş dasturlari işga tuşişi kerak.

Bu tabiiy monopoliyalar deb ataluvçi, masalan, energetika, temiryöl transporti kabilarga ham taalluqli. Elektr uzatiş tarmoği, masalan, davlatga yoki davlat nazorati ostidagi xususiy kompaniyaga tegişli bölişi kerak, elektr stansiyalarining özi va elektr energiyasining çakana savdo tizimi tijorat korxonalari bölişi mumkin. Ular iste'molçi uçun kuraşadi, xarajatlarni kamaytiradi, zamonaviy uskunalar örnatadi. Biz bu holda arzon elektr energiyasiga ega bölamiz. Bunday yondaşuv Margaret Tetçer va Ronald Reygan boşqaruvi çoğida öylab topilgan. Şundan buyon tabiiy monopoliyaga bunday munosabat juda keng tarqalgan va özining samarali mevalarini berib kelmoqda.

5. Davlat xizmatlari islohoti

Amaldorlar tanlov asosida tanlab olinişi kerak. Tanlab oliş, rağbatlantiriş va jazolar, davlat xizmatçisining xizmat pillapoyasidan kötarilişining aniq tartibi bölişi kerak. Albatta, vazifalarning mas'uliyati va murakkabligiga yaraşa maoşlar ham bölişi kerak.

6. Davlat xizmatlarining biznes va aholi uçun taqdim etilişini takomillaştiriş

Bu yerda ham qilinadigan işlar juda köp, biroq allaqaçon xizmatlarni maqbullaştirişga uriniş, ularni elektron formatga ötkaziş boşlab yuborilgan. Bu yerda eng asosiysi elektronlaştiriş emas, turli taqiqlar, ruxsatnomalarni maksimal darajada yöq qiliş va qisqartiriş, ma'muriy amaliyotlarni soddalaştiriş, byurokratiya va korrupsiya uçun imkoniyatlarni bartaraf etişdan iborat.

7. Siyosiy-huquqiy islohotlar.

Bugun mulk huquqini himoya qiliş, amaldorlarning hokimiyatini çeklaş, turli lobbistlik loyihalarining oldini oliş juda muhim masala bölib turibdi. Tub sud islohotisiz, parlamentarizm va fuqarolik jamiyatini qamrab olgan tiyib turiş va qarama-qarşi turiş kabi ta'sirçan çoralarsiz  bu masalalarni amalda yeçişning iloji yöq.

Şunday qilib, davlatimizning iqtisodiy siyosat sohasidagi boş vazifasi — ijobiy biznes-iqlim yaratişdir. Buning uçun davlatning özini qayta quriş kerak. Özbekistonning keyingi ön yilliklardagi iqtisodiy rivojlaniş istiqbollari mana şu işni amalga oşira olişimiz yoki olmasligimizga boğliq.

Yuliy YuSUPOV,

iqtisodçi, ekspert.