O‘zbekistonda dollar kursi o‘sishi qachongacha davom etadi? Iqtisodchi fikri

Bizda hozir inflatsiya darajasi qanday? Masalan, 2018 yilda Statistika qo‘mitasi ma'lumotiga ko‘ra, 14,3 foiz bo‘lgan. Bu raqam taqribiy. Ammo u raqamlar haqida so‘zlaydi.

Keyingi yil davomida so‘m qanchalik qadrsizlandi? Bir yil avval 1 dollar rasmiy kurs bo‘yicha 7765 so‘m edi. Bugun – 8705. O‘sish qanday? Atigi 12 foiz. Bu oz. So‘m yanada ko‘proq qadrsizlanishi kerak edi! Ayniqsa, avvalgi yilda u deyarli qadrsizlanmagani hisobga olinsa. Eslatib o‘taman, 2017 yil sentyabrda (valuta bozori liberallashtirilganidan keyin) dollar narxi 8094 so‘m edi. So‘m ikki yil ichida qanchalik qadrsizlandi? 7,5 foiz! Bu mamlakatdagi haqiqiy inflatsiya hisobga olinadigan bo‘lsa, kulgili raqam.

Nima uchun aynan hozir almashuv kursi keskin ko‘tarilib ketdi?

Ha, chamasi, Markaziy bank ma'lum qilganidek, tashqi omillar  ta'sir ko‘rsatmoqda: savdo hamkorlarimiz bo‘lgan mamlakatlar valutalari ozgina qadrsizlandi. Ammo asosiy sabab boshqa yoqda. Markaziy bank yaqin-yaqingacha tashqi bozorda oltin sotib so‘mning haqiqiy almashuv kursini sun'iy ravishda mustahkamlab kelgandi, ya'ni ortiqcha pul emissiyasi sababli tushib ketishini to‘xtatib turgandi. 

Bu esa keyingi bir yarim yil ichida import o‘sishiga asosiy sabab bo‘ldi. Qanday bog‘liqlik bor? Eksport ham, import ham almashuv kursiga qattiq bog‘langan. Agarda so‘mning haqiqiy almashuv kursi o‘ssa (ya'ni nominal devalvatsiya inflatsiyadan ortda qolsa), u holda import nisbatan arzonlashadi va unga bo‘lgan talab oshadi. Eksport bilan esa hammasi aksincha: milliy valutaning mustahkamlanishi esa eksportning foydasini kamaytiradi (mahsulotlarimiz tashqi bozorda qimmatlashadi). Natijada xorijiy valuta taklifi kamayadi, unga bo‘lgan talab esa oshadi.

Markaziy bank devalvatsiyaning hozirgi sababi importga bo‘lgan talabning o‘sishi deb aytganida mutlaqo haq. Faqat bu o‘sish birinchi navbatda Markaziy bankning avvalgi siyosati natijasi ekanligini aytishmayapti. Aynan oltin-valuta rezervlarini sotish hisobiga so‘mni mustahkamlash siyosati importning o‘sishini rag‘batlantirgan. 

Hozirda Markaziy bank bu siyosatdan voz kechdi. Dollar paytdan foydalanmoqda. Ya'ni so‘m devalvatsiyasi sun'iy ravishda ushlab turilganidan so‘ng bozorda sakrash yuz bermoqda va muvozanat tiklanmoqda. 

Eng asosiysi, Markaziy bankning intervensiyasi almashuv kursining keskin sakrashini silliqlashga yo‘naltirilishi lozim. Ammo amaliyotda bunday siyosat mohirona olib borilmaydigan bo‘lsa, teskari natijani ko‘rishimiz mumkin.

Xulosa qanday?

- Talab va taklif qonunini aldashga urinib bo‘lmaydi. Bozorni aldab bo‘lmaydi. Ertami-kechmi muvozanat nuqtasiga qaytishga to‘g‘ri keladi. Yig‘ilib qolgan inflatsiyani hisobga oladigan bo‘lsak. Biz bu nuqtaga hali yetib kelmadik. Ya'ni qisqa muddatli davrda agarda Markaziy bank aralashmaydigan bo‘lsa (shunday bo‘lishiga umid qilamiz), dollar yana oshadi. 

- Hozirgi devalvatsiya importning qimmatlashi, natijada esa hajmi qisqarishiga olib keladi. Boshqa tomondan, bu eksportchilar uchun manfaatli. Natijada eksport o‘sishini kutish mumkin (tabiiyki, mavsumiy o‘zgarishlarni hisobga olgan holda).

- Uzoq muddatli rejada dollar kursi ortiqcha pul emissiyasi muammosini hal qilmagunimizcha o‘sishda davom etadi. Aynan u inflatsiya va devalvatsiyani vujudga keltiradi. Moliya tizimimizni mustahkamlashni istasak, uning mustahkam emasligi sabablarini bartaraf etishimiz lozim. 

Ortiqcha pul emissiyasi nimaga bog‘liq – bu mavzu alohida suhbatni talab qiladi va bu borada maqolalarim chop etilgan. Uning fiskal siyosat sohasida ham, pul-kredit siyosati sohasida ham sabablari mavjud. 

Shunday qilib, moliyaviy mustahkamligimiz, jumladan almashuv kursining mustahkamligi Hukumat va Markaziy bank hamda tashabbuslari iqtisodiyotdagi ortiqcha pul miqdoriga katta ta'sir ko‘rsatuvchi Prezidentning qo‘llarida. Rahbariyatimizning oqilona yo‘l tutishiga, moliya intizomi va bozor iqtisodiyoti qonunlariga rioya qilishiga umid qilamiz.