Turkiya 9 oktabr kuni Suriya şimolidagi kurdlarga qarşi quruqlikdagi harbiy kampaniya boşladi. Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğanning sözlariga köra, «Tinçlik buloği» deb nomlangan bu harbiy amaliyotdan maqsad - Turkiya çegaralari yaqinida terrorçilar uçun yölak qoldirmaslik va mintaqaga tinçlik olib keliş hisoblanadi.
Turk harbiylari Suriyaning Turkiya bilan çegaradoş şimoliy qismida IŞID terrorçilari va kurdlarning Öz-özini mudofaa qiliş bölinmalari (YPG) jangçilaridan xoli, davomiyligi salkam 500 kilometr va Suriya içkarisiga taxminan 30 kilometr kirib borgan xavfsizlik hududini barpo etib, bu hududga ayni vaqtda Turkiyada yaşayotgan 2 milliondan ortiq suriyalik qoçqinlarni joylaştirişni rejalaştirgan.
Turkiya Suriya şimolidagi kurdlarni öz milliy xavfsizligiga tahdid sifatida köradi. Turkiya hukumati Suriyadagi kurdlarni ön yillardan buyon Turkiya hududida hukumatga qarşi kuraş olib borayotgan Kurdiston işçilar partiyasiga böysunuvçi terrorçilar sifatida biladi. Suriya kurdlari esa bu ayblovni rad etişgan.
Suriya şimolidagi kurdlar IŞID bilan janglarda asirga olingan minglab sobiq jangarilar va ularning oilalari saqlanadigan lagerlarni nazorat qiladi. Turkiyaning hujumi esa bu asirlarning qoçib ketişiga va yana bir jiddiy xavf paydo bölişiga olib kelişi mumkin.
Odamlar çegara hududlaridan qoçmoqda
Çegaradagi aholi öz uylarini tark etmoqda
GETTY IMAGES
8 oktabr kuni keçqurun quruqlikdagi qöşinlar Turkiyadan Suriya tomon yölga çiqdi — ular bosqinni uç yönaliş böylab boşlagan; çegara hududlarda turk harbiylari va kurdlar örtasida töqnaşuvlar yuz bergan.
Kurdlar turk harbiylariga jiddiy qarşilik körsatişlarini ma'lum qilgan
Mazkur amaliyotga aviatsiya, artilleriya va quruqlikdagi bölinmalar jalb qilingan. Yuriş kurdlar nazorati ostidagi törtta şahar — Ras-al-Ayn, Tell-al-Abyad, Al-Qamişli va Ayn-Issaning bombardimon qilinişi bilan boşlandi; uşbu şaharlarda istiqomat qiluvçi minglab aholi uy-joyini taşlab, qoçişga majbur böldi. Huquqni himoya qiliş taşkilotlari ma'lumotlariga köra, turk aviatsiyasi zarbalari oqibatida kurd köngilli jangçilaridan taşqari tinç aholi vakillari ham halok bölişdi.
Mavzuga oid
Turkiya aviatsiyasi Ras-al-Ayn böylab aviazarbalar berdi
GETTY IMAGES
Xalqaro qizil xoç qömitasi va Xalqaro qutqaruv qömitasi bu amaliyot qoçqinlar uçun lagerlarda yaşayotgan ön minglab odamlarning taqdiriga ta'sir qilişidan xavotir bildirgan. Raqqa, Dayr-az-Zor va al-Hasaki hududlaridagi lagerlarda yuz mingdan ortiq qoçqin joylaştirilgan.
Reuters xabariga köra, ayni vaqtda Ras-al-Ayn şahrini minglab kişilar tark etişni boşlagan. Suriya muxolifatiga tegişli Rojava Network manbasi ma'lum qilişiça, töqnaşuvlar 200 ming kişi yaşaydigan Al-Qamişli şahri atrofida ham bölib ötmoqda.
Tramp: bu operatsiya - yomon ğoya
Avvallari bu hududlarda amerikaliklarning kiçik harbiy bölinmalari joylaşgandi. Kurdlar IŞIDga qarşi uruş vaqtida koalitsiya kuçlari va Suriya muxolifatiga yordam körsatgandi.
Ammo turklar hujumi arafasida AQŞ prezidenti Donald Tramp amerikalik harbiylarni bu hududdan olib çiqişga körsatma berdi - bu esa turklarning kurdlarga qarşi harbiy amaliyot boşlaşi uçun «yaşil çiroq» vazifasini ötadi.
«Suriya demokratik ittifoqi» (SDF) koalitsiyasiga birlaşgan kurdlar bu qarorni tanqidiy qabul qilişdi va buni «orqadan zarba beriş» deya baholaşdi.
9 oktabr kuni esa AQŞ prezidenti Donald Tramp Vaşington «uşbu hujumni oqlamasligini va Turkiyaga uşbu operatsiya — yomon operatsiya ekanini tuşuntirgani»ni ma'lum qildi, şuningdek, agar kurdlarning ommaviy öldirilişi holatlari qayd etilsa, Anqaraga nisbatan jiddiy sanksiyalar joriy etilişi mumkinligidan ogohlantirdi.
Bu vaqtda AQŞ davlat kotibi Mayk Pompeo ma'lum qildiki, rasmiy Vaşington Anqaraga Suriya şimolida harbiy amaliyot boşlaş uçun rozilik bermagan.
Şu bilan birgalikda, Pompeo AQŞ prezidentining Suriya şimolidagi amerikalik harbiylarni olib çiqiş böyiça qarorini ma'qullagan. Amerikaliklar prezidentining bu qarori mamlakat içkarisida ham, boşqa davlatlarda ham tanqidga uçradi.
Harbiy harakatlar teatridagi vaziyat
Suriya bilan çegara tomon harakatlanayotgan turkiya harbiylari
GETTY IMAGES
Kurd ayirmaçilari AQŞning IŞIDga qarşi uruş vaqtidagi muhim ittifoqçisi edi. Hozirda kurdlar IŞID bilan janglarda asir olingan sobiq jangarilar va ularning oila a'zolari saqlanayotgan lagerlarni nazorat qilmoqda. Sönggi xabarlarga köra, kurdlar Turkiya hujum boşlagani munosabati bilan bundan keyin IŞIDga qarşi kuraşmasligini ma'lum qildi. Ayni vaqtda kurdlar bundan buyon sobiq jangarilar saqlanayotgan qamoqxonalarni qöriqlaşda davom etadimi yoki yöqmi, bunisi noma'lum.
Kurdlar rahbariyati umummilliy safarbarlik e'lon qilgan, qurol kötarişga qodir barça qarşilik körsatiş uçun Turkiya bilan çegaralar tomon yöllanmoqda. Ular AQŞ boşçiligidagi koalitsiyadan ularning hududini parvozlardan xoli hudud deb e'lon qilişni söraşmoqda.
Ayrim kuzatuvçilar kurdlarning çekinişi oqibatida mintaqada IŞID yana kuç töplab uyğonişi mumkinligidan taşviş bildirişmoqda.
AQŞ Qurolli kuçlari vakillari ma'lumotiga köra, hozirda ularning qölida IŞIDning ikki taniqli jangarisi bor. Britaniya fuqarolari bölgan Al Şafi Alşayx va Aleksanda Koti «Bitlz» nomli britan yaçeykasi a'zolari bölib, ular 30 nafarga yaqin ğarblik asirlarni qiynaşgan va öldirişgan. Yaqin vaqtlargaça ular kurdlarning qamoqxonalarida saqlangan edi.
Endilikda kurdlar bor e'tiborlarini Turkiya qöşinlariga qarşi kuraşişga qaratsa, bunday asirlar qamoqxonadan qoçib ketiş imkoniyatiga ega bölişlari mumkin. Bu jangarilar Suriyada qurolli harakatlarni tiklaşi yoki Yevropaga yöl olib, terrorçilik harakatlarni sodir etiş xavfi yuzaga kelgan.
Daily Mail naşri mintaqaga yana global mojaro qaytişi mumkinligidan ogohlantirib, Turkiyaning bu harakatini «olov bilan öynaşiş»ga qiyosladi.
«Turli mamlakatlar öz manfaatlarini himoya qilişga kirişişi, bularning barçasi butun mintaqani beqarorlaştirişi va olov nazoratdan çiqib ketişi mumkin. AQŞ prezidenti Suriya, Turkiya va kurdlar masalasida öz nuqtai nazarini yana özgartirdi, lekin endi uruşni töxtatib qoliş imkonsiz bölib qolmoqda», deya qayd etadi naşr.
Xalqaro reaksiya
Yevropa komissiyasidagilar Turkiyani tiyilişga va amaliyotni töxtatişga çaqirdi.
«Men Turkiya Suriya bilan çegara hududi xavfsizligidan qayğurişini tuşunaman. Ammo men Turkiyani va amaliyotning boşqa iştirokçilarini tiyilişga va boşlanib ketgan amaliyotni töxtatişga çaqiraman. Bu harbiy harakatlar yaxşi oqibat keltirmaydi, biz turk döstlarimizning e'tiborini şunga qaratişimiz kerak», dedi Yevropa parlamentida çiqiş qilgan Yevrokomissiya rahbari Jan-Klod-Yunker.
«Turkiya xavfsizlik hududini taşkil etib, buning uçun Yevropa Ittifoqi pul tölaşidan umid qilmasin. Suriya inqirozini faqat siyosiy yöl bilan hal etiş mumkin», deya qöşimça qilgan Yunker.
NATO boş kotibi Yyens Stoltenberg esa, Turkiya öz çegaralari xavfsizligidan xavotirlaniş uçun asoslarga ega ekanini qayd etgani holda, Anqarani mintaqadagi vaziyatni yanada beqarorlaştirmaslikka çaqirgan.
BMT boş kotibi Antoniu Guterriş yuzaga kelgan vaziyatdan «favqulodda xavotirda» ekanini bildirgan, Yevropa Ittifoqining diplomatik bloki rahbari Federika Mogerini esa Turkiyadan «bir tomonlama harbiy harakatlarni töxtatiş»ni talab qilgan. Misr BMT Xavfsizlik kengaşining şoşilinç yiğilişini ötkazişga çaqirgan; Reuters ma'lumotlariga köra, şunday yiğiliş 10 oktabr kuni ötkazilişi mumkin. Suriya hukumati esa (Turkiya operatsiya boşlayotgani haqida Suriya rasmiylarini rasman ogohlantirgani aytilmoqda) Turkiyaning uşbu harakatlarini «agressiya» deb baholadi.
Rossiya esa hozirça operatsiya yuzasidan betaraflik saqlamoqda. 9 oktabr kuni tongda Vladimir Putin va Rajab Toyyib Erdöğan telefon orqali muloqot qilgan va unda Erdöğan rossiyalik hamkasbini operatsiya boşlanayotganidan boxabar qilgan. Kreml matbuot xizmati «Vladimir Putin turkiyalik hamkorlarni Suriya inqirozini tartibga soliş böyiça umumiy sa'y-harakatlarga zarar yetkazmaslik uçun vaziyatni izçil hisob-kitob qilişga çaqirgani»ni ma'lum qilgan.
Yevropa Ittifoqidagilar Turkiya Suriya şimolida qoçqinlarni qaytarib joylaştiriş uçun tuzmoqçi bölayotgan xavfsiz hudud xalqaro standartlarga töğri kelişiga işonç bildirmayapti.
Belgiya, Fransiya, Germaniya, Polşa va Buyuk Britaniya Suriya şimolidagi voqealar munosabati bilan BMT Xavfsizlik kengaşining navbatdan taşqari majlisini çaqirişni söradi.
Bu masala 12 oktabr kuni Qohirada Arab ligasi yiğilişida ham muhokama qilinişi kutilmoqda.
