«Deputatlar saylanib bo‘lgandan keyin ularga partiyaning ta'siri susayib boradi» - XDP raisi bilan suhbat

O‘zbekiston katta siyosiy jarayon - Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputatlari va mahalliy kengashlar deputatlari saylovi arafasida turibdi. Shu munosabat bilan Kun.uz mazkur jarayonning borishi hamda partiyalar faoliyati borasida batafsil fikrlashish maqsadida O‘zbekistondagi mavjud beshta siyosiy partiyalar rahbarlari bilan suhbatlar tashkil etmoqda. Navbatdagi suhbatdoshimiz Xalq demokratik partiyasi rahbari Ulug‘bek Inoyatov.

— Nemis siyosatshunosi Klaus fon Beyme siyosiy partiyalarning ustuvor funksiyalari sifatida – o‘z maqsadini aniqlash, mafkurasini ishlab chiqish, harakat dasturi va yo‘nalishini belgilash, jamoatchilik manfaatlarini birlashtirish, mamlakat boshqaruv elitasi va hukumat tarkibini shakllantirish ekanligini aytgan edi.
Ulug‘bek aka, bugun tan olish kerak, xalqning ishonchiga erisha olmayotgan siyosiy partiyalar tizimida yuqoridagi funksiyalardan qaysi biri yoki qaysilari ishlamayapti?

— Har qanday partiya deputatlik korpusini shakllantirish jarayonida albatta, ko‘proq o‘rinlarni egallashni maqsad qiladi.
Ammo bizda deputatlar saylanib bo‘lgandan keyin ularga partiyaning ta'siri susayib boradi. Ya'ni, birinchi bosqichda nomzodlar saylanguniga qadar juda faol bo‘ladi, partiya bilan hamfikr ishlaydi. Ammo saylovlar o‘tgandan keyin bu bog‘liqlik biroz uziladi. Buning sababi – parlament qo‘mitalarga bo‘linadi, kengashlar bor, spiker bor. Bunda deputatlar mana shu qo‘mitalar, kengashlar va spiker ta'siriga tushib qoladi. Partiyaga va u yerdagi vazifalarga esa ikkinchi darajada qaray boshlaydi.

Bunday holatni viloyat va tuman kengashlarida ham kuzatish mumkin. Ular jamoatchilik asosida ishlaydi va mana shu vazifalar sabab, partiya kengashi bilan aloqalari tezda uzilib qoladi.

Partiya faoliyati sustligiga aynan mana shu jarayonni sabab sifatida ko‘rsatgan bo‘lardim.

— G‘arb mamlakatlaridan farqli o‘laroq O‘zbekistondagi saylov jarayonida siyosiy mafkuradan ko‘ra shaxsning o‘rni hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Saylovchilarni birinchi navbatda nomzodning kimligi, ijtimoiy hayotdagi mavqeyi qiziqtiradi. Sizningcha, bu sharqqa xos mentalitetmi yoki partiyalarda g‘oyalarning kuchsizligimi?

— Bugungi kunda O‘zbekistondagi mavjud siyosiy partiyalarning har birini mafkurasi zamon talabidan kelib chiqqan.

Albatta, bu yerda g‘arb va sharq saylov tizimlaridagi farqlar ham ko‘zga tashlanadi. Ya'ni, bu farqni saylov tizimlaridagi farq bilan tushuntirgan bo‘lardim. Masalan, g‘arbda proporsional saylov tizimi amal qiladi. Bu tizim asosan parlamentga bo‘lib o‘tadigan saylovlarda qo‘llanadi. Bunda saylovchilar aniq bir shaxsga emas, balki partiyaga ovoz beradilar.
Bizda Majoritar saylov tizimidan foydalaniladi. Bunda saylovchilar bevosita nomzodning shaxsiga e'tibor beradilar, ular u bilan tanishadilar, uning o‘zi bilan muloqotda bo‘ladilar va faoliyati yuzasidan aniq nazorat o‘tkaza oladilar.

— Jamiyat hayotida muammoli hisoblangan masalalarni ko‘tarib chiqish va qonunchilik orqali hal qilish siyosiy partiyalarning asosiy vazifalaridan hisoblanadi. Bu borada ular parlament va hukumatga kuchli ta'sirini o‘tkazishi kerak. Lekin bizda doim Prezident tashabbus bilan bilan chiqadi va partiyalar o‘sha tashabbusni bayroq qilib ko‘tarishadi...

— Buni tan olishimiz kerak. Biz o‘tgan davrda shunday yashashga, avval rahbarning fikriga qarab keyin fikr aytishga o‘rganib qoldik. Aytganingizdek, o‘z fikrini erkin aytishga bo‘lgan jur'atning yetishmasligi hamon saqlanib qolmoqda.  Prezident boshlab bergan va so‘nggi 3 yilda bo‘layotgan oshkoralik siyosatiga hali partiyalar ham to‘la tayyor emasligi sezilib qolyapti.

— «Yangi O‘zbekiston», «yangi saylovlar» degan iboralarni ko‘p eshityapmiz. Ayting-chi, bizga haqiqiy tashabbuskor partiyalar shakllanishi uchun qancha vaqt kerak?

— E'tibor bergan bo‘lsangiz, siyosiy partiyalarimiz so‘nggi 3 yil davomida o‘zining avvalgi 25 yillik tarixiga nisbatan juda faollashib ketishdi. 

To‘g‘ri, bu faollik va ilgari surilayotgan g‘oyalar hali bugungi kun talabi darajasida emasdir, lekin hammasiga biroz vaqt kerak. Partiyalar o‘zining haqiqiy darajasiga chiqishi uchun ma'lum bosqichlardan o‘tilishi talab qilinadi.

Suhbatni to‘liq shaklda yuqoridagi video orqali tomosha qilishingiz mumkin.