Kimni avval qutqariş kerak: Odamlarnimi yoki iqtisodiyotni?
|03:32 / 06.04.202056 80212 min
Insoniyat koronavirus kabi katta muammoga heç qaçon duç kelmagandi desak, mubolağa bölmaydi. Töğri, bungaça ikki martalab jahon uruşlari bölgan, 50 millionlab odamlarni halok qilgan kasalliklar kelgan, lekin qaysidir ma'noda inson individ sifatida mukammallikka yaqinlaşgan bugungi kunda mana bunday muammoning paydo bölişi odamzod koinotning zarrasi bölgan sayyoradagi juda kiçik va ayni damda ojiz jonzotligini barçamizga eslatib qöydi.
Foto: AP/TASSFoto: AP/TASS
Bu holatni istaganingizdek atang — xohlang dunyoni boşqarayotgan Kuç özining borligini bildirdi deng, xohlang bir davlat boşqasiga zarar yetkaziş uçun virus yaratdi deng, xohlang göyoki hamma narsaning sirini anglab yetgan ilm-fan ham ojiz qolgan koronavirus ehtiyotsizlik sabab qandaydir laboratoriyadan tarqab ketdi deng. Ammo bir narsa haqiqat — virus odamzotni qiynab qöydi.
Bunday vaqtda eng katta yuk davlat rahbarlariga, öz yurtining siyosatini yuritadigan insonlarga tuşadi. Fuqarolar uyda ötirib kasallik ötib ketişini kutişi mumkin, lekin davlat rahbarlari öz hayotini ehtiyotlaş bilan birga mamlakatni qiyin vaziyatdan olib çiqib ketiş haqida ham boş qotirişga majbur. Bunday inqiroz vaqtida ularning oldida bitta savol köndalang böladi: avval odamlarni qutqariş kerakmi yoki iqtisodiyotni?
VVS AQŞning katta iqtisodçilari amalga oşirgan suriştiruv asosida bu savolga javob izladi.
Karantin iqtisodiyotni öldirişi rostmi? Javob 100 yil avval «ispanka» vaqtida berilgandi
Köp davlatlar virusga qarşi iqtisodiyotga katta zarar berişini öylamay karantin bilan kuraşmoqda. Biznesni «sun'iy koma» holatiga tuşirib, karantin kiritişga şoşmayotganlar ham bor. Karantin çoralari jiddiy bölgan joylarda esa odamlarning norozi ohangdagi gaplari eşitilib turibdi. Ular doim uyda ötira olişmaydi.
Xöş, aslida kim haq: avval iqtisodiyotni qutqariş kerakmi yoki odamlarni?
Amerikalik olimlar guruhi bu savolga javob izlaş uçun yuz yil avval yuz bergan voqealarga murojaat qilişdi. Insoniyat uçun hozirgi kabi total karantin yangilik emas. Yuz yil avval ham odamlar şu kabi karantinda «ötirişgandi». Birinçi jahon uruşidan keyin «ispanka» nomi bilan atalgan gripp butun dunyoga tarqalgan va 50 million odam bu kasallikdan halok bölgandi. Öşanda sayyoradagi har uç odamdan biri «ispanka» bilan oğrigan va har öninçi odam uning qurboniga aylangan.
Xuddi hozirgi kabi 1918 yilda ham odamlar uydan çiqmaslikka undalgan, niqob taqiş majburiy bölgan va zavodlar yopilgandi. Öşanda ham karantin çoralariga e'tibor bermaganlar bölgan. Keyinçalik iqtisodiyotini emas, odamlarini qutqarişga oşiqqan davlatlar yutgani ma'lum böldi.
Boşlanişida hammaga qiyin bölgan, lekin gripp ötib ketgaç, jismoniy kontaktlarni çeklab, gigiyenaga e'tibor beriş orqali odamlarini saqlab qolişga e'tibor bergan davlatlar tezroq oyoqqa turdi.
Mavzuga oid
«Keskin çoralar körib kasallik tarqalişining oldini olgan şaharlar epidemiya vaqtida zarar körgan bölsa-da, keyinçalik ular qolganlardan tezroq ösişga erişdilar», deyiladi AQŞ Markaziy banki (ya'ni, mamlakat federal rezervi) hamda Massaçusets texnologiya instituti iqtisodçilari hamkorlikda ötkazgan suriştiruv natijalarida.
Tadqiqotlar karantin çoralari nafaqat ölimlar sonini qisqartirgani, balki pandemiya keltirgan iqtisodiy zararning ham oldini olganini körsatgan. Darvoqe, öşanda AQŞda «ispanka» 500 ming odamning umriga zomin bölgan.
Karantinning har bir kuni muhim
1918 yilgi pandemiya ham AQŞda şarqdan ğarbga qarab tarqaladi. Kasallik ikki tölqinda rivojlanadi. Bahorgisi qörqinçli, qişkisi esa undan ham dahşatli köriniş oladi... AQŞ ğarbidagi Sietl, Los-Anjyeles şaharlari kasallik zarbalarini oxirgi bölib qabul qilişadi. Şaharlarda hozirgi kabi çoralar köriladi. Albatta, internet dökonlar, karantin qoidalarini buzganlarni raqamli texnologiyalar yordamida aniqlaş kabilardan taşqari.
Amaldorlar Çikagodagi farroşlarni tekşirmoqda. 1918 yil. GETTY IMAGES
Xuddi hozirgi kabi maktablar, teatr, çerkovlar yopiladi, jamoat joylarida töplanib turiş taqiqlanadi, jamoat transportlari töxtatiladi va dafn marosimlari tor doirada ötkazilişi belgilab qöyiladi. Özini ihotalaş tizimi joriy qilinib, ijtimoiy masofa saqlaş tartibi majburiy qilib qöyiladi. Albatta, niqob taqiş va tez-tez qölni yuviş öşanda ham «trendda bölgan».
Amerikalik iqtisodçilarning tadqiqotlarida ma'lum böldiki, 1918 yil mamlakatdagi şaharlarda karantin e'lon qilişdagi har bir kun keyinçalik iqtisodiy körsatkiçlarga ta'sir qilgan. Masalan, 10 kun avval karantin joriy qilgan ştatlar barçasi ortda qolgaç, qolganlardan 5 foiz köproq işçi örinlariga ega bölgan. 50 kun köproq çeklov joriy qilganlar esa 6,5 foiz köproq iş örinlari yarata olişgan.
Ğarb rahbarlari «ispanka» karantinidan örnak olmoqda
«Ispanka» vaqtidagi karantin çoralari Ğarb davlatlari rahbarlarini qörqmay karantin çoralarini kuçaytirişga undamoqda. Insoniyat va karantin örtasidagi «jang» qanday tugaşi hali aniq emas, lekin bu «jang»da köproq odamlar jonini saqlaşga uringanlar yutişi tarixdan ma'lum. Umuman, hozir nafaqat Ğarbda, balki butun dunyoda karantin joriy qilingan va asosiy urğu odamlarni qutqarib qolişga qaratilgan.
«Odamlarni va iqtisodiyotni qutqarib qoliş aslida bir biriga xalaqit bermaydi. Odamlar hayotini qutqarib qoliş orqali iqtisodiyotni mustahkamlayotgan bölamiz», deyiladi yuqorida ta'kidlangan tadqiqotda. Bu tadqiqotlarni kimlar olib borgani hisobga olinsa uning qançalik işonçli ekani oydinlaşadi. Suriştiruvlarni AQŞning sobiq moliya vazirlari, sobiq federal rezerv rahbarlari, katta tadbirkorlar va iqtisodçi olimlar olib borişgan.
Vaksina yöqligi va kasalxonalardagi joylar yetarli emasligi barça mamlakatlarni keskin karantin çoralarni qöllaşga çorladi. Avvaliga kasallik tarqalgan Xitoy, keyinçalik Singapur va Janubiy-şarqiy Osiyoning davlatlari. Köhna qit'aga ham kasallik yetib kelgaç, Italiya, Fransiya va Ispaniya kabi davlatlar odamlarga uydan çiqişni taqiqladi. Endi esa navbat AQŞga keldi.
«Odamlar maşina urib ölayotgani sabab maşina çiqarişni taqiqlamayapmiz-ku?»
Karantin kiritmaslikka şoşilmayotganlar ham bor. Biznes töxtab qolmasligining tarafdorlaridan biri Donald Tramp bölmoqda. AQŞ prezidenti boşida juda xotirjam edi va hammasi joyida ekanini körsatmoqçi bölayotgandek tuyuldi.
«Odamlar koronavirusdan köra avtohalokatdan köproq ölişadi, ammo biz buning uçun avtomobil işlab çiqarişni taqiqlamayapmiz-ku?», degandi Tramp mamlakatda hozirça karantin joriy qilinmasligini aytib.
Ammo Oq uy rahbari tezda fikrini özgartirib çeklovlar zarurligi haqida gapira boşladi. Ayni damda virus tarqalişi böyiça dunyoda yetakçiga aylangan AQŞda koronavirus 2 milliongaça odamning umriga zomin bölişi mumkin. Agar kerakli çoralar körilmasa, albatta. Hatto okeanortida qurbonlar soni 100-240 ming örtasida bölişini optimistik taxmin sifatida qaray boşlaşdi...
Braziliya prezidenti Jair Bolsonaru jahon soğliqni saqlaş taşkilotining tavsiyalariga namoyişkorona qarşi çiqaverganidan keyin tvitter va instagram uning sahifalarini bloklab qöydi. Koronavirus tahlikasi boşlangan vaqtda Eron prezidenti Hasan Ruhoniy virusni «duşmanning hujumi» deb atab, odamlarni işga çiqaverişga undagandi.
Koronavirusni pisand qilmaslikda Belarus prezidenti Aleksandr Lukaşenkoga yetadigani yöq. Mamlakatda heç qanday çeklov joriy qilinmagan va Lukaşenkoning özi ham bemalol yuribdi. Futbol va hokkey böyiça çempionat töxtatilmagan. Hokkey öyinida qatnaşgan Lukaşenko virusga bepisandlarça qarab şunday dedi: «Qani, muz maydonida birorta virus uçib yurganini kördingizmi? Men ham körmadim. Virusga qarşi eng yaxşi vosita muz. Tizzada turib yaşagandan tik turib ölgan yaxşi». Şuningdek, Lukaşenko özining antivirus retsepti bilan bölişdi: aroq, hammom, sport va dalada işlaş.
Karantinning iqtisodiyotga zarari va foydasi
Hayot butunlay töxtab qolişi tabiiyki mamlakat iqtisodiyotiga zarar qilmay qolmaydi. Ammo karantinning iqtisodga foydasi ham yöq emas.
Avval yomonidan boşlasak.
1919 yilda işsizlar Los-Anjyelesdagi mehnat birjasini qamal qilmoqda GETTY IMAGES
Jahon iqtisodiyotining poydevori faol hayot tarzi asosiga qurilgan. Odamlar barlarga, restoranlarga, sportzallarga, klublarga nima uçun borişadi? Nega çiroyli kiyimlar, yöltanlamas maşinalar sotib olişadi? Albatta, ularni qolganlar körişi uçun. Karantinda esa odamlar uyda ötirişga majbur, tabiiyki nofaol hayot tarzida kimgadir köz-köz böliş imkonsiz. Bundan taşqari, karantin vaqtida hamma işçi kuçi uyda böladi va işlab çiqariş, savdo töxtaydi. Sanoqli sohalardan taşqari, albatta.
Oqibatda tadbirkorlik rivojlanişdan töxtaydi. Bu kelajakdagi körsatkiçlarga ham ta'sir qiladi. Bankrotlik köpayadi, korxonalar yopilib ketadi, köpçilikning tirikçiligi qolib ketadi. Barçasi yiğilib banklarga ta'sir qiladi. Qarzdorlik köpayib ketadi, kreditlar vaqtida yopilmaydi, banklarning likvidlik darajasi tuşib ketadi va ular kredit berişda qiynalib qolişadi. Kreditsiz esa biznes bölmaydi.
Karantin foydasi
Karantinning asosiy foydasi u kasallikning, şuningdek, asoratlarining çekinişiga olib keladi. Karantin yanada katta iqtisodiy zararlardan saqlaydi. Albatta, bu iqtisodda bir kundayoq sezilmaydi, lekin «omon-omon davrlar boşlangaç», karantin çoralari samara bera boşlaydi. Özingiz öylab köring, ölim soni köp bölsa, avvalo iqtisodning asosiy omili bölgan işçi kuçi — fuqarolarning soni kamayadi, qolganlarining ham kayfiyati tuşib ketib, işçanlikka ta'sir qiladi.
Karantin vaqtida odamlar pullarini ehtiyot qilişadi va faqat eng zarur narsalarni sotib olişadi. Mebel, maşina sotib oliş, konsertlarga boriş, dengiz sohiliga borib dam oliş kabi narsalar ikkinçi darajali bölib qoladi. Karantin tugagaç esa bularga ehtiyoj şunçalik uzoq vaqt yuqori bölib turadiki, öşa sohalar juda yaxşi iqtisodiy körsatkiçlarga ega bölişadi.
Töğrida, 2-3 oylab uyda ötirganlar xumori tutib restoranlardan çiqmay qoladi, maşina şaydolari bosib-bosib yangi avtomobil sotib oladi, sayohatni soğinganlar aeroportlarga şoşadi. Bir neça yilda bu sohalar karantindagi qiyinçiliklarni körmaganday bölib ketadi.
Dökonlar yopiq, odamlar işsiz, iqtisodiyotda talab ham taklif ham halokatli holatda. Xuddi 100 yil avvalgidek
GETTY IMAGES
Hozir koronavirus zararining aniq miqdori haqida aytib bölmaydi, çunki u endi çöqqisiga çiqib borayotgan bölişi mumkin. Masalan, 1918 yil «ispanka» AQŞda işlab çiqariş hajmining 18 foiz kamayişiga olib kelgan. Amerikalik olimlarning aytişiça, agar karantin bölmaganida, öşanda hammasi yanada yomonroq bölardi.
Koronavirus «ispanka»dan kamroq zarar keltirişini taxmin qiliş mumkin. Axir oradan, butun boşli bir asr ötdi, tibbiyot, texnologiyalar rivojlandi. Iqtisodiyot ham inqirozdan çiqişning turli yöllarini taklif qila boşladi. Şu bois, zarar maksimal darajada kam bölişi mumkin. Masalan, AQŞning özi aksilinqiroz rejasi uçun 2,2 trillion dollar pul ajratdi, Germaniya tadbirkorlarga 500 milliard yevro kredit berdi, butun dunyoda aviakompaniyalarga hukumatlar tomonidan yordam körsatilmoqda.
Yuqorida bir neça bor takrorlaganimiz AQŞning obröli iqtisodçilari amalga oşirgan suriştiruv şunday yakunlanadi: «Tayvan, Singapur kabi tezda karantinga «ötirgan» mamlakatlar nafaqat fuqarolarini qutqarib qolişdi, balki katta iqtisodiy zararning oldini olişdi. Xulosa şuki, karantin çoralariga aslo iqtisodiyotga zarar keltiradigan omil deb qaramaslik kerak».
