Koronavirus bolalar uçun qançalik xavfli? 12ta savolga javob
|16:20 / 16.04.202036 33117 min
Mavjud ma'lumotlar şuni körsatmoqdaki, bolalar koronavirusga çalinişga kamroq moyil böladi, ammo xavfli virus baribir ularni ham çetlab ötmaydi. Nima uçun virus kattalarga qaraganda bolalarga kam yuqadi? Pandemiya vaqtida ularga nima xavf solişi mumkin?
GETTY/NURPHOTOGETTY/NURPHOTO
20 mart kuni tadbirkor-innovator Ilon Mask tvitterdagi sahifasida «bolalar uçun koronavirus xavfli emas» deb yozganidan söng, uning bu gapi köplab bahs-munozaralarga sabab böldi. Bu bahsga közga köringan şifokorlar ham qöşildi va ularning bildirişiça Ilon Mask qisman haq, bolalar koronavirusdan himoyalanmagan, xavfli virus ularga ham yuqadi, ular virusni kattalarga nisbatan oson yengadi. Ya'ni, bolalarda bu kasallik odatda ölimgaça olib bormaydi va uning asorati ham qolmaydi. Xullas, yoş organizm virusni osonroq yengadi.
Biroq bolalarda koronavirus asoratlari oğirroq keçişi haqida ham bir neça xavotirli taxminlar yöq emas.
Deyarli butun dunyoda virus xavf solişi bilan avvalo boğça va maktablarning yopilişi, şuningdek, jamiyatda ijtimoiy masofani saqlaş böyiça körilayotgan qat'iy çora-tadbirlar ota-onalarda farzandlarining xavfsizligini öylab xavotir hamda turli savollar paydo qilmoqda. VVS e'lon qilgan quyida maqolada koronavirusning bolalarga ta'siri haqidagi turli savollarga javob beriladi.
1. Bolalarga koronavirus yuqadimi?
Ha, koronavirus kattalar singari bolalarga ham yuqadi va ularda ham Covid-19 alomatlari paydo böladi.
«Pandemiya boşlanişida köpçilik koronavirus bolalarga yuqmaydi deb öyladi, ammo keyin ma'lum böldiki, bu xavfli virus kattalarga qanday bölsa, bolalarga ham öşanday yuqadi. Faqat bolalar kasallik davrini kattalarga nisbatan yengil ötkazadi», deb tuşuntirdi Oksford universiteti yuqumli kasalliklar böyiça pediatr va immunologiya professori Endryu Pollard.
Xitoyning kasalliklarni nazorat qiliş va profilaktika markazining 20 fevraldan boşlab ötkazgan tahlillariga köra, 72 314 nafar bemorning atigi 2 foizini 19 yoşgaça bölganlar taşkil etgan.
AQŞda ötkazilgan tadqiqotlar esa koronavirusga çalingan 508 nafar bolada birorta ölim holati yuz bermaganini körsatgan. Virus yuqtirgan bolalar jami bemorlarning atigi 1 foizini taşkil etgan.
«Dastlab virus kattalar örtasida tarqala boşladi, bu tabiiy, ular virusni odam köp böladigan joylarda, şuningdek, sayohatlarda yurib yuqtirgan. Endi esa karantin tufayli ular uylarida farzandlari bilan köproq vaqt ötkazişyapti va şu sabab virus yuqtirgan bolalarning soni oşib boryapti», deydi Buyuk Britaniyadagi Sauthempton bolalar şifoxonasida bolalar yuqumli kasalliklari böyiça maslahatçi Sanjay Patel.
Mavzuga oid
Xavfli virusni bolalar kattalarga, ayniqsa keksalarga qaraganda kamroq yuqtirmoqda, ammo bu ma'lumotlar aldamçi bölişi ham mumkin. Sababi aksariyat mamlakatlarda Covid-19 simtomlarini yuqtirib faqat ahvoli oğirlaşgan bemorlar kasalxonalarga olib kelinyapti. Tabiiyki, hisobotlar kasalxonada röyxatdan ötganlarga qarab yuritiladi.
Bolalar virusni yengil ötkazayotganiga sabab aksariyat hollarda kasallikka çalingani ham bilinmay kasalxonaga murojat qilmayapti, degan taxminlar ham yöq emas. Aynan şu sababli hisobotlarda bolalarning koronavirus yuqtiriş darajasi past bölib qolayotgan bölişi mumkin.
«Şubhasiz, bolalar örtasida koronavirus yuqtiriş holatlari biz öylaganimizdan köra köproq. Axir biz mamlakatdagi har bir bolani tekşirib körmaganmiz-ku?», deydi doktor Patel bu borada.
2. Bolalarda kasallikning keçişi kattalardan qanday farq qiladi?
«Bizdagi yangi koronavirus mavzusiga bağişlangan keng qamrovli ma'lumotlarda diqqatga sazovor narsa bor: hatto juda jiddiy yuqumli kasalliklarga çalingan va immunosupressiv terapiya yoki onkologiya böyiça davolanadigan bolalar ham kattalar, ayniqsa keksalarga qaraganda osonroq Covid-19 yuqtiradi», deydi yaqinda Oksford universitetida kornonavirusga qarşi eksperimental vaksinani yaratgan guruh boşliği Endryu Pollard.
Umuman olganda, Covid-19 yuqtirgan bolalarda kasallik belgilari kattalarga qaraganda yengil keçadi. Şunga qaramay, belgiyalik 12 yoşli qiz va angliyalik 13 yoşli bolaning ölimi barçani öylantirib qöydi. Ular Yevropada koronavirusning eng yoş qurbonlari bölib turibdi. Avvalroq Xitoyda ham 14 yoşli bolaning ölimi haqida xabar berilgandi.
Köplab davlatlarda virus tarqalişi oldini oliş uçun maktablar yopilgan / GETTY IMAGES
Xitoylik tadqiqotçilar ham koronavirus bolalarda yengil ötişini tasdiqlaşdi. Xitoyda uşbu kasallikka çalingan bolalarning yarmidan köpi yengil isitma, yötal, tomoq oğriği, burun oqişi, tana oğriği kabi yengil alomatlarga duçor bölgan. Ularning uçdan birida pnevmoniya alomatlari sezilgan va isitma, yötal, tomoq oğriği kuçliroq bölgan, ammo nafas qisib qolişi kuzatilmagan.
Sauthempton universiteti pediatr-konsultanti Grem Robers şunday tuşuntiradi: «Koronavirus yuqtirgan bolalar asosan yuqori nafas yöllaridan (burun, oğiz, tomoq) aziyat çekadi. Ularda bu oddiy şamollaş alomatlariday bölib körinadi, virus bolalarning içki nafas yöllari va öpkaga tuşmaydi, u kattalarda bölgani kabi bolalarning hayotiga jiddiy xavf solmaydi».
Kasallik jiddiy yoki oğir bosqiçga ötgan (ötkir nafas oliş yetişmovçiligi boşlangan) va ahvoli favqulodda oğir bölgan bolalarning uluşi Xitoyda yoşi kattalarga (19 foiz) qaraganda ança past (6 foiz). Buning yana bir sababi şuki, yoşi kattalar va keksalarda boşqa kasalliklar ham bölsa ular koronavirusga çalinganda buning oqibati ayançli tugaşi mumkin. Koronavirus bilan vafot etayotganlarning aksariyatida boşqa turli kasalliklar ham bölgan. Bir söz bilan aytganda, bu virus avvalo surunkali kasalligi borlar uçun xavfli.
Jahon soğliqni saqlaş taşkilotining Xitoydagi vakolatxonasi fevral oyida tayyorlagan hisobotga köra, uşbu kasallikka çalinganlarning atigi 2,4 foizini 18 yoş va undan kiçik yoşdagilar taşkil etgan. Ularning 2,5 foizida kasallik jiddiy şaklga, bor yöği 0,2 foizida esa oğir xavfli holatga ötgan. Bolalarning bir qismida esa infeksiyaga çalinganiga qaramay, umuman simptomlar bölmagan.
Oçiq qolayotgan eng muhim masala şuki, koronavirus yuqtirgan bolalarning aksariyatida faqat yengil alomatlar bor yoki bolalar virusni kattalarga öxşab yuqtirmaydi.
3. Nega bolalar koronavirusni kattalarga qaraganda yengil ötkazadi?
«Bu virus yangiligi uçun, biz hozirça u haqda yaxşi bilmaymiz. U nega bolalarda oson keçadi, buning ham aniq sabablari ma'lum emas. Taxmin qiliş mumkin bölgan sabablardan biri şuki, virus hujayra içiga kirişi va uni buziş harakatini boşlaşi uçun oqsilga muhtoj. Ehtimol, bolalarda nafas oliş yöllari sezuvçanligi kamroq böladi va şu tufayli ularda virus faqat yuqori nafas yöllariga ta'sir qiladi», deydi Grem Robers.
Oksford tadqiqotçisi Endryu Pollard yana bir taxminni ilgari surdi: «Ehtimol, gap bolalarda emasdir, ammo yoşi kattalarning organizmida bölayotgan özgarişlar turli viruslarga çaliniş ehtimolini oşirişini ham inkor qilib bölmaydi. Ammo örta yoşdagilar ham bolalarga qaraganda köproq virus yuqtirişi xavfiga duç kelmoqda. Şunday ekan, tananing qarişi virusni köproq yuqtiradi degan qaraş ham bu virus qanday tarqalişi haqidagi savolga töliq javob emas».
Ya'ni, bu taxminga köra, bunday özgarişlar tananing yangi infeksiyalarga qarşi kuraşiş qobiliyatini susaytiradigan immunitet tizimining qarişi bilan boğliq.
Bolalarning immuniteti birinçi navbatda u hali endi şakllanayotganligi bilan köp jihatdan kattalarnikidan farq qiladi.
Ayniqsa boğça yoki maktab yoşidagi bolalar köproq turli nafas oliş yöllari infeksiyalarini yuqtirişga moyil böladi – ularning qonida aksiltanaçalar kattalarnikiga qaraganda köproq.
«Aftidan, bolalar organizmi kattalarnikiga qaraganda virusli infeksiyalarga, masalan, kattalarda unça uçramaydigan haroratning tez-tez kötarilişiga nisbatan köproq reaksiyaga kirişadi. Bolalarning immunitet tizimi virusni yaxşiroq nazorat qila oladi va uni pastga tuşişga yöl qöymay yuqori nafas yöllarida zararsizlantiradi», deydi Grem Robers.
GETTY IMAGES
Xitoyda infeksiyani yuqtiriş holatlarini örgangan olimlarning bildirişiça, bolalarda yurak-qon tomir, öpka kasalliklari uçramasligi ham ularga virusni oson va yengil tarzda ötkazişiga yordam beradi.
Juda kamçilik bolalarda Covid-19 yuqumli kasalligi jiddiy rivojlanadi. Bu ularning tanasida virus bilan kuraşadigan immunitet tizimida boşqa bolalarnikidan farqli ravişda qandaydir kamçilik borligini anglatadi.
Yana bir sabab şundaki, oğir kasallikka çalingan katta yoşli insonlarda tsitokin böroni (gipersitokinemiya – immun tizimining virusga keskin reaksiyasi) organizmga zarar yetkazadi. Bu esa köpinça içki organlarning işdan çiqişiga va ölimga olib keladi. Bolalardagi hali yaxşi rivojlanmagan immunitet tizimi esa virusga kattalarnikiday keragidan ortiq keskin reaksiya körsatib, vaziyatni izdan çiqarmaydi. Garçi bu faraz koronavirus misolida hali tasdiqlanişi kerak bölsa-da, 2003 yilda SARS tarqalganda bolalarning immunitetini örganiş böyiça tadqiqotlar şuni isbotlagan edi.
4. Yengil simptomlar bilan yoki uning alomatlarisiz bolalar virusni boşqalarga yuqtirişi mumkinmi?
Ha mumkin.
«Bu jiddiy muammo. Aksariyat odamlar «bolalar unça xavf tuğdirmaydi» deb öylaydi, şuning uçun ular haqida ortiqça taşvişlanişmaydi. Bu qaraş batamom soğlom bölgan bolalarga nisbatan töğri kelişi mumkin, ammo bolalar, şubhasiz, jamiyatda infeksiya tarqalişining asosiy manbalaridan biri ekanini odamlar unutib qöymoqda», deydi Grem Robers.
Bolalarda heç qanday belgilar bölmasada, ular Covid-19 taşuvçisi bölib qolişlari mumkin / GETTY IMAGES
Unutmang, koronavirus töğridan-töğri aloqa, nafas tomçilari, aksariş va yötal hamda virus yuqtirgan tanaga teginiş orqali yuqadi. Bolalarni esa boşqalarga qaraganda köproq öpişadi, erkalaşadi. Bolalardagi virus yuqoridagi yöllar bilan boşqalarga, ayniqsa oila a'zolari va keksa yoşdagi yaqin qarindoşlarga tez yuqişi mumkin.
Virusga çalingan bolalarning kasalligi, kattalar tomonidan oddiy şamollaş sifatida tuşunilib, buning oqibatida öşa bolalar xavfli virusning asosiy tarqatuvçilaridan biri bölişi ehtimoli ham bor. Şu sababli mamlakatda pandemiya tarqalişini sekinlaştiriş va töxtatiş uçun boğça va maktablarni yopiş juda muhim.
5. Bolalarda xavfli virus infeksiyasi bilinmasdan yengil ötib ketişi mumkinmi?
Ha, mumkin. Masalan, gripp virusi bilan birga ötib ketişi mumkin.
«Bolalarda koronavirus gripp tumovning özi bilan ötib ketişi mumkin. Katta yoşdagilar va keksalar esa gripp tufayli kasalxonada davolanişi, jonlantiriş bölimiga tuşişi va hatto vafot etişi ham mumkin», deydi Robers.
Bir neça yil oldin, Britaniya hukumati bolalarni grippga qarşi emlaşni joriy etdi. Öşanda bu iş nafaqat bolalarning özini himoya qiliş, balki ular grippni keksa yoşdagi yaqin qarindoşlariga yuqtirmasliklari uçun amalga oşirilgan edi.
Bu koronavirusga ham mos keladi. Bolalar uçun Covid-19 xavfli bölmay ularga jiddiy zarar yetkaza olmasligi mumkin, ammo bolalar virusdan zararlansa, ular virusni zaif keksalarga, surunkali kasalligi borlarga yuqtiriş xavfi yuqori.
6. Turli yoşdagi bolalar virus bilan turliça kasallanadimi?
Şunga öxşaş. Xitoy olimlari bergan ma'lumotlarga köra, juda yoş gödaklar boşqa yoş guruhlariga qaraganda virus oldida köproq ojiz.
Kasallikning jiddiy yoki oğir şakllari 10ta çaqaloqdan bittasida kuzatilgan. Katta yoşdagi bolalarda bu körsatkiç keskin pasaygan. Masalan, beş yoşdan katta bolalarda har 100ta holatning atigi 3-4tasida kasallik oğirroq keçgan.
Maktab yoşigaça bölgan bolalar jiddiy kasalliklarga moyil böladi. Ularning nafas oliş yöllari yaxşi rivojlanmagani uçun xavfli virus ortidan kelib çiqadigan turli kasalliklarga qarşi kuraşişga qodir emas.
7. Ösmirlar haqida nima deyiş mumkin?
«Hayotining ma'lum bir bosqiçida bolalar katta yoşlilarga aylana boşlaydi. Ösmirlarning immunitet tizimi kamolotga yetadi va «özini kattalarnikiday tuta boşlaydi». Ammo hozirça ösmirlar immunitet tizimi koronavirusga qarşi qanday himoyalanişi haqida heç narsa aniq emas. Biz bu haqda juda oz bilamiz va hozirça faqat taxmin qiliş bilan çeklanib, körayotgan narsalarimizni tuşunişga harakat qilyapmiz», deydi Grem Robers.
Xitoydagi tadqiqotlarga köra, koronavirus yuqtirgan 9 yoşdan kiçik bolalar orasida ölim holati kuzatilmagan. 19 yoşgaça bölgan bolalar orasida esa faqat bitta 14 yoşli bolada ölim holati kuzatildi.
8. Covid-19 yangi tuğilgan çaqaloqlar uçun xavflimi?
Ha. Yangi tuğilgan çaqaloqlarning kamida ikkitasida kasallik tasdiqlandi: biri Uhanda, ikkinçisi Londonda. Çaqaloqlar koronavirusni onasining qornida yuqtirganmi yoki tuğilgandan keyinmi, hali noma'lum. Ikkala çaqaloqning onasi ham virusga çalingan bölgan.
9. Koronavirusning homilaga ta'siri qanday?
Bu borada köp narsa ma'lum emas.
SARS va MERSni keltirib çiqaradigan koronaviruslar homila rivojlanişini sekinlaştirişi va erta tuğilişlarga olib kelişi mumkin. Hozirça Covid-19 bilan kasallangan homilador ayollarda jiddiy kuzatuvlar ötkazilmagan yoki kuzatuvlar natijasi e'lon qilinmagan.
Hozirda bolalar virusga çidamliroq körinmoqda, ammo ular ehtiyotkorlik çoralarini unutmasligi kerak
Şuni ta'kidlaş kerakki, uşbu xulosalar ikkita kiçik tadqiqotga asoslandi. Buyuk Britaniya soğliqni saqlaş xizmati agar homilador ayol koronavirusga çalingan bölsa, kasallik unda oğir keçişi va virus homila uçun ham xavfli bölişi haqida ogohlantirib, homilador ayollar bilan ijtimoiy masofa saqlaşni, ularga alohida ehtiyot çoralari körişni tavsiya qilyapti.
10. Ota-ona öz farzandini koronavirus infeksiyasidan qanday himoya qilişi kerak?
Oilada tozalikka nihoyatda e'tiborli böliş kerak. Bolalar tez-tez qöllarini sovun bilan yaxşilab yuvişini nazorat qiliş, ularning boşqalar bilan bevosita aloqa qilişiga mutlaqo yöl qöymaslik kerak. Virus paydo bölişi mumkin bölgan joylarni va buyumlarni doimiy dezinfeksiya qilib turiş kerak. Ana şular oddiy gripp virusi kabi Covid-19 tarqalişining ham oldini oladi.
11. Oiladagi keksalarni bolalardan virus yuqtirişining oldini oliş mumkinmi?
Ha, lekin bu oson bölmaydi. Uç asosiy çora: qöllarni sovun bilan yaxşilab yuvib yuriş, atrof-muhit va buyumlarni dezinfeksiyalab turiş hamda ijtimoiy masofa saqlaş har qanday virusdan saqlaniş uçun juda muhim hisoblanadi. Ular orasidan ijtimoiy masofa saqlaş çoralarini keksalarni virusdan asraşning işonçli himoya mexanizmi deb ataş mumkin.
Albatta, bu usul boşqalarni nafaqat virus tarqatuvçi bolalardan, balki virus tarqatişi ehtimoli bölgan barçadan asraşi mumkin. Şu uçun ham turli viruslar tarqalişi xavf solganda eng avvalo odamlar orasida ijtimoiy masofa joriy qilinişi bejiz emas.
«Onalar kuni»da (bayram nazarda tutilyapti) nima bölayotganini kuzatganimda, bolalar, ota-onalari hamda buva va buvilari bilan yiğilgan köplab oilalarni kördim.
Menimça, bu juda qörqinçli edi: ma'lumotlar şundan darak beradiki, qandaydir kasallikka çalingan keksalar boşqalar uçun asosiy xavf bölgan guruhga kiradi. Bolalarni ular bilan aloqa qilmasligi bu eng töğri yöl. Mabodo aloqa qilgan taqdirda ham ijtimoiy masofani saqlaş har ikki taraf uçun ham foydadan xoli bölmasdi», deydi doktor Patel.
Çetdan qaraganda soğlom körinadigan bolalarni bobosi va buvisi hamda boşqa yoşi keksa qarindoşlardan ajratiş, bir qaraşda, haddan taşqari qattiq çora bölib körinadi. Ammo esda tutiş kerak: bolalarda koronavirus infeksiyasi umuman körinmasligi yoki juda yengil alomatlarga ega bölişi mumkin.
12. Bolalarga Covid-19 haqida tuşunça beriş juda muhim
Kattalar Covid-19 haqida özaro va jamiyatda boşqalar bilan köp gaplaşişadi, ijtimoiy tarmoqlar hamda OAVdan yetarliça ma'lumotlar olayapti. Ammo bolalar haqida bunday deb bölmaydi. Bolalar ham bu xavfli virus haqida yetarliça axborotga ega bölişi kerak. Eng muhimi, ota-onalar öz farzandlariga koronavirus haqida tuşunça berayotganida bolalar bu virus tufayli vafot etmasligini töğri tuşuntira olişi kerak.
Bolalar va ösmirlar hozirgi holatda öz oilalari uçun juda taşvişlanmoqda. Ularda öz yaqinlarini yöqotib qöyiş qörquvi bor. Biz ularga hozirgi favqulodda holat vaqtinça ekanini tuşuntirişimiz kerak. Agar ularga töğri tuşuntirişga közimiz yetmasa, unda indamagan durust.
Koronavirus tarqalişinining oldini oliş nafaqat ilm-fan va tibbiyotga, odamlarning özaro xatti-harakatlariga ham boğliq ekani bugun yaqqol namoyon böldi. Odamlar koronavirus tarqalib ketmasligini xohlar ekan, öz turmuş darajasini va odatlarini, qandaydir an'analarini albatta özgartirişi kerak. Tanlaş imkoni odamning özida. U yoki qandaydir odatlardan voz keçişi, yoki bölmasa kasallik tarqatuvçisiga aylanişi mumkin.
