Karantin vaqtida mahalliy un tanqisligi kuzatilmoqda. Bunga sabab nima?
|03:20 / 18.04.2020132 10811 min
Un – karantin joriy etilgaç talab eng köp oşgan mahsulotlardan biri böldi.
Özbekistonda koronavirus aniqlanmasidan oldin vodiy viloyatlarida 50 kilogrammli bir qop Qozoğiston uni 160-180 ming sömdan sotilgan bölsa, hozirda qimmatlaşib, 210-220 ming sömga kötarilgan.
Mahalliy unlar savdoda deyarli yöq. Mabodo, dökonlarga kelib qolsa ham, mart oyning avvalida 135-140 mingdan sotilgan 50 kiloli Andijon yoki Quva uni hozirda 165-170 ming sömdan sotilmoqda.
Andijon viloyatida ayni paytda uçta – «Qörğontepadonmahsulotlari», «Asakadonmahsulotlari» va «Andijondonmahsulotlari» korxonalari işlab turibdi. Uç korxona bir kunda 500 tonna miqdorida un işlab çiqaradi.
Xöş, bir viloyatda un mahsulotlari işlab çiqaruvçi uçta korxona işlab turgan bölsa-yu, nega sotuvda mahalliy un yöq? Kuniga işlab çiqarilayotgan 500 tonna un qayerga ketmoqda? Şu savollarga javob izlaşga urinib kördik.
Avvalo ta'kidlaş joiz, mahalliy unni topiş muammo bölsa-da, dökonlarda qimmat qozoq uni bor.
Tuman markazi yoki qişloqdagi qaysidir dökonga mahalliy un kelsa, navbatlar paydo bölib, har bir xaridorga ma'lum çeklov asosida berilyapti.
Andijon şahridagi Markaziy dehqon bozorida bölganimizda, aholiga mahalliy unning bir kilogrammini 2800 sömdan, unda ham har bir kişiga faqat beş kilodan sotilayotganiga guvoh böldik.
Arzon mahalliy un savdoda yöqligi yuzasidan tahririyatimizga köplab murojaatlar tuşmoqda. Ulardan ayrimlariga diqqat qaratsak.
Dilmurodjon Parpiyev, Paxtaobod tumani:
– Paxtaobod tumanidagi dökonlarda 17 martdan beri mahalliy unlar umuman yöq. «MFY orqali olasizlar» deyişgandi, lekin mahalladagi dökonga un kelsa, navbat uzun bölib, qatorni boşidagi dökon atrofidagi oilalar olyapti xolos. Qozoq unlarining narxi kundan-kunga qimmatlaşyapti. Yaqinda 180-185 ming sömdan sotilayotgan unlar 200 ming sömdan oşdi. Nega mahalliy Andijon, Asakada işlab çiqarilgan unlar yöq?
Mavzuga oid
Muhammadortiqali Abdurahmonov, Buloqboşi tumani:
– Neftprom qişloğida mahalliy un yöq. Kulla QFYdagi dökonda goh-gohida 140 mingdan sotilayotgan edi. Hozir kelmay qoldi. Qimmat qozoq unlari bor. «MFYlarga navbat bilan 155 ming sömdan mahalliy un tarqatiladi», deyişdi. Ammo tarqatilganini körmadik. Vaziyat jiddiy.
Çust va Şahrixon tumanlaridan ham şunday mazmundagi murojaatlarkelib tuşdi.
Ma'lumki, şu kungaça buğdoyni qayta işlaş korxonalarida işlab çiqarilgan un mahsulotlari birja orqali savdoga çiqarilayotgan edi. Endi esa, unni savdoga çiqariş tartibi özgargan.
Iste'molçilarga un va un mahsulotlari yetkazib berişda vaqtinçalik tartib örnatildi
Boş vazir Abdulla Aripov imzolagan, 15 aprel kuni Vazirlar Mahkamasida ötkazilgan majlis bayoniga köra, pandemiya paytida yuzaga kelgan vaziyat inobatga olinib, barça iste'molçilarga un va un mahsulotlari alohida topşiriq bölganga qadar, birja savdolarisiz töğridan töğri şartnomalar asosida tizimli yetkazib berilişi böyiça vaqtinçalik tartib örnatildi.
Iqtisodiy taraqqiyot va kambağallikni qisqartiriş vazirligi, «Özdonmahsulot» AK va hokimliklarga aholi sonini hisobga olgan holda, hududlar kesimida töğridan töğri yetkazib beriladigan un hajmini aniqlaş va joylarga yetkaziş vazifasi topşirilgan.
Unga köra, un xarid qiluvçilar hokimliklar taqdim etgan röyxat asosida «Özdonmahsulot» AK tizimidagi don korxonalariga biriktiriladi.
Un korxonalarida. Oyma-oy işlab çiqariladigan un miqdori uçun limit belgilangan
Biz un mahsulotlari işlab çiqaruvçi «Qörğontepadonmahsulotlari», «Asaka don mahsulotlari» va «Andijondonmahsulotlari» aksionerlik jamiyatlarida bölib, korxonalarning qança mahsulot işlab çiqarayotgani, hozirgi vaziyatda işlab çiqariş hajmini oşiriş imkoniyatlari qay darajada ekani bilan qiziqdik.
Ma'lum bölişiça, Qörğontepa tumanida faoliyat yurituvçi «Qörğontepadonmahsulotlari» AJ bir kunda 450 tonna un işlab çiqariş quvvatiga ega. Korxona hozir kuniga 136 tonna mahsulotni sotuvga çiqarmoqda.
Karantin davridan oldin korxonada oyiga 3500 tonna un mahsuloti işlab çiqarilayotgan edi. Sönggi oy davomida esa sotuvga 4100 tonna mahsulot çiqarilyapti.
Zavodda buğdoyni qayta işlovçi ikkita liniya bor. Işlab çiqariş hajmini köpaytiriş zaruriyati tuğilganida korxona ikkinçi liniyani ham işga tuşiriş imkoniyatiga ega. Karantin boşlanib, mahsulotlarga talab oşişi bilan bir oy uçun işlab çiqariş oyiga 550 tonnaga oşirilgan.
Jamiyat rahbari Şodilbek Mamajalilov bilan suhbatda böldik.
– Hozir mahalliy un mahsulotiga talab katta. Zavod esa töla işlab çiqariş quvvati bilan işlamayotgan ekan. Kuniga 450 tonna örniga 136 tonna un işlab çiqaryapti. Buning sababi nimada?
– Örinli savol. Biroq Iqtisodiyot vazirligi va «Özdonmahsulot» kompaniyasi tomonidan işlab çiqarişga beriladigan buğdoy miqdori yil davomida bir xil me'yorda yetişi uçun oyma-oy taqsimlab çiqilgan. Biz mana şu taqsimot (limit) asosida un işlab çiqaramiz va şu jadvalga amal qilamiz. Aytganingizday, bor kuç bilan işlab çiqariş hajmini oşiriş imkoniyatimiz bor.
Kuni keça ötkazilgan yiğilişda işlab çiqarayotgan un mahsulotimizni birja orqali emas, hokimliklar tomonidan tuzilgan tadbirkorlar röyxatiga şartnoma asosida sotiş va aholiga yetib borişi, öz narxida sotilişi nazorat qilinişi aytildi.
Vazirligimiz va kompaniya tomonidan aprel oyining ikkinçi yarmi va may oyiga qöşimça limit berilişi rejalaştirilmoqda.
«Asaka don mahsulotlari» AJda
«Asakadonmahsulotlari» AJning bitta liniyasi bir kunda 250 tonna buğdoyni qayta işlaş quvvatiga ega. Korxona aprel oyida 4500 tonna un çiqarişni rejalaştirgan.
«Bitta liniyada 2 smena asosida kuniga örtaça 150 tonna tayyor un mahsulotlari işlab çiqaryapmiz. Oyning oxiriga yana qöşimça 250 tonna rejaga qöşilişi közda tutilgan. Bu qöşimça rejani ham bajaramiz, – deydi jamiyat raisi Baxtiyorjon Gapirov. – Reja miqdori köpaytirilsa, albatta oşiği bilan işlab çiqara olamiz. Sababi, ötgan oyda 560 tonna qöşilgan edi. Öşa oy oxiriga 5060 tonna miqdorida bajardik.
Agarda töla quvvatda işlab çiqarilsa, 2ta liniyada oyiga 10 ming tonna un mahsulotlari işlab çiqarişimiz mumkin. Lekin Andijondagi 3ta un zavodlarida 1ta liniyadagi işlab çiqarilgan un mahsulotlari viloyatdagi aholini un mahsulotlariga bölgan talabini bemalol qondiradi.
Ayni paytda «Asakadanmahsulotlari» AJ omborida 50 ming tonna don mavjud. Har oyda 6 ming tonnadan don mahsulotlarini qayta işlasak, 8 oyga yetarli don zaxira bor. Ertadan jamiyatimiz un mahsulotlarini 25 kilogrammli qop qadoqlaşni boşlaydi.
Ayni paytda un mahsulotlariga bölgan talab ortdi. Xalqimiz koronavirus pandemiyasi tufayli ozgina vahimaga tuşib qolgan. Körib turibmizki, xaridorlar iste'moldan ortiqça qoplab un sotib olişmoqda».
«Andijondonmahsulotlari» AJda
Mazkur korxonaning yuqoridagilardan farqi bu zavodda faqat bitta liniya bor. Korxona ayni paytda bor kuçi bilan işlamoqda.
«Ayni paytda aksionerlik jamiyatimiz töla quvvat bilan ikki smenada iş olib bormoqda. Jamiyatimizga reja yuqori vazirlik tomonidan belgilanadi. Rejadagi 250 tonna donni qayta işlaş natijada bir kunda 190 tonnaga yaqin un mahsulotlari işlab çiqaryapmiz.
Hozirgi karantin pandemiyasi paytida mahalliy unga bölgan talab ortdi. Ayni paytda jamiyatimiz karantindan oldin ya'ni fevral oyidagi belgilab berilgan rejadagi (limit)dan ortiği bilan mahsulot işlab çiqarmoqda», – deydi «Andijondonmahsulot» AJ raisining iqtisodiyot masalalari böyiça örinbosari Bahromjon Yusupov.
Xulosa
Ana endi maqolamiz avvalida berilgan savollarga qaytsak:
Bitta viloyatda un işlab çiqaruvçi uçta korxona işlab tursa-yu, nega sotuvda mahalliy un yöq? Kuniga işlab çiqarilayotgan 500 tonna un qayoqqa ketayotgan edi?
Un işlab çiqaruvçilar bu savolga javobni un sotuvçilardan olişimizni aytişdi. Biz Andijondagi tovar xom-aşyo birjasida bölganimizda haqiqatan ham 1-15 aprel kunlari 7 ming 500 tonna un sotilgani haqida ma'lumot oldik. Demak, un zavodlari 15 kun davomida sotuvga haqiqatan ham 50 kiloli undan 150 ming qop çiqargani aniq böldi.
Tumanlardagi un savdosi bilan şuğullanuvçi tadbirkorlarning aytişiça, un birja orqali sotuvga qöyilganida turli muammoli holatlar kelib çiqqan.
«Çekka mahallalardagi ma'lum bir dökonlarga uç-tört marta qayta-qayta un berilib, ma'lum bir dökonlar unsiz qolib ketayotgan edi. Endi bir qişloqdagi uçta dökonga bir oyda bir marta uç tonnadan sotuvga un kelsa ham töqqiz tonna mahsulot keladi.. Hokimlik tomonidan un sotuvçilar röyxat orqali un zavodiga biriktirilgaç, mazkur muammo barham topadi, degan umiddamiz», – deydi tadbirkorlardan biri.
Ma'lum bölişiça, huquq-tartibot idoralari har bir un sotuvçi sub'yektni 50 kilolik qopdagi unni qat'iy 140 ming sömdan sotiş haqida ogohlantirgan.
Hisoblab köramiz: tumanning çekka qişloğida faoliyat körsatayotgan tadbirkor un zavoddan 1 kg un mahsulotini 2500 sömdan, ya'ni bir qop un 125000 sömga sotib oldi. Har bir tadbirkorga belgilangan limit böyiça 3 tonna, ya'ni 60 qop un olib keliş uçun örtaça 5 ming sömdan yöl kira xarajatlari qiladi. Soliq xarajatlari oşiği bilan 5 ming sömni (aylanma mablağiga nisbatan 2%, 2500 söm va boşqa soliq xarajatlari) taşkil etsa, tovar ustiga foyda uçun 5 mingdan qöyib sotsa, 50 kiloli un narxi 140 ming sömni taşkil qilyapti.
Mahalliy un barçaga me'yorida taqsimlanişi uçun aholi ham vahima qilmay, dökonga kelgan buğdoy unini ikki-uç qoplab emas, ehtiyojiga yaraşa olişi ham zarur.
Demak, buyoğiga mahalliy un tanqisligi muammosining yeçimi – şahar va tuman hokimliklari tomonidan hududdagi un sotuvçi tadbirkorlar dislokatsiyasini töğri taşkil etib, un mahsulotini arzon narxda sotilişini nazorat qilişda qolmoqda.
