Xalqaro diplomatiya, özbeklarga xos sifatlar va Abdulla Qodiriy haqida - AQŞ elçisi bilan suhbat
|01:43 / 18.05.202019 28916 min
AQŞning Özbekistondagi favqulodda va muxtor elçisi Deniyel Rozenblyum Kun.uz muxbiri bilan onlayn intervyuda mamlakat haqidagi taassurotlari, elçixona faoliyati, pandemiya şaroitidagi xalqaro munosabatlar va boşqa qator mavzulardagi fikrlari bilan örtoqlaşdi.
– Assalomu alaykum, janob Rozenblyum. Intervyuga vaqt ajratganingiz uçun minnatdorlik bildiramiz. Ayni damdagi karantin holati elçixona faoliyatiga qanday ta'sir körsatdi?
– Avvalambor, intervyuga taklif etganingiz uçun rahmat. Siz va sizning auditoriyangiz bilan suhbat quriş doimo maroqli.
Karantin bizning elçixona faoliyatiga qanday ta'sir qilgani haqidagi savolga javob berişdan avval Özbekiston fuqarolari, ayniqsa, Sirdaryo va Jizzaxda suv toşqinidan aziyat çekkan insonlarga öz hamdardligimni bildiraman. Odamlar öz uylari, mol-mulklarini yöqotganlarini köriş juda ham qayğuli. Aminmanki, butun mamlakat aholisi jabrlanganlarga yordam beriş haqida öylamoqda. Odamlar tinimsiz kiyim-keçaklar, oziq-ovqat va boşqa narsalarni töplab, Sirdaryo va Jizzaxga yuborişayotganiga guvoh böldim.
Kuni keça Sirdaryoga yuboriş uçun xayriya yiğilayotgan joyga – Toşkentdagi Yoşlar ittifoqi idorasiga bordim. Amerikaning nodavlat notijorat taşkiloti ham Sirdaryoda yordamga muhtoj bölgan oilalarga kerakli narsalar uçun moliyaviy kömak ajratiş maqsadida uşbu xayriyaga qöşildi. U yerga narsalarni yuk maşinasiga ortiş va jarayonni kuzatiş maqsadida bordim. Bunday holatni köriş juda ham qayğuli, biroq odamlarning bir-biriga yordam berayotganiga guvoh böliş ruhlantiradi.
AQŞning Özbekistondagi favqulodda va muxtor elçisi Deniel Rozenblyum
Savolingizga kelsak, avvalo mening AQŞ elçisi sifatidagi asosiy burçim – elçixonamizda işlaydigan mahalliy va amerikalik xodimlar, şuningdek, Özbekistonda bölgan va yaşayotgan Amerika fuqarolarining xavfsizligi va salomatligini ta'minlaşdan iborat. Bular mening juda muhim bölgan asosiy vazifamdir. Şu bois biz pandemiya vaqtida salomatlik va xavfsizlikni qanday himoya qiliş haqida öyladik.
Birinçidan, xodimlarimizning köp qismi işga, ya'ni elçixonaga kelişmayapti. Ular mobil telefonlari, kompyuterlaridan foydalangan holda masofadan turib işlaşmoqda. Biroq ayrim insonlar iş faoliyatlari turi yoki imkoniyatlari tufayli masofadan turib işlay olişmaydi. Şunga qaramay, ular uyda qolişsa ham, kamroq iş qilişsa ham, öz maoşlarini vaqtida olişadi.
Biz barçani öz lavozimida uşlab qoliş imkoniga egamiz. Heç kim işini yöqotmaydi va xodimlar oylik maoşlarini olişda davom etişadi.
Umuman olganda, pandemiya elçixona faoliyatiga katta ta'sir körsatdi. Sababi, diplomatik harakatlar deyarli töxtab qoldi. Köp narsalar koronavirus tufayli çeklangani uçun odatdagidek diplomatik faoliyat va aloqalarni olib boriş juda qiyin.
Mavzuga oid
Albatta, Özbekiston hukumati pandemiyaga qarşi çoralarga katta e'tibor qaratmoqda. Men oxirgi 7 hafta içida birorta hukumat vakili bilan yuzma-yuz uçraşganim yöq. Hozirda ayrim insonlar bilan aloqalarni telefon, hozirgidek videomuloqotlar orqali uşlab turişga harakat qilmoqdaman.
Masalan, sizlarning AQŞdagi elçingiz, janob Vahobov bilan Skype orqali suhbatlaşdim. Ötgan hafta Oliy Majlisda bölib ötgan selektorda video orqali iştirok etdim. Unda senator Akmal Saidov «Inson huquqlari» mavzusida nutq sözladi.
Şuningdek, taşqi işlar vaziri bilan xorijiy masalalar, jumladan, Afğoniston borasida telefon orqali muntazam ravişda muloqotdaman. Şunday qilib, pandemiya faoliyatimizga katta ta'sir körsatdi, lekin biz aloqalarni uşlab turiş uçun doim harakatdamiz.
– Fikringizça, pandemiyadan söng xalqaro diplomatiyaning holati qanday böladi? Mamlakatlar xalqaro munosabatlarda nimalarga köproq e'tibor qaratişlari lozim?
– Bu çindan ham ajoyib savol. Bu meni oldindan başorat qila olmaydigan masalalar haqida köproq öylaşga undaydi. Mazkur pandemiya ilgari boşimdan ötkazgan holatlarga mutlaqo öxşamaydi. Fikrimça, bu borada köpçilik şunday fikrda bölsa kerak.
Bu vaziyat sönggi 35 yil içidagi professional tajribamda kuzatganlarimdan butunlay farq qiladi. Va bu kelajagimizga qanday ta'sir ötkazişi mumkinligini başorat qiliş juda ham muşkul. Bu menga xuddi bundan bir neça ming yillar avval kaşfiyotçi-tadqiqotçilar Atlantika okeani orqali AQŞ tomon suzib, özlari uçun mutlaqo notaniş bölgan hududga borgan vaqtdagi hissiyotni yodga solmoqda. Ular okeanning u tomonida qanday davlat bor bölişi mumkinligi haqida heç nimani bilişmagan va biz ayni damda xuddi mana şunday vaziyatdamiz.
Menga aniq bölgan bir narsa şundan iboratki, mazkur pandemiya har birimizga bizning dunyo bir-biriga çambarças boğliqligini anglaşni örgatdi. Dunyo davlatlari turizm, taşqi savdo va yana köplab murakkab aloqalar bilan bir-biriga boğlangan.
Bu, aksar hollarda, ijobiy boğliqlikdir. U dunyoga va insonlarga turli xil manfaatlarni taqdim etadi. Biroq ba'zida bu salbiy körinişga, murakkablikka ham ega bölib, hayotimizga xavf tuğdiradi. Mening fikrimça, bu inqiroz bilan barça mamlakatlar hamjihatligini qay darajada zaiflaştirişini qayta baholaydigan davr keladi.
Sizga kiçik bir misolni aytib ötmoqçiman. Ayni damda AQŞning salomatlik bilan boğliq zarur vositalar borasida boşqa davlatlarga qaramligi böyiça turli tahlillar olib borilmoqda. Masalan, koronavirusga qarşi kuraşişda bizga kerak bölgan köplab vositalarni boşqa davlatlardan keltirişimiz kerakligini angladik. Fikrimça, bu noqulaylik tuğdiradi. Mening taxminimga köra, bu inqirozdan keyin AQŞ qanday qilib favqulodda holatlar uçun zarur vositalarni mahalliy şaroitda işlab çiqariş mumkinligi haqida boş qotiradi.
Bu bor-yöği birgina misol. Lekin fikrimça, köplab mamlakatlar xuddi şunday masalalarga e'tibor qaratişni boşlaydi.
– Koronavirus pandemiyasi vaqtida AQŞ tomonidan Özbekistonga hamda Özbekistonda yaşaydigan AQŞ fuqarolariga qanday yordam körsatilmoqda?
– Biz qöldan kelgança yordam körsatişga harakat qilyapmiz. Çunki barçaga ma'lum bölganidek, özimizning davlatimiz ham koronavirusdan aziyat çekayotgan bir vaqtda bu oson iş emas.
Bu pandemiyadan mamlakatlar bir-biriga yordam berişi qançalik muhim ekanligini örgandik. Bu – xalqaro, global inqiroz va buni faqatgina xalqaro hamkorlik bilangina yöq qiliş mumkin.
Toşkentda elçixona xodimlari bilan Soğliqni saqlaş vazirligi hamda BMT tomonidan taşkil etilayotgan va Özbekistonga kelayotgan COVID-19ga boğliq kömaklarni taqsimlaşga qaratilgan doimiy kundalik uçraşuvlarda qatnaşib kelmoqdamiz. Maqsad – ehtiyojlarni aniqlaş va ular orasidan muhimlarini belgilaş, şuningdek, kim qanday kömak ajrata olişini kelişib olişdir.
Uşbu hamkorlik orqali AQŞ katta kömak ajratdi. Özbekistonda koronavirus holati aniqlanmasidan avval, fevral oyida tibbiyot xodimlari uçun şaxsiy himoya vositalari (tibbiyot niqoblari, qölqoplar, xalatlar) taqdim etdik. Navbatdagi xayriya mart oyida taqdim etildi. Şundan söng biz köproq e'tiborni Özbekiston Soğliqni saqlaş vazirligi, Sanitariya-epidemiologik osoyiştalik agentligi hamda kasalxona, tibbiyot xodimlarining COVID-19 pandemiyasi bilan kuraşişdagi, ya'ni koronavirus diagnostikasi, qanday qilib tibbiyot xodimlarini himoya qiliş, testlarni ötkaziş va yana boşqa köplab jihatlar böyiça salohiyatini oşirişga kömaklaşişga qaratdik. Mana şu kabilar sönggi ikki oy davomidagi diqqat markazimizda böldi.
Şu kunlarda esa Özbekistonning COVID-19 testini ötkaziş böyiça tajribasini oşiriş yölida köproq işlamoqdamiz. Bu nafaqat amaliy maşğulotlar ötkaziş, balki kerakli uskunalarni – test cinovi uçun maxsus töplam, dori vositalari, zarur materiallar bilan ta'minlaşni ham öz içiga oladi. Bundan közlangan maqsad esa testlarni aniq va tezkor amalga oşiriş hamda natijalarni tezroq qölga kiritişdir.
Yaqinda bizning Kasalliklarni nazorat qiliş markazi (CDC) testlar salohiyatini oşiriş, kerakli laboratoriya jihozlarini xarid qiliş uçun 2 million dollar ajratişini ma'lum qildi.
Men kuni keça yana bir yangilikdan, ya'ni Kasalliklarni nazorat qiliş markazi Özbekistonga aholi salomatligi uçun öz Favqulodda operatsiyalar markazini rivojlantirişda ham yordam berişidan xabar topdim. Bizda bunday markaz bor va fevral oyida AQŞga qaytganimda u yerga özim borişga muvaffaq bölganman. Men Atlantadagi Kasalliklarni nazorat qiliş markazi boş idorasiga borib, Favqulodda operatsiyalar markazi qanday işlayotganiga guvoh bölgandim. Endi mazkur markaz Özbekistonga ham bu boradagi salohiyatini oşirişga yaqindan kömak beradi. Biz tez kunlarda yana köplab xayriya kömaklarini amalga oşiriş haqida xabar beramiz. Hozirça asosiy yordamlar mana şulardan iborat.
– Özbekistonda viza beriş jarayoni qaçon qayta tiklanişi haqida ma'lumot bera olasizmi?
– Bu borada aniq bir gap ayta olmayman. Menda aniq javob yöq. Şuni ayta olamanki, barçaga ma'lum bölgani kabi bizning elçixona taqdim etayotgan konsullik xizmatlari töxtatildi va bu global miqyosda yuz berdi, ya'ni AQŞning butun dunyodagi elçixonalarida töxtatildi.
E'lon qilganimizdek, joriy yilning 22 iyuniga qadar immigratsion vizalar berilmaydi. Şuningdek, bu Özbekistonda ommabop bölgan boşqa turdagi vizalarga (noimmigratsion vizalar) ham taalluqli.
Vaşingtonda vizalar beriş jarayonini tez orada qayta tiklaş böyiça muzokaralar ketmoqda. Biz esa rasmiy e'lonni kutmoqdamiz. Şu sababli elçixonamiz saytini muntazam ravişda kuzatib borişni maslahat bergan bölardim. Viza beriş jarayoni qayta tiklanişi böyiça, albatta, rasmiy ma'lumot beriladi.
– Ijtimoiy tarmoqlarda kuzatyapmiz, çiqişlar qilib turibsiz. Umuman, Özbekistondagi karantin çoralari sizning hayotingizga qanday ta'sir qildi?
– Albatta, bu dunyodagi har bir inson hayotiga ta'sir etgani kabi mening hayotimga ham ta'sir ötkazdi. Elçixonaga haftada bir neça marta boryapman, ammo asosan uyda işlayapman. Işdan böş vaqtda esa kitob öqiyapman, videolar, filmlar köraman. Köproq jismoniy maşqlar bilan şuğullanişga harakat qilyapman. Uyimda jismoniy maşqlar bajariş uçun ba'zi jihozlar borligidan xursandman. Yana hovlimdagi boğda sayr qilaman. Töğri, u unçalik ham katta emas, lekin boğ atrofida qayta-qayta piyoda yuraman.
Quvonarlisi, Toşkentda bahor fasli juda ham çiroyli ekan. Bu – mening Özbekistonda ötkazayotgan birinçi bahorim. Menga quyoş ostida ajoyib havodan bahra oliş juda ham yoqdi. Şu sababli köp vaqtimni boğda ötkazmoqdaman.
Şuningdek, köplab öquvçilarga ma'lum bölsa kerak, hozir bu yerda bir özimman, oilam esa AQŞga qaytib ketgan. Ular bilan imkon qadar tez-tez boğlanib turişga harakat qilyapman. 17 yoşli qizim bor, biz u bilan birgalikda kitob öqimoqdamiz. Har kuni bir bölimni öqib bölgaç, unga öqigan bölimimiz böyiça savollarni yuboraman. U esa öz fikrlarini örtoqlaşadi va biz şu tariqa birgalikda kitob mutolaa qilamiz.
Özbekistondagi barça insonlar izolyatsiya, masofaga qaramay, özaro muloqotni saqlab qolişga harakat qilişmoqda. Fikrimça, oila va döstlar bilan bilan birga böliş juda ham muhim, ayniqsa mana şunday murakkab vaziyatlarda.
– Janob elçi, yaqin kunlarda qanday kitoblar öqidingiz?
– Öqiş – men çin dildan yaxşi köradigan maşğulotlardan biri. Yoşligimdanoq kitob öqişni juda sevganman. Turli işlar bilan band bölganim uçun köp kitob öqişga vaqtim yöqligidan afsuslanaman.
Hozir öqiyotgan kitoblarimga kelsak, menga tarix yoqadi. Universitetda ham tarix yönalişida tahsil olganman. Köp mutolaa qiladigan kitoblarimning aksariyati ham tarixiy asarlar yoki tarixiy voqealar asosidagi badiiy asarlardir.
Oxirgi marta öqigan kitobim – «The Last Days of Night» (Tunning sönggi kunlari) bölib, unda elektr energiyasining ixtiro qilinişi, undan yoruğlik va boşqa maqsadlarda foydalaniş töğrisida hikoya qilinadi. Bu badiiy asar bölsa ham, u buyuk ixtiroçi Tomas Edison hayoti haqida va yana bir boşqa muhandis, temir yöl havo tormozi ixtiroçisi Jorj Vestingaus va Nikola Tesla örtasidagi munosabatlar asosida yozilgan. Judayam qiziqarli, ajoyib asar.
Bundan avval yana bir qiziqarli kitob öqidim. U Islom paydo böliş tarixi haqidagi asar. Nomi – «In the Shadow of the Sword» (Qiliç soyasida), ingliz yozuvçisi va tarixçisi tomonidan yozilgan. Umuman olganda, men juda köp öqiyman va tarixni yaxşi köraman.
– Qaysi asarlarni öqişni tavsiya etasiz?
– Odatda, men bunday maslahatlar bermayman. Çunki har bir inson öz qiziqişi, xohişiga köra kitob öqiydi va har kimning tanlovi har xil.
Nima öqiş kerakligini ayta olmayman, lekin özim ötgan yili sevib öqigan va barçaga öqişni tavsiya eta oladigan bir kitob haqida aytib ötmoqçiman. Bu – Buyuk Britaniyada yaşovçi özbek yozuvçisi Hamid Ismoilov tomonidan yozilgan «Jinlar bazmi» (inglizçada «The Devils' Dance») asaridir.
Bu asar judayam qiziqarli roman bölib, taniqli özbek adibi Abdulla Qodiriy hayotining sönggi ikki yiliga bağişlangan. Ismoilov öz asarida Qodiriyning qamoqda ötgan yillari va uning qölyozmalari haqida hikoya qiladi.
Bizga ma'lum, Qodiriy ham bir neça yozuvçilar qatorida Stalin davri qatağonlari qurboniga aylangan va otib taşlangan. Romanda muallif Abdulla Qodiriyning sönggi asarini yozişi davomidagi voqealarni tasvirlaşga harakat qilgan.
Qodiriy sönggi asarida Qöqon xoni va Buxoro amiri, şuningdek, ularga kanizak bölgan 19-asrning taniqli özbek şoirasi haqida yozişni maqsad qiladi. U hayotining sönggi kunlarida qamoqdagi qiynoqlardan azob çekişiga qaramay, mana şu asarni xayolan yozadi.
Bir söz bilan aytganda, bu kitobni öqişni tavsiya qilgan bölardim. Asar özbek va ingliz tillarida çop etilgan.
– Özbekiston va özbekistonliklarni uçta sifat bilan ta'riflay olasizmi?
– Saxovatli. Odamlar nafaqat özlarida borini ulaşiş bilan, balki oçiq köngillik bilan çin yurakdan bor mehr-muhabbatini körsata olişi bilan ham saxiydirlar. Ular köngildagini berkitmay, öz tuyğularini namoyiş eta oladilar va men bu xislatni juda qadrlayman.
Keyingi sifat – xilma-xillik (diverse). Bu bilan Özbekistonda turli millatga mansub insonlar yaşaşini nazarda tutmayapman. Aytmoqçimanki, mamlakatning butun kelib çiqiş tarixi, madaniyatining şakllanişi juda köp turli zanjirlarga boğlangan. Forslar, arab dunyosi, Islom dunyosi, Xitoy – barçasi bilan boğliqligi kişida, şu örinda, menda qiziqiş uyğotadi.
Ijtimoiy (social). Odamlar bir-biri bilan muntazam ravişda muloqotda böladi. Mahalla, umumiy jamoa bölib birgalikda işlaşadi.
Ijtimoiy – bu neytral sifat bölib, u ham ijobiy, ham salbiy ma'noda kelişi mumkin. Men esa asosan ijobiy tomondan qayd etmoqdaman. Ba'zan odamlarning şaxsiy hayoti uçun yetarliça vaqti bölmaydi.
Sizning jamiyatingizda kişilar öz şaxsiy hayotining sir qolişiga amerikaliklarçalik katta e'tibor beradi, deb öylamayman. Çunki ijtimoiylik, birdamlikka köproq urğu beriladi.
Bular – mening bir yil davomidagi faoliyatim va avvalgi taşriflarimdan keyingi taassurotlarimdir. Men mamlakatingizni, undagi odamlarni juda ham yaxşi köraman va Özbekistondaligimdan baxtiyorman.
– Janob elçi, samimiy suhbatingiz uçun taşakkur. Umid qilamizki, tez orada uşbu pandemiya inqirozini yengib ötamiz. Sizning Özbekistondagi missiyangizda ulkan zafarlar tilab qolamiz.
