Turkiya-Fransiya qarama-qarşiligi: ziddiyat olovi qaçon sönadi?

Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga a'zolik masalasi

Turkiya Fransiya bilan Yevropa Ittifoqiga a'zolik masalasida ham muammolarga duç kelgan. 1995-2007 yillarda Fransiyaga prezidentlik qilgan Jak Şirak garçi Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga a'zo bölişi böyiça muzokaralar boşlanişini qöllab-quvvatlagan bölsa-da, 1959 yildan 2007 yilga qadar rahbarlik qilgan fransuz prezidentlari orasida Turkiyaga taşrif buyurmagan yagona prezident sifatida tarixga kirdi. U 2006 yilda Armanistonga qilgan rasmiy taşrifi çoğida Turkiya Yevropa Ittifoqiga a'zo böliş uçun arman genotsidini tan olişi kerakligini aytadi. Şuningdek, 2004 yil oktabr oyida Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga ehtimoliy a'zoligi uçun Fransiyada bir referendum ötkazişni taklif qiladi.

Şarl de Goll ham 1963 va 1967 yillarda Buyuk Britaniyaning Yevropa Ittifoqiga a'zoligi AQŞning «troyan oti» sifatida qabul qilinayotgani tufayli Fransiya tomonidan rad etilgani kabi 2007 yil Fransiya prezidenti etib saylangan Nikolya Sarkozi tomonidan Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga a'zoligi xususida notöğri fikrlar bildirilişi ham dard ustiga çipqon böldi. Sarkozi öşanda Turkiyani Yepropadagi emas, Osiyodagi kiçik davlat sifatida körgandi.

Fransiya xalqaro munosabatlarda yetakçi davlat bölişni istaydi

Fransiya prezidenti Makronning Turkiyaga qarşi siyosati zamirida garçi Armaniston va Kurd masalasi turgan bölsa-da, endilikda uşbu ikki mavzuga yangi sarlavhalar qöşildi.

2017 yilda iş boşlaganidan buyon Fransiya xalqaro munosabatlarda «pleymeykerlik» pozitsiyasiga ega bölişini maqsad qilgan Makron Yevropa Ittifoqi tarkibidagi hukmron davlat va mintaqaviy masalalarda siyosatni belgilab beruvçi mamlakatga aylanişni ham közlamoqda.

Makron, bundan taşqari, 2018 yil noyabr oyida Yevropa Ittifoqi armiyasini taşkil etişni taklif qildi va ma'lum ma'noda NATOdan voz keçib, Fransiya faol kuç sifatida örin oluvçi xalqaro armiyani taşkil etişni talab qildi. 2019 yil noyabr oyida esa «NATO miya falajiga duçor bölgani»ni aytib, uning ittifoqçilari örtasida muvofiqlaştiriş yöqligini ta'kidladi. Albatta, buni ham Makronning xalqaro munosabatlarda yetakçi davlatga aylaniş istagi bilan boğliq holda baholaş mumkin.

Makron Germaniya kansleri Angela Merkelning 2021 yilda öz lavozimini tark etişi va Germaniyada unga muqobil yetakçining yöqligi xalqaro maydonda kuç böşliğini yuzaga keltirişiga işonmoqda va bu böşliqdan foydalanib, Fransiyani Yevropa Ittifoqining yetakçi va hukmron mamlakatiga aylantirişni maqsad qilmoqda. U Merkel yetakçi mavqega ega bölgan Yevropa Ittifoqida yangi davrda bu rolni öz zimmasiga olişni istamoqda va şuning uçun ham faol siyosat yuritiş orqali Yevropa Ittifoqi manfaatlari haqida qayğurişini körsatişga urinmoqda.

Mamlakatning yetakçi mavqega ega bölişi uçun esa u öz ta'sir doirasidagi voqealarda hal qiluvçi kuçga aylanişi lozim. Ayni paytda Fransiya va Turkiyaning manfaatlari bir-biriga zid. Şarqiy Örta yer dengizi masalasidagi ziddiyatning asl sababi ham şundan kelib çiqmoqda.

Yevropa Ittifoqida yetakçi bölişni közlagan Fransiya ittifoq a'zosi Kipr va Gretsiyaning yonida turib, Turkiyaning Örta Yer dengizidagi xatti-harakatlariga qarşilik körsatmoqda. Makron bu hol Yevropa Ittifoqi manfaatlariga ham ta'sir qilişini bildiriş barobarida Turkiyaga nisbatan sanksiyalar qöllaş kerakligini ta'kidlamoqda.

Ayni paytda Yevropa Ittifoqiga Germaniya raislik qilmoqda va uşbu davlat Turkiya-Gretsiya inqirozini hal etişda vositaçilik qilişni öz zimmasiga olgan. Ammo uning bu vazifasi, ayniqsa, Fransiya tomonidan keskin tanqid qilingani sabab zaiflaşib qoldi. Endilikda Yevropa Ittifoqiga a'zo davlatlar, xususan, Fransiya taşqi siyosatni amalga oşirişda Turkiyani mintaqadan çiqarib yuborişga intilmoqda. Şu nuqtayi nazardan, yana bir jihatga e'tibor qaratiş zarur. Sönggi kunlarda yuzaga kelgan Turkiya-Gretsiya muammosiga uçinçi davlatlarning qöşilişi ham masalani hal etişni imkonsiz holga keltirmoqda.

Mağribda manfaatlar töqnaşuvi

Yana bir bir tortişuv nuqtalaridan biri Liviya masalasidir. Mağrib bilan tarixiy aloqaga ega bölgan Fransiya mintaqadagi mavjudligini davom ettirişni istamoqda. Boşqa tomondan, Turkiyaning Örta yer dengizi mintaqasida öz ta'sir doirasini oşirişi va şu sababli Liviyadagi ziddiyatli vaziyatga qöşilişi ikki mamlakat örtasidagi kelişmovçiliklarga sabab bölmoqda. Turkiyaning uşbu mintaqadagi faol rolini Fransiya öz ta'sir doirasiga nisbatan xavf sifatida körmoqda.

Garçi Örta yer dengizi va Liviya masalalarida Fransiya Yevropa Ittifoqining manfaatlarini közlayotganini bildirsa-da, aslida, Makron köproq Fransiya manfaatlari haqida qayğurmoqda. Şuning uçun ham Yevropa Ittifoqidan vosita sifatida foydalanişga intilmoqda.

Turkiya mintaqadagi manfaatlaridan voz keçmoqçi emas. Xuddi şunday, Fransiya ham ortga qadam taşlamoqçi emas. Bu esa yaqin zamonlar içida özaro ziddiyatlar olovi vaqti-vaqti bilan alangalanib turişini anglatadi.

Otabek Tillayev tayyorladi