Qashqadaryoga Bangladeshdan yuzlab ishchi beruxsat olib kelinmoqda. Mahalliy ishsizlar kammi?

Ma’lum bo‘lishicha, kompaniya Qashqadaryodagi loyihalarga jami 888 nafar bangladeshlik ishchini jalb etishni rejalashtirgan. Dastlabki guruh yetib kelgani ma’lum bo‘lgach, jamoatchilik va rasmiylarda e’tirozlar uyg‘onishi fonida, qolgan ishchilarning olib kelinishi masalasi noma’lum bo‘lib qolmoqda.

Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi bu holatdan xabarsizligini bildirib, bangladeshlik ushbu mehnat muhojirlarining O‘zbekistonda ishlashi uchun ruxsatnoma bermagani, bu borada murojaat kelib tushmaganini ma’lum qildi. Qonunchilikka ko‘ra, O‘zbekistonga xorijdan ishchi kuchini ruxsatnoma olmay jalb qilish taqiqlangan. Shuningdek, xorijdan taklif etilgan har bir xodim uchun ish beruvchi belgilangan tartibda tasdiqnoma olishi talab etiladi.

Pandemiya davrida ishsizlik darajasi ortgan bir paytda, Qashqadaryoga xorijdan yuzlab ishchilar olib kelinayotgani qator savollarni uyg‘otmoqda. Bobur Akmalov «KUN. MUNOSABAT» ruknida Oliy Majlis deputati Doniyor G‘aniyevning shu masaladagi fikrlari bilan qiziqdi.

«Bizda ishsizlik juda katta muammolardan biri. Aholining katta qismini aynan yoshlar tashkil qiladi. Bundan tashqari, har yili 500 mingga yaqin yangi ishchi kuchi qo‘shilib keladi va ular uchun ish o‘rni yaratish talab qilinadi.

Hozir bizda birdaniga katta ish o‘rinlarini yaratib, ishsizlik muammosini qisqa muddatda yechish imkoniyati yo‘q. Shundan kelib chiqib, mehnat migrantlari chetga borib ishlashi bizga kerak va bu tabiiy jarayon. Hozir davlat siyosatining maqsadi ham bu jarayonni bosqichma-bosqich qisqartirish bo‘lyapti. Ya’ni tadbirkorlik orqali ko‘proq ish o‘rinlari yaratib O‘zbekiston fuqarosi o‘z vatanida, oilasi bag‘rida yashasin, degan oliy maqsad qo‘yilgan.

Masalaning ikkinchi tomoni ham bor. Biz global dunyoda yashayapmiz va integratsiya hisobiga tovarlar, insonlar harakati erkin bo‘lishi kerak. Ya’ni biz chetga chiqa olganimizdek, qolganlar ham bizga kela olishi kerak. Bu bilan biz chet ellik kelmasin, deyishimiz ham noto‘g‘ri. Bizda bo‘lmagan ma’lum bir soha mutaxassislari davlatimizga kelishi iqtisodiyotimiz rivoji uchun, yangi ish o‘rinlarini o‘zimizda yaratishimiz uchun bevosita yoki bilvosita foydali bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun eshikni yopib olish tarafdori ham emasman. Lekin chetdan ishchi olish amaldagi tartib, qonunchilik asosida bo‘lishi kerak. Bizda amaldagi qonunchilik qanday? Afsuski, bu qonun bilan belgilanmagan. Faqat qonunosti hujjatlari – prezidentning 4008-sonli qarori va Vazirlar Mahkamasining 244-sonli qarori bilan tasdiqlangan nizom asosida tartibga solinadi», – deydi Doniyor G‘aniyev.

– Bizga o‘xshagan rivojlanayotgan mamlakatga chetdan kelgan haqiqiy mutaxassislar ko‘mak berishadi. Ya’ni bizga qora ishchi emas, oliy ma’lumotli ishchi kerak.

– Yaxshi aytdingiz, prezident qarorida xorijdan mutaxassis olib kelish ikkiga ajratilgan: yuqori malakali va malakali mutaxassis. Past darajadagi mutaxassisga qo‘yilgan talab ham oliy ma’lumotga ega bo‘lish, kamida 5 yil o‘z yo‘nalishida mehnat stajiga ega bo‘lish va O‘zbekistonda kamida yiliga 30 ming dollar daromad qiladigan ishga kelayotgan bo‘lishi kerak. Ya’ni o‘rtacha 2,5 ming dollar oylik oladigan ishga olib kelish kerak.

Bangladeshdan ishchi olib kelinganiga kelsak, bu ma’lumot dastlab rasmiy manbalarda emas, shubhali OAVda tarqaldi. Bu menda shubha uyg‘otdi va o‘rgandim. Norasmiy manbalardan so‘raganimda ular haqiqatan 200dan ortiq ishchidan iborat guruh Bangladeshdan kelganini tasdiqladi. Buning ortidan Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi bayonot berdi va hech bir tashkilot bu borada vazirlikka murojaat qilmaganini ma’lum qildi. Ular voqeadan bexabarligi, bu o‘rganilishini aytishdi. Bu esa savollarni yana ham ko‘paytirdi.

Nizomga ko‘ra, ish beruvchiga xorijlik ishchini ruxsatnomasiz olib kelish va tasdiqnomasi bo‘lmagan xorijlik fuqaroga O‘zbekistonda ishlash taqiqlanadi. Ular birinchi navbatda ruxsatsiz ishchi olib kelib, qoidani buzishyapti.

Ikkinchidan, tegishli hujjatlarsiz Tashqi ishlar vazirligi viza bermasligi kerak. Demak, ular ishchi bo‘lmasdan, to‘g‘ri kelish uchun ham vizani qayerdan olgan, degan savollar kelib chiqyapti.

Uchinchidan, ishchilar soni 900 nafar deyilyapti va bu tabiiyki, yuqori malakali yoki malakali ishchi emas. Masalan, malakali injyener, arxitektor kabilarning 10–20 nafarini olib kelish mumkin. Chunki loyihani amalga oshirish – katta, qimmat va murakkab jarayon. Albatta, ular sifatli ish qilishi kerak. Ammo birdaniga 900 ishchi olib kelinishi juda o‘rinsiz qaror.

Ayniqsa, bugungi pandemiya sharoitida bu ish ham o‘rinsiz, ham qonunga zid hisoblanadi. Chunki men 900 ishchi oyiga 3000 dollar oladigan malakali ishchi deb o‘ylamayman.

Mendagi norasmiy ma’lumotlarga asosan, keladigan ishchilar – asosan rangli metallarni payvandlovchi mutaxassislar. Bangladesh Fors ko‘rfazi va arab davlatlarini ishchi bilan ta’minlab, dunyoda ishchi yetkazib beradigan 10ta yirik davlatdan biri hisoblanadi. Ular katta qurilish loyihalarida ishlagani, payvandlash bilan shug‘ullangani aytilyapti. Ammo bu ish prezident qarorida aytilgan ishchilar emas va payvandlashni mahalliy aholi orasida ham qiladiganlar bor.

Bunday ishchi bo‘lmagan taqdirda ham, payvandlashni qisqa muddatda ishchiga o‘rgatish mumkin. Chunki loyiha kecha boshlangani yo‘q.

– O‘zimizda ishchi kuchi bo‘la turib, nega ustunlik bangladeshliklarga berildi?

– Meni ham shu savol qiynayapti. Chunki bangladeshliklar ham oyiga 200–300 dollardan kamiga ishlashiga ishonmayman. Ikkinchidan, ularni samolyotda olib kelyapti va uni yana olib borib qo‘yishadi. Ularni joy bilan ta’minlash va sug‘urtasi kabi xarajatlari ham bor. Ya’ni moliyaviy jihatdan bu to‘g‘ri qaror bo‘lmaydi.

Ishchilarni Bangladeshdan olib kelishganiga sabab, balki, yilning oxiri kelayotgani uchun loyihani topshirishga ulgurish bo‘lishi mumkin. Obektiv va sub’yektiv sabablarga ko‘ra ish rejadan ortda qolib ketgan bo‘lsa, vazifani vaqtida tugallash uchun ular qimmat, noqonuniy va odamlarning e’tiroziga sabab bo‘lishlariga qaramay ishchi olib kelishyapti, deb o‘ylayapman. Balki, men adashayotgandirman. Menda aniq ma’lumot yo‘q va bu faqat mening mantiqiy xulosam.

– Balki, bangladeshliklar ishni sifatliroq bajarar?

– Bo‘lishi mumkin. Ammo yaxshi sharoit yaratilsa, ish to‘g‘ri o‘rgatilsa, eng muhimi yaxshi daromad berilsa, ishonamanki, o‘zbek ishchilari ham sifatli bajaradi.

Davlat sektorida daromad pastligi uchun ishlar sifatsiz bajarilayotgan holatlar bo‘lishi mumkin, lekin bangladeshliklarni olib kelayotgan pudratchi – xususiy sektor. O‘ylaymanki, ishchi to‘g‘ri rag‘batlantirilsa, sharoitlar bilan ta’minlansa, o‘zbek ishchilari ham bangladeshliklardan qolishmaydigan sifatli ish qilishiga ishonaman.

– Bu nima bilan yakun topadi deb o‘ylaysiz va nima bilan yakun topgani ma’qul?

– Biz Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligiga deputatlik so‘rovini yubordik. Jalb qilinayotgan ishchilar qonuniymi yoki qonuniymasligini o‘rganib berishlarini so‘radik.

Ikkinchidan, bu – juda qimmat loyiha va bu davlat tashqi qarzi hisobiga bo‘lyapti. Ya’ni bu yerda davlat – buyurtmachi, xususiy korxona – bosh pudratchi. Bu yerda istaymizmi-yo‘qmi xalq va soliq to‘lovchilarning manfaati bor. Shu nuqtayi nazardan, bu loyiha doirasida o‘zi qancha ishchi o‘rni yaratilayotgani va bu yaratilayotgan ish o‘rinlari haqida mutaxassislik yoki lavozim kesimida ma’lumot kerak. Yana bir masala – olib kelinayotgan ishchi ulardagi bo‘sh ish o‘rniga qanchalik mos?

Uchinchidan, shu bo‘sh o‘rinni o‘zimizda to‘ldirish imkoniyati bormi?

Shu talablarni qo‘yib, biz so‘rov yubordik. 10 kun davomida javobini kutamiz.

Tasdiqlanmagan manbalarga ko‘ra, ishchilarning bir qismi yetib kelgan, qolgan qismi olib kelinmagan. Umid qilamanki, qolgan qismini olib kelmasdan, mahalliy ishchilarni band qilishadi va bu o‘zbek xonadonlarida qozon qaynashiga sabab bo‘ladi. Eng muhimi, ishchilar noqonuniy olib kelingan bo‘lsa, chora ko‘rilishi va bu boshqa ish beruvchilarga dars bo‘lishi kerak. Biz har qanaqa ish qilib jazosiz qolib ketadigan zamonda yashamayapmiz. To‘g‘ri, kimlardir qolib ketishi mumkin, lekin bunaqa katta ko‘lamdagi qoidabuzarlikka tegishli tartibda chora ko‘rilishi kerak.

Bobur Akmalov suhbatlashdi.