Qonunçilikdagi «çandiqlar»ga qaçon çek qöyiladi? Kamsitilayotgan davlat tili haqida mulohazalar
|23:31 / 09.01.202111 0949 min
Nega ayrim qonun hujjatlari davlat tilida, mamlakat aholisining asosiy qismi sözlaşadigan özbek tilida qabul qilinmaydi? Bu norma ijodkorligi jarayonidagi erinçoqlikmi, şoşma-şoşarlikmi yoki davlat tiliga bölgan “munosabat”mi?
Foto: ÖzAFoto: ÖzA
Davlat tilida matni bölmagan loyihalar portal ma'muriyati tomonidan loyiha muallifini ogohlantirmasdan öçiriladi.
Qizil rangdagi uşbu yozuvni bir muddat oldin Özbekiston Respublikasi normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari muhokamasi portaliga kirganingizda körgan bölsangiz kerak. Uşbu qizil rangli yozuvdan taşqari, agar siz Qonun hujjatlari ma'lumotlari milliy bazasi (lex.uz)dan foydalangan bölsangiz, şubhasiz, binafşarang yoki yaşil rangli yozuvlarga ham duç kelgansiz. Bu yozuvlar haqida keyinroq töxtalamiz.
Davlat tilida matni bölmagan loyihalarning öçirilişiga oid tartib 2020 yil 20 apreldan qat'iy amal qila boşladi. Uşbu yangilik normativ-huquqiy hujjat (NHH)larning özbek tilida qabul qilinişiga ulkan zamin hozirlaşi turgan gap. Çunki, har qanday NHH qabul qilinişidan oldin loyiha körinişida böladi. Avval esa idoralarda bu kabi talab qöyilmagani uçun qonundan taşqari barça darajadagi qonunosti hujjatlarining faqat rus tilida qabul qilinişi holatlari tez-tez uçrab turardi. Norma ijodkorligi jarayonida davlat tili töğrisidagi qonunçilik esa bir çekkada unsiz köz yoşi tökardi.
Qaysi qonunçilik deysizmi?
Özbekiston Respublikasining “Davlat tili haqida”gi Qonunining 8-moddasiga köra, Özbekiston Respublikasining qonunlari, davlat hokimiyati va boşqaruv organlarining boşqa hujjatlari davlat tilida qabul qilinişi va e'lon qilinişi lozim.
Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 22 martdagi 242-son qarori bilan tasdiqlangan Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Reglamentida Vazirlar Mahkamasi hujjatlari loyihalari Hukumatga davlat tilida, zarurat bölganda — rus tili va boşqa tillarga tarjima qilinib kiritilişi lozimligi belgilab qöyilgan.
Bundan taşqari, Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 12 dekabrdagi 984-son qarori bilan Davlat tilini rivojlantiriş departamenti töğrisida nizom tasdiqlangan. Uşbu Nizomda Departamentning funksiyalaridan biri sifatida NHHlar loyihalari davlat tilida tayyorlanişi va kiritilişining monitoringini olib boriş, bu sohada qonun talablari buzilişi haqida davlat va xöjalik boşqaruvi organlariga tegişli körsatmalar yuboriş belgilangan.
Mavzuga oid
Şuningdek, adliya vazirining 2014 yil 28 fevraldagi buyruği bilan tasdiqlangan Idoraviy normativ-huquqiy hujjatlarni tayyorlaş va qabul qiliş qoidalarida aytilişiça, idoraviy NHH davlat tilida qabul qilinadi.
Yuqorida keltirilgan misollardan taşqari yana bir neçta NHHlarda ham xuddi şu mazmundagi talabga duç kelişimiz mumkin, ammo maqsad ularni birma-bir sanaş emas.
Aytiş kerakki, 2020 yilda qabul qilingan qonunosti hujjatlarida bunday yozuv kam uçrayapti. Bu esa qonunçilik hujjatlarining barçasi davlat tilida qabul qilinişiga jiddiy e'tibor qaratilayotgani mahsuli bölsa ajab emas.
Rasmiy manba bölmiş lex.uz saytiga asoslangan holda tuzilgan quyidagi statistik ma'lumot ham fikrimizni isbotlaydi:
2018 yilda 158ta;
2019 yilda 27ta;
2020 yilda 5ta NHH faqat rus tilida qabul qilingan, ya'ni uşbu hujjatlarning davlat tilidagi matni mavjud emas.
2020 yilni norma ijodkorlari kesimida köradigan bölsak, davlat tilida qabul qilinmagan 5ta NHHdan 3tasi Hukumat qarori, 2tasi idoraviy NHH hisoblanadi. Demak, Hukumat va boşqa sanoqli davlat taşkilotlari tomonidan norma ijodkorligida davlat tili töğrisidagi qonunlarga rioya qiliş hamon oqsamoqda. Idoraviy NHHlarning davlat tilida qabul qilinmaganiga bir çekkasi – Adliya vazirligi ham e'tiborsizlik qilgan. Çunki, aynan Adliya vazirligi uşbu hujjatlarni davlat röyxatidan ötkaziş masalasini hal qiladi.
Eslatib ötiş joizki, yuqoridagi statistika davlat tilida umuman matni yöq bölgan hujjatlar böyiça tuzilgan. Ammo, yana bir muammo borki, ba'zi hujjatlarning qaror qismi özbek tilida qabul qilinadi, biroq özgartirişlarni yoki boşqaça körinişdagi muhim ma'lumotlarni nazarda tutuvçi ilovalari özbek tilida qabul qilinmay, faqat rus tilidagi matnda mavjud böladi. Bu haqda ham quyiroqda misollar bilan söz yuritamiz.
Qonunçilikdagi “ranglar jilosi”
Yuqorida tilga olingan rangli yozuvlarga keladigan bölsak, ularning har ikkisi ham qonunosti hujjatlarini davlat tilida qabul qiliş amaliyotida kamçiliklar borligining işorasi deyiş mumkin. Xususan, agar biror hujjat davlat tilida qabul qilinmagan bölsa, Qonun hujjatlari ma'lumotlari milliy bazasi (lex.uz)da uşbu hujjatning özbek tilidagi sahifasiga quyidagi binafşarang yozuv kiritiladi:
2019 yilda davlat tilida qabul qilinmagan sönggi hujjat – Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 5 oktyabrdagi 847-sonli qarori hisoblanadi. Uşbu hujjat bilan özgartiriş kiritilişi nazarda tutilgan boşqa hujjat – Vazirlar Mahkamasining «Davlat va xöjalik boşqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari va boşqa taşkilotlarda yengil xizmat avtomaşinalaridan foydalanişni yanada tartibga soliş çora-tadbirlari töğrisida»gi 2011 yil 26 maydagi 153-son qarorining özi ham öşa paytda faqat rus tilida qabul qilingan. Tabiiyki, bu holatda 847-sonli qarorni ham davlat tilida qabul qilişdan ma'no yöq. Demak, bundan töqqiz yil oldin bir hujjatning davlat tilida qabul qilinmagani bugungi kunda unga özgartiriş kiritişni nazarda tutuvçi boşqa bir hujjatning ham davlat tilida qabul qilinmasligiga olib kelgan.
Binafşarang yozuvning yana bir turi – boşqa bir hujjatga özgartiriş va qöşimçalar kiritişni nazarda tutuvçi NHHning davlat tilida qabul qilinmasligi yoki davlat tilida qisman qabul qilinib, undagi özgartiriş kiritişni nazarda tutuvçi ilovalarning faqat rus tilida qabul qilinişi oqibatida özgariş kirayotgan hujjatning özbek tilidagi matni yaroqsizlaşib boradi. Fikrimiz quyidagi misol bilan tuşunarli böladi:
Özbekiston Respublikasi Prezidentining “Özbekiston Respublikasi Investitsiyalar va taşqi savdo vazirligi faoliyatini taşkil etiş töğrisida”gi 2019 yil 28 yanvardagi PQ-4135-sonli qarori 2-bandining beşinçi xatboşisi 2019 yil noyabr holatida quyidagi körinişda bölgan:
“Vazirlik, Vazirlik huzuridagi Xorijiy investitsiyalarni jalb etiş agentligi, Eksportni rağbatlantiriş agentligi va Investitsiya loyihalarini işlab çiqiş markazi boşqaruv xodimlarining çeklangan soni 1541 nafar, şu jumladan Vazirlikning markaziy apparati boşqaruv xodimlari – 283 nafar etib belgilansin”.
2019 yil 28 dekabrdagi PQ-4553-sonli prezident qarori bilan Investitsiyalar va taşqi savdo vazirligi markaziy apparati boşqaruv xodimlarining soni 287 nafar etib belgilangan. Ammo, uşbu hujjatning özbek tilidagi matniga kirsangiz, bunday ma'lumotga közingiz tuşmaydi. Uşbu bandning qayeridir özgarganini band ostida joylaşgan binafşarang yozuvdan bilib olasiz, xolos:
Bunday holatga Özbekiston Respublikasi Soğliqni saqlaş vazirligi töğrisidagi nizomning 11 va 12-bandlarida va boşqa bir qator hujjatlarda ham duç keliş mumkin.
Darvoqe, uşbu holatlarda qonunçilikdagi yana bir “rangbaranglikka”, ya'ni, hujjatning ilovalari faqat rus tilida ekanligi haqidagi yaşil rangli yozuvga közingiz tuşadi.
Özgartirilişi kerak bölgan hujjat faqat rus tilida qabul qilingan bölsa, tuşuniş mumkindir, ammo hujjatning özbek tilidagi matni bor böla turib, unga faqat rus tilida özgartiriş kiritiş va özbek tilidagi matniga “çandiq” tuşirib, uni tobora foydalaniş uçun yaroqsizlaştirib borişdan kim manfaatdor? Rus tilini bilmaydigan fuqaro nima qilsin? Nega hujjatning davlat tilidagi matnidan foydalanmoqçi bölgan odamni boşqa tildagi matndan foydalanişga majburlaş kerak?
Savollar köp, ammo tayinli javob yöq.
Şu örinda yana bir masalaga töxtalib ötmoqçimiz. Prezidentning 3666-sonli qaroriga asosan, barça NHHlar loyihalari loyihani işlab çiquvçi taşkilotlar tomonidan Normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari muhokamasi portaliga jamoatçilik muhokamasi ötkazilişi uçun joylaştirilişi lozim. Yuqoridagi misollar amaliyotda bu normaga har doim ham rioya etilmayotganini körsatib turibdi. 2020 yil 29 sentyabr kuni Adliya vazirligi rasmiylari iştirokida bölib ötgan matbuot anjumanida uşbu qoidani qonun bilan mustahkamlaş kerakligini bildirgan edik. Bunga javoban Adliya vazirligi boşqarma boşliği Dilafruz Sufiyeva «Normativ-huquqiy hujjatlar töğrisida»gi yangi tahrirdagi qonun loyihasi işlab çiqilgani hamda uşbu qonun bilan kelgusida har bir NHH qabul qilinişidan oldin jamoatçilik muhokamasiga e'lon qilinmasa, avtomatik ravişda qabul qilinmaydigan tartib örnatilişini ma'lum qilgan edi.
Sözimiz yakunida norma ijodkorligi sub'yektlaridan davlat tili töğrisidagi qonun talablariga oğişmay rioya etişlarini sörab qolamiz.
