Rossiya va Ukraina. Tarix va bugun

Aynan öşa paytlarda Rossiya bilan ziddiyatning yangi sahifasi oçildi – gaz muammosi paydo böldi. Şu paytgaça Ukrainaga imtiyozli bahoda gaz yetkazib berayotgan Rossiya narxlarni keskin oşirdi. Ukraina esa oson yöl tutdi – öz hududidan ötib Yevropa sari ketayotgan quvurlardan ruxsat söramay zangori olov ola boşladi. Natijada Yevropaning köplab hududlariga Rossiya gazi bormay qoldi va bu xalqaro mojaro kötarilişiga sabab böldi. Uzoq tortişuvlardan keyin muvaqqat kelişuvga kelingan bölsa-da, keyinçalik ham gaz narxi va tranziti böyiça bahslar davom etdi.

Qrim inqirozi

Qrim yarimoroli 2014 yil fevraligaça Qrim avtonom respublikasi sifatida Ukraina tarkibida bölgan. Hozirda esa bu hudud Qrim federal okrugi sifatida Rossiya boşqaruvida. Hammasi 2014 yilning 22 fevraliga kelib Ukraina Oliy Radasi tomonidan rusparast Viktor Yanukoviç prezidentlikdan çetlaştirilişidan boşlanadi. U öz hayotidan xavfsirab zudlik bilan Rossiyaga jönab ketadi va şu davlat hududidan turib Ukrainadagi barça siyosiy jarayonlar noqonuniyligini, haqiqiy prezident aynan özi ekanini ta’kidlay boşladi. Vaziyatdan foydalangan Rossiya Ukrainada tuzilgan yangi muvaqqat hukumatni noqonuniy deb topadi va Qrim yarimorolidagi rus aholisi hamda Rossiyaga tegişli bölgan harbiy bazalarni Ukrainadagi vaziyat iziga tuşgunça himoya qiliş bahonasida Ukraina hududiga qöşin kiritdi.

Rossiyaga qarşilar Putinning bu harakatini okkupatsiya, noqonuniy harakat, xalqaro huquqlarning qöpol tarzda buzilişi deb hisoblasa, tarafdorlari Qrim azaldan Rossiya mulki bölgani, Ukrainaga vaqtinça berilgani, qolaversa, qöşib oliş maxsus referendumga köra (rus rasmiylarining ma’lumotlariga köra, referendumda ovoz berganlarning 95,5 foizi Rossiyaga qöşilişni qöllab-quvvatlagan) aholi roziligi bilan amalga oşirilganini ta’kidlaşardi.

Yevroittifoq va AQŞ Rossiyaga qarşi sanksiyalar kiritdi hamda kiritişda davom etmoqda, bu davlat Ukrainani har tomonlama qöllab-quvvatladi. Ammo Rossiya yarimorolni qaytariş böyiça heç qanday amaliy harakatlarni amalga oşirmadi. Aksinça, referendumdan söng Rossiya hukumati mamlakat tarkibida ikki yangi sub’yekt — Qrim Respublikasi va federal ahamiyatga ega Simferopol şahri tuziş haqidagi qarorlarni qabul qildi. Mana bir neça yildan beri uşbu hudud uzluksiz tortişuvlarga sabab bölmoqda.

Ma’lumot uçun, yuz yillar davomida Qrim Usmonlilar imperiyasi tarkibida yaşagan turkiy tilda sözlaşuvçi tatarlarning makoni bölgan. 1944 yilda Stalin etnik musulmonlarni SSSRga xoin deb atagan va işçi kuçini töldiriş uçun etnik ruslarni jalb qilgan holda 200 mingga yaqin tatarlarni Sibir va Markaziy Osiyoga deportatsiya qilgan. Ukrainada ösgan Nikita Xruşçev hokimiyat tepasiga kelgaç, 1954 yilda Qrim yarimorolini Ukraina SSR tarkibiga kiritadi.

Putin Rossiyasi uçun Qrim yarimoroli qanday muhim ahamiyatga ega?

Rossiyaning Qrimni öziga qöşib olişi kelajakda şunga öxşaş tanlovlar masalan, Boltiqböyi davlatlarida etnik ruslarni «ozod qiliş» uçun qöşin yuborişini baholaş uçun juda muhim ahamiyatga ega edi. Natijada Rossiya Ğarb unga nisbatan qanday çoralar körişi mumkinligini bilib oldi.

Qrimning bosib olinişi NATOning Rossiya ğarbiy çegarasi böylab yanada kengayiş xavfini kamaytiradi. Bundan taşqari, yarimorolning bosib olinişi Rossiyaning sovet ittifoqining sobiq hududlarini asta-sekin qaytarib oliş böyiça loyihasining bir qismi sifatida baholanadi. Putin sovuq uruş tugaganidan keyin Rossiya obrösi tuşişini heç qaçon qabul qilmagan. Şuningdek, Rossiyaning Qora dengizdagi harbiy bazalari uçun Sevastopol juda muhim hisoblanadi.

Bugungi vaziyat. Ikki davlat örtasida uruş kelib çiqiş ehtimoli qançalik haqiqatga yaqin?

Rus aholi va rusparast ayirmaçilar ustun bölgan Donbassda (Donetsk va Lugansk) bir tomonlama mustaqillik e’lon qilingandan söng, ayirmaçilar va Ukraina armiyasi örtasida 2014 yildan beri töqnaşuvlar davom etmoqda. Şu yilning mart oyi örtalarida uşbu hududlarda vaziyat yana keskinlaşa boşladi.

Xususan, Ukraina boş ştabi boşliği Ruslan Xomçak Rossiya-Ukraina çegaralari, Qrim va Donbassda Rossiya armiyasining 28ta bataloni mavjudligi, yaqinda Rossiya çegara va Qrimga qöşimça ravişda 25ta batalon yuborişni rejalaştirayotgani, bu holat esa Ukrainaning harbiy xavfsizligiga tahdid solayotgani xususidagi bayonot bilan çiqdi.

Şuningdek, uning sözlariga köra, Rossiya harbiy maşğulotlar niqobi ostida Ukraina çegarasidagi Bryansk va Voronejga, şuningdek, Qrimga harbiy yuklar yetkazib bergan.

Kreml matbuot kotibi Dmitriy Peskov esa bu harakatlar yuzasidan tuğilgan savollarga javob qaytardi.

«Rossiya Federatsiyasi öz xohişiga köra öz qurolli kuçlarini öz hududida harakatlantirmoqda. Bu heç kimni bezovta qilmasligi kerak, bu heç kimga xavf tuğdirmaydi. Rossiya çegaralari atrofida NATO, boşqa birlaşmalar, ayrim mamlakatlar va boşqalarning qurolli kuçlari faolligi kuzatilayotganini bilasiz. Bularning barçasi huşyor turişni talab qiladi», dedi u.

Vaziyat keskinlaşişi ortidan NATO harbiy qömitasi rahbari, aviatsiya boş marşali Styuart Piç işçi taşrif bilan Kiyevga keldi va Lvov şahrida general-polkovnik Ruslan Xomçak bilan uçraşdi. Uçraşuv davomida Donbassdagi vaziyat va mintaqadagi xavfsizlik masalalari muhokama qilindi.

Şundan söng, Rossiya xavfsizlik kengaşi kotibi Nikolay Patruşev Rossiya Donbassdagi nizoga aralaşişni rejalaştirmayotgani, ammo vaziyatni kuzatayotganini, Rossiya prezidenti administratsiyasi rahbarining örinbosari Dmitriy Kozak esa Donbassda jangovar harakatlarning qaytadan avj olişi Ukraina intihosining boşlanişi bölişidan ogohlantirdi.

Köplab mamlakatlar Rossiyaning harbiy harakatlarini qoralamoqda. Xususan, Germaniya kansleri Angela Merkel Rossiya prezidenti Vladimir Putin bilan telefon orqali qilgan muloqotida Ukraina şarqida Rossiya qöşinlarini kuçaytirişdan voz keçişni talab qildi. Oq uy vakili Jyennifer Psaki esa Vaşington Ukraina çegarasidagi vaziyatning keskinlaşişiga javob tayyorlayotganini ma’lum qildi. Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy bilan uçraşuvda Anqara Qrimning Rossiyaga qöşib olinişini tan olmasligini, Ukraina şarqidagi inqiroz tinç yöl bilan, muloqot orqali hal qilinişi kerakligini ta’kidladi. G7 mamlakatlari yetakçilari hamda Yevropa diplomatiyasi rahbari Jozep Borrel Rossiyani Ukraina çegarasida iğvogarlik qilişni töxtatişga çaqirdi. Şuningdek, Kiyevga AQŞning ikkita C-130J Hercules harbiy-transport samolyotlari, Britaniyaning Bae 146–200 transport samolyoti kelib qöngani haqidagi ma’lumotlar tarqaldi.

Şundan söng Rossiya taşqi işlar vaziri Sergey Lavrov jiddiy bayonot bilan çiqdi.

«Menimça, 2014 yildan saboq çiqarilişi kerak edi. Afsuski, hozirça unday bölmadi. Bu yaxşilik bilan tugamasligi mumkin, çunki Kiyevning hozirgi rejimi öz reytingini tiklaş uçun öylamasdan harakat qilişi mumkin.

Rossiya Federatsiyasi Ukraina çegarasida nima qilyapti degan savollar berilmoqda. Javob juda oddiy: biz şunday yaşaymiz, bu bizning mamlakatimiz. Ammo Qöşma Ştatlar öz hududidan minglab kilometr uzoqda, Ukrainada öz kemalari, harbiy xizmatçilari bilan nima qilyapti, bu savol hozirça oçiq qolmoqda», – dedi Lavrov.

Garçi Ukraina rahbari Vladimir Zelenskiy NATO va Ğarb mamlakatlari kömagiga tayanib harbiy harakatlarga tayyorligini ta’kidlayotgan bölsa-da, ikki tomonning oçiq harbiy harakatga kirişişi ehtimoli kam. Ğarb mamlakatlari Rossiyaga nisbatan iqtisodiy va siyosiy sanksiyalar qöllaşi mumkin, ammo Ukraina tufayli Rossiyadek yadroviy davlat bilan oçiq ziddiyatga kirişişi mantiqqa töğri kelmaydi. Şuningdek, pandemiya davridagi oğir vaziyatda Rossiya uçun ham yangi harbiy harakatlar kerak emas. Navalniy bilan boğliq mojarolar sabab Ğarb mamlakatlari bilan yomonlaşgan munosabatlarini yanada keskinlaştirişni istamaydi. Yangi uruş harakatlari boşlanadigan bölsa, Rossiyaning yakkalanib qoliş ehtimoli katta. Bu yerda rus hukumati uçun potensial ittifoqdoş mamlakat mavjud emas va mamlakat eksportining katta qismi (xususan, gaz) Yevropa mamlakatlari bozorlariga boğlangan.

Bundan taşqari, kuçlar mutlaqo teng emas. Ukraina birinçi bölib harbiy harakatlarni boşlaşi Rossiyaga hatto öziga xos imkoniyatlar ham yaratadi. Çunki Ukraina harbiylarini osongina mağlub etib, bu hududni endi qonuniy egallab olişga zamin yaratiladi va bu holda endi Rossiyani ayblaş mumkin bölmay qoladi. Har ikki tomon uruş masalaning yeçimi emasligini yaxşi anglaydi. Qolaversa, zamonaviy uruşlar hududiy masalalarga uzil-kesil nuqta qöymaydi.

Rossiya Ukrainaga Qrimni qaytarib berişi mumkinmi? Şu paytgaça rus harbiylari kirgan sobiq ittifoq hududlarining birortasi öz egasiga qaytarilgan emas. Buni Moldaviya (Dnestrböyi hududidagi rus harbiylari sabab mamlakat bir neça yildan beri birlaşa olmaydi), Gruziya (Janubiy Osetiya va Abxaziya), Ozarboyjon (Qoraboğ) misollari orqali yaqqol köriş mumkin.

Doston Ahrorov