«Mossad»dan MRBgaça. Dunyoning eng kuçli razvedka taşkilotlari haqida
|19:22 / 25.04.202161 95312 min
Dunyoning deyarli har bir davlatida ma'lumotlarni yiğiş, qayta işlaş va tahlil qiliş böyiça vakolatli taşkilotlar mavjud. Ular öz mamlakatlarining manfaatlarini har tomonlama - iqtisodiy, siyosiy va harbiy jihatdan himoya qiladilar. Dunyoning eng kuçli razvedka taşkilotlari qaysilar ekanini bilasizmi?
Razvedka idoralari haqida ma'lumotlar juda kam. Ularning ba'zilari özaro ma'lumot almaşiş uçun kelişuvlarga ega. Boşqalari esa öta maxfiy va heç kim bilan mavjud axborotni bölişişni istamaydi. Kun.uz soliştirma manbalar va ma'lumotlar asosida ularning eng kuçli öntaligi haqida ma'lumot töpladi.
1.Pokiston razvedka xizmati (ICI)
Xizmatlararo razvedka boşqarmasi (ICI) – Pokistonning boş razvedka agentligi hisoblanadi. Boş qarorgohi Islomobodda joylaşgan.
Agentlik 1947–1948 yillardagi Hindiston-Pokiston uruşidan söng Pokiston armiyasi, harbiy-havo kuçlari va dengiz floti örtasida razvedka ma'lumotlarini yiğiş va muvofiqlaştirişdagi kamçiliklarni bartaraf etiş maqsadida taşkil qilingan.
Taşkilot ötgan asrning 80-yillarida sovet-afğon uruşi davrida global miqyosda şuhrat qozonadi. Agentlik Markaziy razvedka boşqarmasi bilan yaqindan hamkorlik qilib, afğon mujohidlarining sovet ittifoqiga qarşi kuraşişida yordam körsatgan. Öşandan beri taşkilot mintaqada terrorizm bilan boğliq mojarolarga bevosita va bilvosita aralaşib keladi. Ba'zi manbalarga asoslanib, xalqaro hamjamiyat taşkilotni afğon muxolifati a'zolarini Pokiston lagerlarida öqitiş uçun mas'ul bölganlikda ayblaydi.
Sovet ittifoqi parçalanganidan söng, ICI Afğonistondagi fuqarolar uruşi paytida «Tolibon» hukumatini Şimoliy alyansga qarşi strategik yordam va razvedka ma'lumotlari bilan ta'minlab turgan.
Pokistonning sobiq boş vaziri Benazir Bxutto bir paytlar agentlikni «davlat içidagi davlat» deb ta'riflagan. Razvedka mutaxassislarining fikriga köra, ICI’ga ustunlik beradigan narsa — bu oldindan taxmin qilib bölmaydigan qarorlar va şaffoflikning yöqligi. Hozirda taşkilotga general-leytenant Fayz Hamid rahbarlik qiladi.
2. «Mossad» (Isroil)
«Mossad» («Razvedka va maxsus operatsiyalar instituti» ma'nosini anglatadi) – Isroil milliy razvedka agentligi. Taşkilot 1949 yil 13 dekabrda boş vazir Ben Gurionning tavsiyasiga binoan Markaziy muvofiqlaştiriş instituti sifatida taşkil etilgan. 1951 yilda u qayta taşkil etilib, töğridan töğri boş vazirga böysunadigan boş vazir idorasining bir qismiga aylantirilgan. Taşkilotning asosiy idorasi Tel-Avivda joylaşgan.
Mavzuga oid
«Mossad»ning öziga xos jihati şundaki, u Isroilning demokratik institutlaridan butunlay ajralib turadi. Heç qanday qonun uning rolini yoki maqsadini belgilamaydi. Bundan taşqari, taşkilot hatto Isroilning konstitutsiyaviy qonunlaridan ham ozod qilingan. Uning direktori töğridan töğri va faqat boş vazirga böysunadi.
Taşkilotning taxminiy yillik budjeti 2,73 milliard dollar atrofida bölib, uning tarkibida 7 mingdan ziyod kişi faoliyat olib boradi. Ayni paytdagi boş direktori Yossi Kohen.
Xalqaro kuzatuvçilar taşkilotni «çuqur davlat» deb ta'riflaşadi. Taşkilot haqidagi ma'lumotlar 90-yillarning örtalarida keng jamoatçilikka ma'lum bölgan. «Mossad»ning eng maşhur operatsiyasi — 1972 yilda Myunxen Olimpiadasida Isroil sportçilarini qölga olgan Falastinning «Qora sentabr» taşkilotining yöq qilinişi deb baholanadi. Ba'zi ma'lumotlarga köra, Isroilning boş vazirlari aynan taşkilotda xizmat qilgan xodimlar orasidan tanlab olinadi.
Markaziy Razvedka Boşqarmasi (ing:Central Intelligence Agency, CIA) – AQŞ hukumatining razvedka faoliyati bilan şuğullanuvçi agentligi.
MRBning taşkil qiliniş tarixi 1942 yildan boşlanadi. Öşa kezlarda AQŞ hukumati razvedka faoliyati bilan şuğullanadigan markazlaşgan taşkilot tuzişga ehtiyoj sezadi va şu tariqa Strategik xizmatlar boşqarmasi yuzaga keladi. AQŞ prezidenti Franklin D. Ruzveltni Buyuk Britaniya maxfiy razvedka xizmatining (MI6) Ikkinçi jahon uruşidagi muvaffaqiyatli harakatlari ruhlantirgan. 1947 yilning 26 iyulida AQŞda «Milliy xavfsizlik töğrisidagi qonun» qabul qilinadi. Aynan şu qonunga köra, AQŞda 1947 yilning 18 sentyabridan Markaziy razvedka boşqarmasi taşkil topadi.
MRBning tarixda eng maşhur operatsiyalaridan biri «Tsiklon» nomi bilan Afğonistonda amalga oşirilgan. Operatsiyaning vazifasi SSSRga qarşi kuraşayotgan afğon mujohidlarini harbiy qurol-aslahalar bilan ta'minlaş bölgan va bundan közlangan maqsad sovet ittifoqi iqtisodiyotini Afğonistondagi qurolli töqnaşuvlarga tortiş evaziga zaiflaştiriş edi.
Taxminlarga köra, uşbu operatsiya doirasida Qöşma Ştatlarning turli arab mamlakatlaridan kelgan yollanma askarlarni moliyalaştirişi keyinçalik «Al-Qoida» taşkilotining paydo bölişiga zamin yaratgan.
Bundan taşqari, 1979 yilning noyabr oyida Eronda sodir bölgan inqilob natijasida 1980 yilda Erondagi olti nafar amerikalik diplomatni evakuatsiya qilişga qaratilgan «Argo operatsiyasi» ham keng jamoatçilik tomonidan e'tirof etilgan.
MRB sovuq uruş paytida SSSRga qarşi kuraşiş uçun 20 million dollarga baholangan ayğoqçi muşuk yaratgani haqida ma'lumotlar bor.
Hozirda taşkilot doirasida 22 mingdan ortiq xodim xizmat qiladi. MRBning yillik budjeti haqida aniq ma'lumotlar mavjud emas, ammo ba'zi manbalar bu raqamlarni 20 milliard dollardan ortiq deb körsatişgan.
Federal xavfsizlik xizmati – öz vakolatlari doirasida Rossiya Federatsiyasining xavfsizligini ta'minlaş vazifalarini bajaradigan maxsus xizmat. Taşkilot SSSR KGBning asosiy huquqiy vorisi hisoblanadi. 1995 yilda taşkil topgan taşkilotning boş ofisi Moskva şahridagi Lubyanka maydonidagi KGBning sobiq boş ofisi hisoblanadi.
Taşkilot dastlabki tergov va suriştiruv, tezkor qidiruv va razvedka faoliyatini amalga oşiradi. Taşkilotga 1998 yilda Rossiyaning amaldagi prezidenti Vladimir Putin rahbar etib tayinlangan.
Maxfiy ma'lumotlarga köra, taşkilotning 350 mingdan ortiq xodimi mavjud.
Taşkilot «Qrimni anneksiya qiliş operatsiyasi» hamda Rossiyaning Kavkaz qismidagi harakatlarida faol iştirok etgan.
FSBning hozirgi rahbari – Aleksandr Bortnikov.
5. Ingliz harbiy razvedkasi (MI6, Buyuk Britaniya)
MI6 – Britaniya taşqi razvedka xizmati. Taşkilot eng qadimgi razvedka idoralaridan biri bölib, qiroliça Yelizaveta I davrida davlat kotibi bölgan Ser Frensis Valsingem tomonidan 1569 yilda taşkil etilganidan beri turli şakllarda mavjud hisoblanadi. Hozirgi şaklida 1909 yilda qömondon Mansfild Kamming tomonidan Birinçi jahon uruşi boşlanişidan oldin razvedka faoliyatini muvofiqlaştiriş maqsadida taşkil etilgan. Taşkilot Birinçi jahon uruşi davrida keskin ösişni boşdan keçirdi va 1920 yilga kelib hozirgi nomini rasman qabul qilib olgan.
90-yillarning boşlariga qadar MI6 haqidagi ma'lumotlar Britaniya hukumati tomonidan rasmiy ravişda rad etib kelingan. Faqatgina 1994 yilga kelib, Buyuk Britaniya parlamenti razvedka xizmatlari töğrisidagi qonunni qabul qilişi natijasida MI6 faoliyati uçun huquqiy asos yaratilgan.
Taşkilot «Z» razvedka belgisi asosida Ikkinçi jahon uruşi davrigaça dunyoning turli mamlakatlarida diplomatlar, san'at namoyandalari va oddiy usta-hunarmandlar şaklida razvedka aloqalarini muvaffaqiyatli olib borgan va şuhrat qozongan.
Ikkinçi jahon uruşi paytida taşkilot «20» («XX») qarşi razvedka dasturini qabul qilib, faşistlar Germaniyasiga dunyodagi vaziyat haqida notöğri ma'lumotlarni yetkazib turgan.
MI6’ning 2000-yillardagi faoliyati ba'zi taşkilotlar tomonidan qiynoqlar va inson huquqlariga putur yetkaziş sifatida baholangan. Taşkilot faoliyati haqida suratga olingan «Agent 007» filmi butun dunyoda maşhur hisoblanadi.
Taşkilotning ştab-kvartirasi Londonda joylaşgan. Taxminiy yillik budjeti 3 milliard dollardan ortiq hisoblanib, 2500dan ortiq xodim faoliyat olib boradi.
6. Bundesnachrichtendienst (BND, Germaniya)
Bundesnachrichtendienst (BND) – Germaniyaning xorijiy Federal razvedka xizmati. Uning boş qarorgohi Berlinda joylaşgan. Umuman olganda, taşkilotning Germaniya va çet mamlakatlarda 300dan ortiq filiali mavjud. BND töğridan töğri Germaniya kansleriga böysunadi.
Taşkilot sovuq uruş davrida 1956 yil Ğarbiy Germaniyada general-mayor Raynxard tomonidan taşkil etilgan. Dastlabki davrlarda MRB bilan yaqindan hamkorlikda faoliyat olib borgan.
Bugungi kunda BND Germaniya rahbarlariga milliy xavfsizlikka taşqi tahdidlar töğrisidagi ma'lumotlarni yetkazib beradi. Taşkilotda 6 mingdan ortiq xodim xizmat qilişi taxmin qilinadi. Hozirgi rahbari – Bruno Kal.
Davlat xavfsizlik vazirligi – Xitoyning razvedka işlarini olib boradigan taşkiloti hisoblanib, 1983 yilda taşkil etilgan.
Taşkilotda Xitoyning kommunistik hukumatini ağdariş yoki boşqa yöl bilan tarqatib yuboriş maqsadi bilan duşman sifatida körilişi mumkin bölgan davlatlar töğrisida razvedka ma'lumotlari yiğiladi.
Şuningdek, mamlakatda internetni senzuralaşda va aholini taşqi dunyodan uzib qöyişda uşbu taşkilot katta rol öynaydi.
Bundan taşqari, XDXV iqtisodiy josuslikda iştirok etişda ham ayblanib keladi. Xalqaro tahlilçilar Huawei, Mi, Tencent kabi IT-gigantlarini ham taşkilotga xizmat qilişda gumon qiladi.
Taşkilotda 100 mingdan ziyod xodim mavjudligi taxmin qilinadi. Taşkilotning boş qarorgohi Pekinda joylaşgan va uning butun dunyoda ma'lum bölgan 17ta byuro yoki bölimlari mavjud.
8. Tadqiqot va tahlil qanotlari ( RAW, Hindiston)
Boş ştab-kvartirasi Nyu-Dehlida joylaşgan Hindiston Tadqiqot va tahlil markazi 1968 yilda taşkil topgan. Taşkilot paydo bölişiga 1962 yildagi Xitoy-Hindiston uruşi va 1965 yildagi Hindiston-Pokiston uruşi paytida razvedka ma'lumotlarini yiğişdagi böşliqlar sabab bölgan. Öşa paytdagi boş vazir Indira Gandining razvedka agentligi taşkil qilişga bölgan qat'iy talabi taşkilot paydo bölişida muhim rol öynagan.
Hisob-kitoblarga köra, RAW dunyoning turli joylarida sakkiz mingdan ortiq hududiy dala bölimlariga egalik qiladi. Şuningdek, agentlik boşqa razvedka idoralari bilan ham hamkorlikda faoliyat olib boradi. Xususan, u Pokistonning yadro dasturini kuzatiş borasida Markaziy razvedka boşqarmasi va Mossad bilan muntazam ravişda aloqada bölib turadi.
9. Taşqi xavfsizlik boş boşqarmasi (DGSE, Fransiya)
Mintaqadagi boşqa razvedka idoralari singari, Fransiyaning Taşqi xavfsizlik böyiça boş boşqarmasi (DGSE) Ikkinçi jahon uruşidan söng, 1947 yilda paydo bölgan. Bungaça ham mamlakatda Napoleon davrida va uruşgaça bölgan davrda mayda razvedka taşkilotlari faoliyat olib borgan.
Ötgan asrning 60-yillarida agentlik marokaşlik inqilobçining öğirlanişi va taxminiy öldirilişi haqidagi ma'lumotlar jamoatçilikka ma'lum bölganidan keyin tanqidlarga uçragan.
Bugungi kunda taşkilotning asosiy yönalişi mamlakat uçun harbiy va strategik qarorlarni qabul qilişda yordam beriş uçun çet el manbalaridan ma'lumot yiğişga qaratilgan. DGSE, ayniqsa, iqtisodiy josuslik harakatlari bilan maşhur. DGSE boş qarorgohi Parijning 20-okrugida joylaşgan. Taşkilotda olti mingdan ortiq odam işlaydi.
10. Kanada xavfsizlik razvedka xizmati (CSIS, Kanada)
Kanada xavfsizlik razvedka xizmati (CSIS) Kanadaning milliy xavfsizligiga tahdidlar töğrisida ma'lumot yiğiş bilan şuğullanadi. 1984 yilda taşkil topganidan beri u yaşirin va oşkora operatsiyalarni mamlakat içida va taşqarisida olib boradi.
Taşkilot ştab-kvartirasi Ottava şahrida joylaşgan hamda parlament va jamoat xavfsizligi vaziriga böysunadi. 2020-21 yillarda CSIS’ning budjeti 651 million dollarni taşkil etişi ma'lum qilingan.
Agentlik bir neça bor tanqidlarga duç kelgan. 1990-yillarda taşkilot Kanada fuqarolarini josuslikda ayblangan. Ötgan yilda esa irqçilikni kuçaytirgani uçun tanqid qilingan.
Internet manbalari asosida Doston Ahrorov tayyorladi.
