Falastinning yangi qarshiligi Isroilni eski sahifalarga qaytishga majbur qiladimi?
|04:00 / 21.05.202117 35313 min
G‘azo sektorining qamal sharoitida qolishi, G‘arbiy Sohil va Sharqiy Quddusdagi davomli bosqinlar, 1948 yildan boshlab isroillik arablarga ikkinchi darajali inson sifatida qaray boshlangani… – garchi bularning bari shiddatli to‘qnashuvlar uchun umumiy sabablar bo‘lsa-da, so‘nggi voqealar rivojida butun boshli Falastinni oyoqqa turg‘izgan omil Quddus bo‘ldi.
Geografik jihatdan bir-biridan ajratilgan, siyosiy jihatdan bo‘linib ketgan va Falastinni ozod qilish tashkiloti (FHO) asosidagi markaziy yetakchiligini yo‘qotgan Falastinning barcha qismlari yana o‘zaro birlashishga kirishdi.
Sharqiy Quddusning Shayx Jarroh mahallasidagi falastinlik oilalarni chiqarib yuborishga urinish harakatlari, an'anaviy yig‘ilish maydonining Ramazon oyida yopilishi, Isroil politsiyasining Al-Aqso masjidiga hujum qilishi va radikal kayfiyatdagi yahudiylarning «Arablarga o‘lim» shiori bilan Quddusdagi Haram-ush Sharifga qilgan yurishi 10 mayda boshlangan to‘qnashuvlarning kundalik sabablari edi.
Endilikda harbiy nuqtayi nazardan Isroilga qarshi «to‘siq» yaratish imkoniyatiga ega bo‘lgan, ijtimoiy jihatdan tom ma'noda oyoqqa turishni ifoda etuvchi yangi kuch dunyoga kelmoqda. Necha yillar davomida ishg‘ol va aparteid amaliyotlarini G‘azoning hukmron kuchi bo‘lgan HAMAS hamda uning timsolidagi «islomiy terrorizm»ga bog‘lab kelgan Isroilning xatti-harakatlari endi hech bir ramkaga sig‘may qoldi. Bu holat esa hatto uning klassik tarafdorlari orasida ham jiddiy bahslarga sabab bo‘lmoqda.
Qo‘shma operatsiya tarkibida kimlar bor?
Qarshilikning asosiy nuqtasi bo‘lgan G‘azoda xuddi avvalgidek bu safar ham HAMAS va «Islomiy jihod» rahbarligidagi qo‘shma operatsiya tashkil etildi.
Qo‘shma markazda HAMASning qurolli qanoti Izziddin Qassam brigadalari, «Islomiy jihod»ning Quddus brigadalari, Falastin xalq ozodlik fronti (FHKC)ning Abu Ali Mustafo brigadalari, Mujohidlar brigadalari, Nidal al-Amudi bataloni, Nosir Salohiddin brigadalari, Falastin demokratik ozodlik jabhasiga qarashli Milliy qarshilik ko‘rsatish brigadalari, Ensar brigadalari, Abdulqodir al Husayniy brigadalari, Shahid Jihod Jabroil brigadalari, Shahid Eymen Kud guruhlari va Bo‘ron armiyasi o‘rin olgan.
Qo‘shma operatsiya markazi Isroilga berilayotgan raketa zarbalariga «Quddus qilichi» deb nom berdi.
Qarshilik ko‘rsatish kuchlarining qo‘shma operatsiya markazi ilk bor 2006 yilda tashkil etilgan. 2014 yilda Isroilning «Himoya liniyasi operatsiyasi»ga qarshi 12ta tashkilot birlashadi. 2018 yilda esa ushbu birlashma «Falastinlik qarshilik ko‘rsatish guruhlarining umumiy xonasi» nomi ostida rasmiylashtiriladi.
Ushbu 12 tashkilot ilk bor o‘tgan yilning dekabr oyida havo, dengiz va quruqlik elementlari birligida harbiy mashg‘ulotlar o‘tkazdi. Ushbu mashqlarda uchuvchisiz havo vositalaridan ham foydalanildi. Falastin manbalariga ko‘ra, ko‘plab masalalarda, shu jumladan, sohaning bo‘lishilishi va raketa uchirish moslamalarini joylashtirish bo‘yicha samarali muvofiqlashtirishga erishilgan.
Mavzuga oid
2007 yilda HAMAS tomonidan G‘azodan quvib chiqarilgan Fathning qurolli qanoti – Al-Aqso shahidlari brigadasi og‘zaki va'dasiga qaramay, operatsiya kuchlari tarkibidan joy olmadi. Qo‘shma kuchlar tarkibidan o‘rin olgan Nidal al-Amudi bataloni, Nosir Salohiddin brigadalari va Mujohidlar brigadalari Oslo shartnomasidan va qurollarni tashlab, Falastin ma'muriyatining xavfsizlik kuchiga aylanishdan bosh tortgan Al-Aqso shahidlari brigadasidan ajralib chiqqan Fath kadrlari tomonidan tashkil etilgan.
2018 yilda sulh bitimini ta'minlagan kelishuv Isroilga G‘azo eshiklarini nazorat ostida ochish va maosh to‘lash uchun Qatarga HAMASga pul olib kelish imkoniyatini berayotgandi.
Shu bois, HAMAS 2019 yil noyabr oyida «Islomiy jihod» rahbari Baho Abu al Atta va uning rafiqasini o‘ldirgani uchun Isroildan qasos olish maqsad qilingan «Tong shovqini» operatsiyasida qatnashmadi.
Kelishuvda vositachi bo‘lgan Misr bilan qarama-qarshi bo‘lishni istamagan va Isroil bilan kurashni bemavrid deb bilgan HAMAS pul oqimi to‘xtamasligi uchun qarshilik harakatini susaytirganlikda ayblandi. Qatar shu paytgacha HAMASga 1,8 milliard dollar bergan.
Raketa zaxirasi qanday paydo bo‘ldi?
Ushbu urushning eng ko‘p muhokama qilinayotgan mavzularidan biri G‘azodan otilgan raketalar masofa, aniqlik va ta'sir jihatidan nisbatan ilg‘orlik kasb etayotganidir.
G‘azodagi tashkilotlarning qurollanishi, ayniqsa, raketa ishlab chiqarish salohiyatini oshirishida Eronning hissasi katta. 1988 yilda Isroil mavjudligini tan olib, zo‘ravonlikni rad etganidan so‘ng o‘zgarishga uchragan va Oslo kelishuvidan keyin «tishlari to‘kilib tushgan» «Fath»ning o‘rnini tezda boshqa radikal tashkilotlar to‘ldirdi.
Eronning ishtiroki esa raketalar masalasida muvozanatni yuzaga keltirdi.
Suriya va Livandagi «Hizbulloh» ishtirokidagi yuk tashish va harbiy-texnik tayyorgarlik masalasida ham Eron muhim rol o‘ynadi. So‘nggi bir necha yil davomida Isroil Suriyadagi Eron aktivlariga havo zarbalari berish orqali ushbu ta'minot liniyasining yanada rivojlanib ketishiga yo‘l qo‘ymaslikka harakat qilmoqda.
2006 yilgi urushdan keyin Livan uchun ishlatilgan ogohlantirish muddati so‘nggi urushda G‘azo uchun ham e'lon qilinmoqda. Mutaxassislarning fikricha, bir hafta ichida 3 mingga yaqin raketa ishlatayotgan G‘azo urushni shu tarzda bir yoki ikki oy davom ettirishi mumkin.
Bu – o‘yin qoidalarini o‘zgartiruvchi yangi haqiqat. Isroil manbalariga ko‘ra, HAMASning zaxirasida 5-6 ming, «Islomiy jihod»ning zaxirasida esa 8 ming raketa mavjud. Ba'zi manbalarda raketalarning umumiy soni 30 mingni tashkil etishi aytilmoqda. Haqiqiy raqamlarni bilish esa imkonsiz.
G‘azodagi Izzeddin Qassam brigadalarining harbiy kuch jihatidan ustunligini Quddus brigadalari ta'qib etmoqda. So‘l guruhlar, xususan, FHKC ham Eronga eng yaqin guruh bo‘lgan «Islomiy jihod» orqali qurol oladi.
So‘nggi paytlarda FHKC’ning Eron bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri aloqalari kuchaydi. FHKC’dan tashqari, so‘l tomondan qurolli qarshilik ko‘rsatishda qatnashganlar qatorida Falastin demokratik ozodlik jabhasi va Nosir Salohiddin brigadalarini ham sanab o‘tish mumkin.
HAMAS bilan «Islomiy jihod» hozirda o‘z yer osti inshootlarida raketa ishlab chiqarish uchun yetarlicha ixtisoslashgan bo‘lib, chet elga qaramlik kamaygan. Suriyadan olingan tanklarga qarshi ba'zi qurollar esa Misrning Sinay yarim orolidan G‘azoga tunnellar orqali kiritiladi. Avval ushbu maxfiy yo‘lda Sudan ham bor edi.
G‘azodan Isroilga hujum qilishda hozirga qadar Qassam (10 km), Quddus 101 (16 km), Grad (55 km), Sijjil (55 km), Fajr (100 km), Badr 3, M-75 (75 km), SH- 85, J-80 (80 km), J-90 (90 km), R-160 (120 km), A-120 (120 km), Suriyada ishlab chiqarilgan M-302 (200 km) va Ayyash 250 (250 km) raketalari, shuningdek, kamikadze dronlari va kornetlardan foydalanildi. Ashdod, Ashkelon, Dimona, Negev, Bir Sheba, Lod, Ramle, Quddus, Tel-Aviv shaharlari, shuningdek, Ben Gurion aeroporti nishonga olindi.
HAMASning raketa poligonlari
Manba: Isroil mudofaa kuchlari (IDF)
HAMAS va «Islomiy jihod»dan tashqari boshqa tashkilotlar foydalanadigan raketa/minomyot oralig‘i faqat Ashkelon-Ashdodga yetib borishi mumkin. Falastinlik manbaning hisob-kitoblariga ko‘ra, Isroilga otilgan raketalardagi HAMASning ulushi 45-50 foizni, «Islomiy jihod»ning ulushi 35-40 foizni, boshqa tashkilotlarniki esa 10-15 foizni tashkil qiladi. Qarshilik ko‘rsatishning fuqarolik qanotida ham har bir tashkilot alohida o‘rin tutadi. Masalan, so‘lchi guruhlar sog‘liqni saqlash sohasida ajralib turadi.
Falastinliklar o‘yin qoidalarini o‘zgartira oladimi?
Endilikda ham harbiy natijalar, ham ijtimoiy safarbarlik nuqtayi nazaridan yangi manzara paydo bo‘ldi. Raketalarning kamida 10 foizi «Temir gumbaz»ni teshib o‘tayotgani, ayniqsa, davomli o‘q otishlarda qalqonning ishlash tezligi pasayayotgani, 2014 yilgi urush bilan taqqoslaganda, raketalarning uchish masofasi, zarbasi va kuchi oshgani, neftni qayta ishlash zavodi, port, aeroport kabi muhim strategik obektlarga jiddiy zarar yetayotgani ziddiyatning yangi bosqichiga ishora qilmoqda.
Anchadan beri G‘azoga zarba berar payt yoki G‘arbiy Sohil va Sharqiy Quddusdagi keskinliklar avj olganda Isroil o‘z hududidagi arablarining fuqarolik itoatsizligi kabi jiddiy muammolarga duch kelmagandi. Masala Quddusga borib taqalgach, 1948 va 1967 yillar chegaralaridagi falastinliklar birlashdi.
Yaffa, Akka, Lod, Ramle, Nazaret, Bir Sheba, Sefa Amr, Umm-ul Fehm, Kafr Kanna va Kafr Manda singari ko‘plab joylarda namoyishlar va fuqarolar urushiga o‘xshash zo‘ravonlik hodisalari sodir bo‘ldi. Bu esa Quddusga qadam qo‘yayotgan Isroilning bosh qotirishi kerak bo‘lgan yangi qarshilik tomiriga aylandi.
Garchi tengsizlik, repressiya va ta'qiblar bosimi ostida qolgan bo‘lsa-da, 1948 yil chegaralaridagi falastinliklar Isroil fuqaroligini olgan, o‘z partiyasini tuzgan va hattoki 2019 yil apreldan beri o‘tkazilgan 4 saylovda mos ravishda 10, 13, 15 va 10 nafar deputat bilan Isroil parlamenti Knessetda uchinchi blok bo‘la olgan xalqdir.
Aholisi 1,8 milliondan oshgan falastinlik arablardan Isroil g‘alayon kutmagan edi. Sodir bo‘layotgan voqealar Falastinning boshqa qismlari bilan o‘zaro aloqalarni kuchaytiradi, HAMAS, shuningdek, boshqa tashkilotlarning ta'sir doirasi oshadi va oxir oqibat, Isroilni eski sahifalarga qaytaradi, degan taxminlar yangramoqda.
Umumiy fikr shundan iboratki, yoshlar boshchiligidagi qo‘zg‘olon tashkiliy emas, balki to‘plangan g‘azabning portlashi natijasi edi. Biroq bundan keyin 1948 yil chegaralaridagi G‘azo tashkilotlarining prognozlari yanada aniqroq bo‘lishi mumkin. Isroil esa hibsga olish kampaniyasi bilan hech kimning uyg‘onishiga yo‘l qo‘ymasligini allaqachon namoyish etib ulgurdi.
Sharqiy Quddusdagi qarshilikning profili biroz boshqacha. G‘azodagi tashkilotlarning kengayishi bu yerda qadimdan mavjud. 1967 yilgi bosqindan keyin qo‘shib olingan Sharqiy Quddusdagi falastinliklar Isroil huquqiy tizimiga fuqarolik aloqalari bilan emas, balki yashash kartalari bilan kiritilgan. Isroil hozirga qadar turli sabablarga ko‘ra 14 ming 500 falastinlikning yashash kartasini bekor qildi. Ushbu qarorlar «falastinliklardan tozalanish» siyosatining bir qismi sifatida ko‘rilmoqda.
Qurolli tashkilot bo‘lmagan Sharqiy Quddusda falastinliklar fuqarolik qarshiligi bilan Isroilni ba'zi masalalarda orqaga qadam tashlashga majbur qildi.
Sharqiy Quddusdagi qarshilik yo‘nalishida qurolli o‘zgarish kutilmayapti.
Biror narsani oldindan aytib bo‘lmaydigan hudud – G‘arbiy Sohildir. Bu yerda Isroil askarlari va ko‘chmanchilar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan falastinliklar ikki tomonlama nazorat ostida yashaydi. Falastin ma'muriyatiga qarashli xavfsizlik kuchlari Oslo kelishuvi asosida Shin Bet bilan hamkorlik qiladi.
Qarshilikni tashkillashtirishi mumkin bo‘lgan ko‘plab insonlar ushbu hamkorlik natijasida hibsga olindi.
Garchi G‘arbiy Sohilda G‘azodagi tashkilotlarning kengaytmasi mavjud bo‘lsa-da, ular uncha ko‘zga tashlanmayapti. Ehtimol, bu yerda zo‘ravonlikni rad etgan va qurolsizlanish shartlariga rioya qilgan «Fath»ning ichida muqobil paydo bo‘lishi ham mumkin.
Al-Aqso shahidlari brigadasi bir necha bor qurol bilan qarshilik ko‘rsatganiga qaramay, ular bostirildi. Agar G‘azoga qarshi operatsiya cho‘zilsa, Mahmud Abbos ma'muriyati G‘arbiy Sohildagi o‘z nazoratini yo‘qotishi mumkin.
Ushbu notinchliklarning barchasi Isroilning arab davlatlari bilan o‘z bahorini boshdan kechirgan davrga to‘g‘ri keldi. Bu esa Falastin masalasini osonlikcha ko‘mib bo‘lmasligi ko‘rsatmoqda.
