«Biz protsessual huquqlarimizga köra prokurorlar bilan deyarli tengmiz, amalda esa...» - advokat bilan suhbat
|15:16 / 10.06.202113 46112 min
Advokatura rivojlanişi uçun avvalo sudlar çinakam mustaqil bölişi kerak, deydi tajribali advokat Razzoq Altiyev. Uning fikriça, tergov organi binosiga kirişdagi tartib advokatlarni obrösizlantiryapti, ularni himoyalaş uçun Advokatlar palatasida vakolatlar yetarli emas. Altiyev Kun.uz bilan suhbatda sohaga oid fikrlari bilan örtoqlaşdi.
Toşkent davlat yuridik universiteti katta öqituvçisi, «Biznes lawers group» advokatlik firmasi rahbari, yuridik fanlar böyiça falsafa doktori Razzoq Altiyev Kun.uz'ga bergan intervyusida advokatura muammolari va sohani rivojlantiriş istiqbollari haqida töxtalib ötdi.
«IIV va DXXdan köra, prokuraturaga ijobiy baho bergan bölardim»
— Özbekistondagi tergov organlari – içki işlar, DXX va prokuratura faoliyatiga qançalik baho berasiz? Ulardan qaysi biri demokratik fuqarolik jamiyatiga eng faol va tez moslaşyapti?
— Bugungi jamiyatning rivojlaniş tendensiyasiga moslaşuv tergov organlarining har birida qisman bölsa ham bor. Lekin qaysidir holatlarga köra, prokuratura organlarini ijobiy baholagan bölardim. Sababi, ular iltimosnoma kiritilsa yoki tergov organlari bilan böladigan jarayonlarda advokatlar huquqlarining ta'minlab berilişi, advokatga xalaqit qilmaslik jihatlari böyiça boşqa organlarga nisbatan özining ança namunali pozitsiyasini körsatib keladi.
Boşqa tergov organlarida ham muammoli jihatlar juda köp deyolmayman, lekin ayrim istisnoli holatlar bölib turadi. Bu ba'zi holatlarda tuşunmovçilik natijasida, ba'zida tergovçining saviyasi bilan ham boğliq bölişi mumkin.
«Tergov organi binosiga kirişdagi tartib advokatni obrösizlantiradi»
— Özbekistonda huquq himoyaçilari, ya'ni advokatlarning özlarining huquqlari qançalik ta'minlangan?
— Özbekistonda advokatlar huquqlarini ta'minlaş böyiça muammolar mavjud. Buni inkor qilib bölmaydi. Ayniqsa, bu jarayon tergov organlari binolariga kiriş jarayonlarida juda seziladi. Töğri, bugungi kunda sud binolariga mobil telefonlar yoki kompyuterlar bilan kiriş çeklovlari olib taşlangan, bu borada biz sud organlariga erkin kirib çiqamiz. Lekin tergov organlariga kirib çiqişda bu borada muammolar kuzatiladi.
Yaqinda şunday holat böldi: bir çet ellik investorni tergovga olib kiriş jarayonida «mobil qurilmalaringni topşir», degan talab böldi va maxsus vositalar orqali bizning çöntaklarimizni tekşirişdi. U çet ellik fuqaro, bunga tuşunmadi va hayron bölib söradi. Biz esa unga bu odatiy tartib ekanini tuşuntirdik. U «Nima uçun sening qurilmalaringni olib qöyişyapti?» deb söradi. Men esa içkarida ovoz va video yozib oliş mumkinmasligini aytdim. U esa «Yozib olişdan nega qörqişadi? Hozir içkarida biror noqonuniy harakat böladimi?» deb yana hayron böldi.
Mavzuga oid
Albatta, bu bizning imijimizga ham ta'sir qiladi.
Bundan taşqari, bugungi kunda sudda va tergov organlarida tenglik prinsipi mavjud emas. Ba'zi holatlarda himoyamiz ostidagi şaxs bilan sudga kiramiz. Bu ayniqsa iqtisodiy sudlarda tez uçrab turadigan holat. Sudya iltimos qiladi: «Taraflar, çiqib turinglar, biz maslahat qilib olamiz» deb. Şundan söng, sudya va prokuror maslahat qilib olib, ana undan söng yana taraflarni protsessga çaqiradi. Şundan söng, taraflarda tabiiy savol tuğiladi: sudya va prokuror taraflardan xoli tarzda alohida xonada maslahat qilişini qanday tuşuniş mumkin?
Çunki prokuror ham taraf hisoblanadi, biz advokatlar protsessual huquqlarimizga köra ular bilan tengmiz. Bu jarayon qaysidir viloyatdamas, Toşkent şahrida bölyapti. Bunday jarayonlar advokatlar huquqlariga töğridan töğri ta'sir qiladi.
«Advokatlarni himoyalaş uçun Advokatlar palatasining vakolatlari yetarli emas»
— Advokatlar palatasi advokatlar faoliyatini yaxşilaşga qaratilgan, sohani oldinga siljitadigan harakatlar qilyaptimi?
— Palata 2009 yildan beri faoliyat yuritib keladi. Advokatlarning ijtimoiy himoyasini töliq ta'minlaş uçun palatada yetarli vakolatlar mavjud emas. Palatada işlaydiganlarning hammasi özlari advokat hisoblanadi. Ularning qöşimça ijtimoiy himoyasi ta'minlanmaydi. Ularga katta vakolatlar berilmagan. Ularning bizga qilişi mumkin bölgan eng katta yordami – bu bizga nisbatan bölayotgan biror noqonuniy xatti-harakatni bartaraf etişni sörab vakolatli organga xat yoki ariza bilan murojaat qiliş. Bu bizning muammomizni hal qilib qöymaydi.
Advokatga nisbatan jinoyat işi yuritiladigan bölsa, bunday şaroitda Advokatlar palatasining işda alohida iştirok etişi protsessual qonunçilik bilan mustahkamlanmagan. Ya'ni palata öz advokatlarining huquq va manfaatlarini himoya qiliş uçun yetarli huquq va vakolatlarga ega emas.
«26 yoşimda advokatlik faoliyatim boşlangan»
— Ham nazariyotçi ustoz, ham amaliyotçi sifatida yaxşi advokat böliş uçun qanday maslahatlar berasiz? Sizda bu jarayon qanday keçgan, nega bu sohani tanlagansiz?
— Albatta, yaxşi advokat böliş bu nisbiy tuşunça. Boşqa advokatlardan sörasangiz ham men eng zör advokatman, deya olmaydi. Advokatlikning öz past-balandliklari bor. Men öz vaqtida eng yoş advokatlardan biri bölganman – 12 yil oldin, ya'ni 26 yoşimdan advokatlikni boşlaganman. Bugungi kunda 30 yoşdan kiçik advokatlarning soni respublika böyiça 62 nafarni taşkil etarkan.
Yaxşi advokat böliş uçun yaxşi öqiş kerak va köproq tajribaga ega böliş kerak. Qolaversa, advokatlikning şunday öziga xos jihati borki, u zimmasiga majburiyat ola biliş kerak. Çunki siz tergovga bitta şaxs bilan birga kirasiz. Tanlagan himoya pozitsiyangiz öşa şaxsga nisbatan huquqiy oqibat olib keladi. Iş bilan töla tanişmagan, amaliy hamda nazariy tajribaga ega bölmagan advokatning xatosi boşqa bitta şaxsning taqdiriga töğridan töğri ta'sir qiladi.
Faoliyatimizni boşlaganda bizda ham muammolar bölgan. Atrof-muhitning ta'siri böladi. Faoliyatini endi boşlagan advokatga nisbatan işonçsiz nazar bilan qaraşadi. Siz zör advokat bölsangiz-da, sizga qarab qança işlaganingiz, qayerda işlaganingiz, avval boşqa organlarda işlamaganingizni bilgan mijozda sizga nisbatan işonçsizlik darrov közga taşlanadi. Yoşi kattaroq odam meni yaxşi himoya qila oladi, degan qaraş bor. Şuning uçun, yoşlarimiz mijoz bilan işlaşda qiynaladi.
Yaxşi advokat bölişning asosiy mezoni – bu şaxs öz ustida işlaşni töxtatmasligi va amaliy tajribasi köproq bölişi kerak.
Özbekistondagi advokatlar gonorari haqida
— Toşkent şahrida advokat bitta jinoyat yoki fuqarolik işida qatnaşgani uçun örtaça qança gonorar oladi?
— Advokat gonorari masalasi – bu advokatlik siri predmeti hisoblanadi. Lekin şunday holat bor, masalan xizmat haqini belgilaşda şartnomada taraflar özaro kelişadi. Bu işning oğir-yengilligiga qaraydi, davomiyligiga qaraydi. Masalan, biror iş 2, 3 yo 6 oy davom etişi mumkin. Bundan taşqari, işning mazmuniga qaraydi.
Örtaça hisobda aytişim mumkinki, advokatlik tuzilmalari minimal miqdorda 1 mln yoki 2 mlndan boşlab yuqori narxlarda xizmat körsatadi. Ba'zi xizmatlarimiz bor, juda köp vaqt talab qiladi.
Mehnat bozorimizga qarasangiz, yurist oladigan örtaça oylik 5 mln atrofida. Advokat 3 oy xizmat körsatsa-yu, unga yetarli mablağ ta'minlab berilmasa, advokat xizmatni samarali olib bora olmasligi mumkin. Sababi, u boşqa işdan köproq daromad olişga majbur böladi.
Şu sababli, işning toifasidan kelib çiqib, yengil işlarga örtaça 1-2 mln atrofida, oğir işlarga haq tölaş esa kelişuvga qarab kötarilib boradi.
— Davlat tarafidan tayinlanadigan advokatlarga ham bozor munosabatlaridan kelib çiqib haq tayinlanadimi yoki alohida belgilangan stavkalar bormi?
— Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartib bor. Davlat tomonidan yuridik yordam körsatilganda advokatning işda band bölgan kunidan kelib çiqib har bir band bölgan kuniga alohida stavka belgilanadi va şu stavka asosida ularga tegişli hujjatlar rasmiylaştirilib, tegişli moliya organlariga topşiriladi va moliya organlari ularga pulini tölab beradi. Ular oladigan tölovi ham BHMdan kelib çiqib belgilanadi.
«Cudlarningçinakam mustaqilligi ta'minlansa, şunda advokatura ham öz-özidan rivojlanib ketadi»
— Yaqinda AQŞ Kongressiga Özbekiston böyiça kiritilgan rezolyutsiyada yurtimizda advokatlar sonining kamligi (4000 atrofida) alohida qayd etildi. Bizda advokatlarning kamligining sababi nima? Sohaning obrösini oşiriş uçun nimalar qiliş kerak?
— 2008 yil holatida Özbekistonda advokatlar soni 4200 atrofida bölgan. Öşa vaqtda aholi soni 30 mln atrofida bölgan. Bugungi kunda ham 4200 atrofida advokat mavjud.
2009 yilda advokatura institutining isloh qilinişi natijasida advokat böliş uçun qöşimça talablar örnatildi. Faoliyatga ma'lum bir mezonlar belgilandi. Natijada 2008 yilda 4200 atrofida bölgan advokatlar soni 2009 yilga kelib 2000 nafarga tuşib qoldi.
Sönggi 12 yil davomida biz öşa 2000 nafar advokat örnini endi töldirdik.
Bu – juda qiyin keçadigan jarayon. Çunki jozibadorligi yöq. Masalan, 30 yoşgaça bölgan advokatlar soniga qaraydigan bölsak, ular 70 nafar ham çiqmaydi. Bu juda kam körsatkiç hisoblanadi. Şuningdek, 50 yoşdan katta bölgan advokatlar soni 2200 atrofida. Bu jami advokatlarning 50 foizi 50 yoşdan keksa degani. Şu tufayli advokatlik köproq keksalar kasbiga aylanib qolgan.
Tabiiyki, bunday şaroitda biz soha nufuzini oşiriş uçun alohida imtiyoz yo rağbatlantirişlar berişimiz kerak. Universitetda dars beriş jarayonida köplab talabalarda advokat bölib işlaşga iştiyoq köraman. Qaniydi, ruxsat berilsa-yu, ular töğri borib imtihon topşirib, litsenziya olib advokatlik qilişsa. Lekin bizda advokat böliş uçun qöyiladigan talablarda ham ma'lum çeklovlar mavjud.
Masalan, kamida 2 yillik yuridik stajga ega şaxs 3 oy davomida advokat stajyeri sifatida stajirovka ötagandan söng advokat maqomiga talabgor böladi.
Statistik ma'lumotlarga qarasak, respublika böyiça bitta advokat 8600 nafar fuqaroga xizmat körsatişiga töğri keladi. Agar bu ma'lumotni ayrim viloyatlar kesimida körsak, bu raqam, masalan, Surxondaryoda 20 ming nafar fuqaroga bitta advokatni taşkil etmoqda. Vaziyat şunçalik darajada ayançli.
Ayni vaziyat advokaturani rivojlantiriş va advokatlik kasbiga jalb qilişning jozibali elementlarini işlab çiqişni tavsiya etmoqda. Masalan, 2 yillik yuridik staj talabi olib taşlansa, maqsadga muvofiq böladi. Yoki sohaga yoşlarni jalb etiş uçun protsessda yoş advokatlar iştirok etganda davlat bojidan imtiyozni joriy etiş ham mumkin.
Rivojlangan davlatlarda advokatura institutiga boşqaça nazar bilan qaraladi. Ya'ni, advokat bölmasa, sudyalik lavozimiga tavsiya etilmaydi. Köryapsizmi? Bizda ham, masalan, sudya böliş uçun kamida 2 yil advokatlik staji talabini qöyadigan bölsak, bu ham soha rivojiga va mavqeyiga xizmat qilardi.
Şuningdek, sudyalar va advokatlarning faoliyati ham bir-biriga uzviy boğliqligini ham ta'kidlaş lozim. Ya'ni, qaçonki sudlarning çinakam mustaqilligi ta'minlansa, şunda advokatura ham öz-özidan rivojlanib ketgan bölardi. Çunki sönggi yillarda ijtimoiy tarmoqlarda sudyalar tomonidan adolatli qarorlar çiqariş jarayonining yoritib borilişi bevosita advokaturaning rivojlanişi uçun ham turtki böldi. Köpçilik advokaturaga qiziqib qoldi. Hozirgi yoşlarda ham qiziqiş ortdi.
