Yoz oylarida meva-sabzavotlar narxi va inflatsiya kutilgan darajada pasaygani yöq - MB
|23:06 / 09.09.202112 93210 min
Yanvar–aygust oylarida söm 2 foizga qadrsizlandi. Özbekistonga transçegaraviy pul ötkazmalari hajmi qariyb 4,9 mlrd dollarga yetdi, bu – 2019 yilning mos davridagi körsatkiçdan 26 foizga köp.
Foto: FotoliaFoto: Fotolia
Markaziy bank boşqaruvi 9 sentyabr kungi yiğilişda asosiy stavkani yillik 14 foiz darajasida özgarişsiz qoldirdi. Mazkur qaror iqtisodiyotda narxlarni oşiruvçi omillar va ularning ta'sir darajasi bilan boğliq noaniqliklarning saqlanib qolişi şaroitida yil yakuniga qadar inflatsiya darajasini 10 foizgaça pasaytiriş hamda iqtisodiy faollikni qöllab-quvvatlaş maqsadlari örtasidagi muvozanatni saqlab qoliş maqsadi bilan izohlandi.
Markaziy bank reliziga köra, joriy pul-kredit şaroitlari va taşqi vaziyatdagi ijobiy kutilmalar inflatsiya prognoziga erişiş böyiça işonç saqlanib qolişiga xizmat qilmoqda.
Iqtisodiy faollik va yalpi talab
Joriy yilning ötgan 8 oyida mamlakatimizda iqtisodiy faollikning jadallaşişi davom etib, aksariyat tarmoqlarda ösiş körsatkiçlari pandemiyagaça bölgan darajaga yetdi.
Joriy yilning yanvar-iyul oylarida sanoat mahsulotlari işlab çiqariş hajmida ötgan yilning mos davriga nisbatan 8,9 foizga ösiş kuzatilgan bölsa, 2019 yilning mos davriga nisbatan 6,1 foizlik ösiş qayd etilgan. Öz navbatida, körsatilgan xizmatlar hajmi 2020 yilga nisbatan 20,5 foizga va 2019 yilga nisbatan 21,3 foizga oşdi.
Iqtisodiyotning real sektori korxonalari örtasida avgust oyida ötkaziladigan sörovlar natijalariga köra, iqtisodiy faollik indeksi 52,8ni taşkil etib, iyul oyi natijalaridan biroz yuqori şakllandi. Bunda, indeks tarkibida xizmat körsatiş sohasida iqtisodiy faollik körsatkiçlari sezilarli darajada yaxşilandi.
Iqtisodiyotda aholi iste'mol faolligining oşib borişi bilan savdo va pullik xizmatlar hajmi ham ortib bormoqda.
Yanvar-avgust oylarida tijorat banklari kassalariga savdo va pullik xizmatlardan tuşumlar hajmi 2019 yil va 2020 yillarning mos davriga nisbatan 53 va 39 foizga oşdi.
Şuningdek, keng kölamda amalga oşirilayotgan
Mavzuga oid
fiskal rağbatlantiriş
va pul-kredit şaroitlarining özgarişsiz saqlanib qolayotgani yil yakuniga qadar iqtisodiy ösiş va investitsion faollikni qöllab-quvvatlovçi asosiy omillardan böladi. Bunda, umumiy fiskal taqçillikning ötgan yilgi körsatkiçga nisbatan yuqoriroq kutilayotgani hamda 1 sentyabrdan ijtimoiy nafaqa, pensiya va iş haqlarining oşirilişi iqtisodiyotda
iste'mol talabining sezilarli ösişiga
olib keladi.
Taşqi iqtisodiy şaroitlar
Joriy yilning ötgan davrida global iqtisodiy şaroitlar asosiy oziq-ovqat tovarlari va energiya resurslari narxining sezilarli qimmatlaşişi fonida inflyatsion jarayonlarning tezlaşişi hamda bunga javoban köpçilik rivojlanayotgan mamlakatlarda pul-kredit şaroitlarining qat'iylaştirilişi kuzatildi.
Xalqaro valuta jamğarmasining iyul oyida yangilangan prognozlariga köra, 2021 yilda jahon iqtisodiyotining real ösiş prognozi 6,0 foiz darajasida saqlab qolingan bölsa ham, pandemiya va emlaş bilan boğliq vaziyat hisobiga rivojlangan davlatlar prognozlari ijobiy va rivojlanayotgan davlatlar böyiça biroz salbiy tomonga qayta körib çiqildi.
Jahon xomaşyo bozorlarida oltin narxi yil boşidan pasayuvçi dinamikaga ega bölib, 4-5 foizga arzonlaşdi. Mis narxi yil boşidan iyun oyiga qadar ma'lum bir tebranuvçanlik bilan ösuvçi tendensiyani namoyiş etgan bölsa, sönggi ikki oyda narxlarda pasayiş kuzatildi.
2021 yilning yanvar-iyul oylari davomida eksport hajmi (oltinsiz) 6,7 mlrd. dollarga teng böldi va 2020 yilning mos davriga nisbatan 35 foizga oşdi. Öz örnida, import hajmi 13,4 mlrd. dollarga yetib, ötgan yilning mos davriga nisbatan 19 foizga ösib, 2019 yil darajasigaça yetdi.
Mamlakatimizga kirib kelgan transçegaraviy pul ötkazmalari hajmi 8 oyda qariyb 4,9 mlrd. dollarni taşkil etib, 2020 yilning mos davriga (3,6 mlrd. dollar) nisbatan 35 foizga, 2019 yilning mos davriga (3,9 mlrd. dollar) nisbatan esa 26 foizga ösdi hamda aholining iste'mol va investitsion faolligini qöllab-quvvatlovçi omil bölib xizmat qilmoqda.
Uşbu omillar, öz navbatida, içki valuta bozorida taklif hajmining barqaror bölişi va milliy valuta kursi şakllanişida muhim rol öynadi. Yilning dastlabki 8 oyi davomida söm almaşuv kursi 10449-10683 söm/AQŞ dollari oraliğida tebranib, yil boşidan 2 foizga qadrsizlandi.
Asosiy savdo hamkor davlatlar (Turkiyani hisobga olmaganda) milliy valutalari almaşuv kurslarida ham yil boşidan buyon keskin özgarişlar kuzatilmadi.
Inflatsiya va inflyatsion kutilmalar
2021 yilningavgust oyi yakunlari böyiça yillik inflatsiya uç-tört oydan buyon deyarli özgarişsiz qolib 11,1 foiz darajasida – bazaviy prognoz körsatkiçlaridan biroz yuqori şakllanmoqda.
Avgust oyi yakunlari böyiça oziq-ovqat mahsulotlari narxlarining yillik ösişi 15,5 foizni taşkil etib, umumiy inflatsiyaga eng asosiy oşiruvçi hissa qöşdi. Ta'kidlaş joizki, yoz oylarida meva va sabzavotlar narxlari hamda oylik inflatsiya körsatkiçlarida kutilganidek mavsumiy pasayiş sur'atlari kuzatilmadi.
Tarkibiy jihatdan barqaror komponentlardan taşkil topgan nooziq-ovqat va xizmatlar guruhlari narxlarida avgust oyida yillik ösiş sur'atlari mos ravişda 8,1 va 7,6 foizni taşkil etib, umumiy inflatsiyaning sekinlaşişiga xizmat qilmoqda.
Mavsumiy tebranuvçan meva va sabzavotlar, yoqilği mahsulotlari va tartibga solinadigan tovarlar narxlari (tariflari) özgarişini istisno qiliş orqali hisoblanadigan bazaviyinflatsiya darajasi avgust oyida umumiy inflatsiya darajasidan pasayib, yillik
9,5 foizni taşkil qildi.
Avgust oyida ötkazilgan sörovlarga köra kelgusi 12 oy uçun aholining inflyatsion kutilmalari iyul oyida kuzatilgani kabi 16,1 foizni taşkil etdi. Ayni paytda tadbirkorlik sub'yektlarining inflyatsion kutilmalarida biroz oşiş kuzatilib, aprel oyidan boşlab kuzatilgan pasayiş dinamikasi ösiş dinamikasiga özgardi.
Pul-kredit şaroitlari
Joriy yilning II-III çoraklarida iqtisodiyotga yönaltirilayotgan mablağlar hajmining yuqori sur'atlarda ösişi ta'sirida bank tizimi umumiy likvidligining sezilarli ortişi kuzatilgan bölib, buning natijasida banklararo pul bozoridagi depozitlar böyiça örtaça foiz stavkalari aprel oyidagi 14,2 foizdan iyul oyida 8,7 foizgaça pasaydi.
Markaziy bank tomonidan pul-kredit siyosati operatsiyalari böyiça amalga oşirilgan qator özgarişlar va tegişli operatsion çoralar hisobiga avgust oyida pul bozoridagi örtaça tortilgan foiz stavkalari 13,0 foizga teng böldi va Markaziy bank foiz koridori doirasida va asosiy stavkadan 1,0 foizlik tafovut bilan şakllandi.
Bunda, foiz koridorining kengaytirilişi sababli pul bozorida banklar faolligining oşişi kuzatilib, avgust oyida jami 8,4 trln. sömlik yoki iyul oyiga nisbatan 47 foizga köp operatsiyalar amalga oşirildi. Overnayt depozit operatsiyalari hajmining ortişi pul bozoridagi foiz stavkalarining foiz koridori doirasida va asosiy stavkaga yaqin darajada şakllanişiga xizmat qildi.
Depozitlar böyiça ijobiy real foiz stavkalarining şakllanayotgani yilning ötgan 8 oyi davomida milliy valutadagi jami muddatli depozitlarning 26,5 foizga, şundan, jismoniy şaxslarning milliy valutadagi muddatli depozitlarining 45 foizga ösişiga xizmat qildi.
Yuqori iqtisodiy faollik va talab hisobiga kreditlar böyiça foiz stavkalarida yil boşiga nisbatan biroz ösiş kuzatildi. Bunda, jismoniy şaxslarga ajratilgan kreditlar böyiça örtaça tortilgan foiz stavkalari iyul oyida 22,0 foizni taşkil etgan bölsa, yuridik şaxslarga ajratilgan kreditlar böyiça – 21,2 foizga teng böldi.
Iqtisodiyotga kredit qöyilmalari qoldiği yil boşiga nisbatan 11,5 foizga köpaydi. Şu jumladan, jismoniy şaxslarga ajratilgan kreditlar qoldiği 17,5 foizga ösib, aholi iste'mol talabini rağbatlantirişga xizmat qilmoqda.
Yil yakunlari böyiça kredit qöyilmalari ösişining nominal YaIM hajmi ösişiga mutanosib ravişda 18-20 foiz doirasida bölişi kutilmoqda.
Prognoz va xatarlar
Umumiy inflatsiya darajasi özgarişsiz qolayotgan bölsa-da, bazaviy inflatsiyadagi pasayiş dinamikasi va amaldagi nisbatan qat'iy pul-kredit şaroitlari yil söngigaça inflatsiyani 10 foizlik prognoziga erişişda qöllab-quvvatlovçi omillar böladi.
Bazaviy inflatsiya darajasining kelgusida yanada barqaror pasayişi, eng avvalo, içki iste'mol bozorida taklif hajmlarini köpaytiriş, işlab çiqariş unumdorligini oşiriş va raqobat muhitini yaxşilaş borasida köriladigan çoralar samaradorligiga boğliq böladi.
Bundan taşqari, asosiy oziq-ovqat mahsulotlari narxlari muvozanatlaşgan taqdirda aholi va tadbirkorlik sub'yektlarining sezilgan inflatsiya va inflyatsion kutilmalari pasayiş dinamikasiga ötişi kutilmoqda.
Içki valuta bozoridagi vaziyat, sömning real samarali almaşuv kursi dinamikasi va unga nisbatan fundamental bosimning kutilmayotgani kelgusi oylarda iste'mol savatidagi import va importga boğliq bölgan tovarlar narxlarining nisbatan barqaror şakllanişiga hamda ularning içki narxlarni barqarorlaştiruvçi rolini oşişiga xizmat qiladi.
Markaziy bank taşqi va içki iqtisodiy şaroitlar ta'sirida yuzaga keladigan inflyatsion omillar va xatarlarni sinçkovlik bilan örganib, ularni bartaraf etiş böyiça tegişli çoralarni körib boradi.
Asosiy stavkani körib çiqiş böyiça Markaziy bank boşqaruvining navbatdagi tayanç yiğilişi 2021 yil 21 oktabr kuniga belgilangan.
