“Faqat internetga emas, Özbekiston taraqqiyotiga qöyilgan tösiq”. IT-tadbirkorlar – tarmoqlar bloklanişi haqida
|01:57 / 25.11.202133 32510 min
“Xorijda 50 ming dollar maoş taklif qilişsa ham Özbekistondan ketmayman degandim. Lekin ijtimoiy tarmoqlar bloklangan soatlarda suriş uçun qaysi davlatni tanlasam ekan deb öylab qoldim...”
Özbekistonda iyul oyidan buyon Twitter va yana 4ta internet platforma bloklangan holda qolmoqda. 3 noyabr kuni Telegram va boşqa eng ommabop tarmoqlar ham bloklandi, biroq prezident aralaşuvi bilan qisqa vaqtda taqiq yeçildi.
Mazkur bloklaş operatsiyalari qonun doirasida röy bermoqda. Tegişli qonun moddasini bekor qiliş masalasi kun tartibida emas.
Tarmoqlar çeklanişi ayni soatlarda ham davom etmoqda va qonun amalda ekan, çeklov doirasi yana kengayişi mumkin. Kun.uz bu borada IT sohasi vakillarining fikrlari bilan qiziqdi.
“Ijtimoiy tarmoqlar bloklanişi kiçik biznesni asosiy quvvat manbayidan mahrum qiladi”
“Najot ta’lim” öquv markazi asosçisi Temurbek Adhamovga köra, ijtimoiy tarmoqlar bloklansa, kiçik biznesning reklama beriş imkoniyatlari favqulodda kamayib ketadi. Aholining şaxsiy ma'lumotlari xavfsizligini ta'minlaş maqsadida çiqarilgan bu qonun VPN'lar tufayli teskarisiga işlaşi mumkin.
Temurbek Adhamov
“Ayni vaqtda kiçik va örta biznesning mijozlarni jalb qiliş quvvati ijtimoiy tarmoqlarga boğlangan. Agar ijtimoiy tarmoqlar bloklansa, biznes asosiy quvvatidan ayriladi. Bizda reklama beriş uçun ijtimoiy tarmoqlarning muqobili bölgan televideniye va gazetalar bölişi mumkin. Lekin, televideniye juda qimmat, oddiy tadbirkorlar uni kötara olmaydi. Gazetalarda reklama berişning esa samaradorligi juda past. Ijtimoiy tarmoqlarning foydalanuvçilarni tavsiya qiliş algoritmi ham tadbirkorlarga juda mos keladi.
Bu tarmoqlar bloklansa, kiçik va örta biznes tadbirkorlari öz mahsuloti borligini reklama qilolmaydi, natijada işlab çiqarişni kamaytiradi, xizmat körsatişda esa mijozlar kamayib ketadi. Bu esa öz-özidan iş örni va soliqlar kamayadi, degani. Masalan, şaxsan özim yuritayotgan öquv markazidagi mijozlarning 70 foizi ijtimoiy tarmoqlar orqali keladi, bu juda arzon reklama.
Yana bir narsa, tarmoqlar bloklangaç, köpçilik VPN orqali ijtimoiy tarmoqlardan foydalanişni boşlaydi. Aksar foydalanuvçilar, litsenziyasiz va bepul VPN'lardan foydalanadi. Bu esa sizning ma'lumotlaringiz uçinçi şaxslar tomonidan ham köriladi degani. Endi tasavvur qiling, davlat organlarida yoki bankda işlaydigan şaxs VPN orqali ijtimoiy tarmoqlarga kiryapti…
Mavzuga oid
Aholining şaxsiy ma'lumotlari xavfsizligini ta'minlaş maqsadida çiqarilgan bu qonun VPN'lar tufayli öylagan narsamizni teskarisiga olib boradi”, – deydi Temurbek Adhamov.
“Bu qonun – IT'ni tuşunmaydigan odamlarning johilligi natijasi”
“Top-contact” va “Bookcafe” biznes loyihalari asosçisi Lazizbek Adhamovning aytişiça, şaxsga doir ma'lumotlar töğrisidagi qonun IT'ni tuşunmaydigan odamlar tomonidan boşqa davlatlar qonunçiligidan köçirib olingan. Agar bu qonun töliq işga tuşsa, Özbekistonda internet orqali faoliyat yurituvçi deyarli barça platformalar yopilişi kerak.
Lazizbek Adhamov
“Siz xorijda birorta mehmonxonaga joylaşayotgan vaqtingizda ularga şaxsiy ma'lumotlaringizni qayta işlaşga rozilik beruvçi qoğozga imzo qöyasiz. Keyinçalik siz butun dunyodagi serverlardan familiyangiz yoki boşqa şaxsiy ma'lumotlaringizni bitta joydan turib özgartirişingiz mumkin böladi.
Yevropada şaxsiy ma'lumotlarga doir GDPR (General Data Protection Regulation) degan qonun bor, bu qonun böyiça fuqarolar qaysi serverlarda emas, balki serverlarda qanday ma'lumotlarim bölişi kerak, qaysilari bölişi kerakmasligini özlari hal qiladi, davlat emas.
Bizda esa johillik bilan IT'ni tuşunmaydigan odamlar köçirmaçilik qilgan. Rossiya va boşqa joylarda çiqqan qonunlarni olib, özbek tiliga ögirib qöygan va uni ham ma'nolarini tuşunmasdan notöğri qabul qilgan.
Masalan, Rossiyada fuqaroning öz roziligi bilan uning şaxsiy ma'lumotlarini xorijda saqlaş mumkin. Bizda esa tadbirkorlardan va umuman xalqdan söramasdan, internetdagi hamma (şaxsiy) ma'lumotlar Özbekistonda bölişi kerak degan qonun qabul qilingan. Bulutli texnologiyalar serverlari bitta joyda bölmaydi. Facebook, Amazon, Google va Microsoft kabi hamma katta gigantlar butunlay bulutli texnologiyalar asosida yaratilgan.
Bu qonun bizni Şimoliy Koreya va Turkmaniston kabi yopiq, qoloq, innovatsiyalarning kelajagi yöq holatga olib kirib qöyadi. Bu SSSR vaqtidan ham battar holat.
Agar bu qonun töliq işlasa, vizaga hujjat topşirganingizda sayyohlik firmasi va elçixonaga berayotgan ma'lumotlaringiz ham töğri bölmaydi, ularni ham yopiş kerak. Yoki aviaçipta olmoqçi bölsangiz ham, şaxsiy ma'lumotlaringizni kirita olmasligingiz kerak. Qonun böyiça uçişni ham taqiqlab qöyiş kerak. Nimagadir ular taqiqlanmayapti yoki qonunni kimgadir buziş mumkin, kimgadir buziş mumkin emasmi?” – deydi tadbirkor.
Laziz Adhamovga köra, xorijiy kompaniyalar ma'lumotlarni olib kelib saqlaşi uçun Özbekistonda xalqaro standartlarga javob beradigan serverlar yöq.
“Ijtimoiy tarmoqlarni qöyib turing, bizda hatto şaxsiy proyektlarni ham qöyadigan joy yöq”, – deydi u.
Tadbirkorning aytişiça, fuqarolarning şaxsiy ma'lumotlari himoyasiga nisbatan davlatning munosabatini UzIMEI kodlari bilan röy bergan holat körsatib bergan edi.
“Mana hozir tadbirkorlarimiz eksport qiliş uçun Amazon tizimiga kirdi, deyişyapti. Bu degani özining şaxsiy ma'lumotlarini çet el serveriga qöydi, degani. Agar mard bölsangiz, Amazon'ni yopib qöyinglar, bu bilan maqtanmasdan. Özingizning çiptalar sistemasini yaratinglar, keyin Bookinğni yopib qöyinglar…
Xizmat körsatiş faqat sartaroşxona yoki ovqat yetkazib beriş emas, hozir yoşlar ijtimoiy tarmoqlar orqali dasturçilik, dizayn, SMM xizmatlarini körsatadi, darslar joylab öz bilimlarini sotadi. Endi bularni taqiqlab, yoşlarni yana paxta terimga olib boriş kerakmi?
Qonunni ijro qilgan amaldorlar işdan olinganini eşitdik. Lekin bu qonunni taklif sifatida olib kirganlar qani? Xalqqa, yoşlarga va tadbirkorlarga qarşi bu qonunga rozilik berib qöl qöygan deputatlar kimlar? Qani şu odamlar? Nega IT tizimida işlovçi mutaxassislar bilan maslahat qilinmadi? Agar bizdan söralganda, bu talab ahmoqona ekanini körsatar edik.
Men şaxsiy ma'lumotlarimni qayerda saqlaşni özim hal qilişim kerak. Masalan, Özbekistonda fuqarolarni pasport ma'lumotlari boşqalar qöliga ötib ketganini UzIMEI tizimidagi jinoyatlarda kördik. Öşa çegaradagilar, bojxonaçilar özbekistonliklarning ma'lumotlarini sotayotgan ekan.
Ana endi siz özingizdan sörang-çi, qayerda sizning ma'lumotlaringiz xavfsizroq saqlanadi: töliq xalqaro standartlarga javob beradigan xorijdagi serverlardami yoki “Özbektelekom”dagi serverda?
Yana bir narsa, machine learning yoki sun'iy intellekt texnologiyalaridan foydalanib, 5-10 daqiqa içida biror narsani hisoblaş uçun bizga yuzlab protsessorlar va juda katta tezkor xotira kerak. Bunday katta texnologiyalar millionlab dollar turadi, bir marta işlatganingizdan keyin qayta kerak bölmaydi. 2-3 yilda amortizatsiya evaziga qiymati nol böladi. Xorijdagilar esa şunday serverlarga [ijara pulini tölab] ma'lumot kiritib, darhol javobni oliş mumkin. Biz özimizda şuni taqiqlab qöyyapmiz”, – deydi Laziz Adhamov.
“Internet bloklangan kuni suriş haqida öylab qoldim”
Tarmoqlarda bir qança ijtimoiy loyihalarning asosçisi, IT tadbirkor Abdusattor Abdurahimov butun dunyodagi bizneslar SMM orqali rivojlanişga qarab ketayotganda, Özbekistondagi tadbirkorlarni bundan tösib qöyiş – rivojlanişga katta tösiq ekanini aytdi.
Abdusattor Abdurahimov
“Hozir Özbekistonda rivojlanayotgan kiçik va örta biznes vakillarida katta pul yöq. Ular televideniye va bannerlardan foydalana olmaydi. Şuning uçun ularga ijtimoiy tarmoqlar kerak böladi. Agar tarmoqlar bloklansa, tadbirkorlar özini rivojlantira olmay qoladi.
Bundan taşqari, hozir ijtimoiy tarmoqlarda reklama rivojlanayotgandan keyin, minglab yoşlar SMM kurslarida öqimoqda. Butun dunyodagi bizneslar SMM orqali rivojlanişga qarab ketmoqda. Agar biz bu narsalarni tösib qöysak, Özbekistonning rivojlanişiga tösiq qöygan bölamiz.
Şuningdek, biz VPN orqali kirayotgan vaqtimizda yurtimizdagi tadbirkorlar öz mahsulotini sotişda target qila olmay qoladi. Mahsulot reklamasida Özbekistondan internetga kirayotganlarni körsatiş söralsa, özbekistonlik foydalanuvçilar topilmasligi mumkin.
VPN'dan foydalaniş davlat uçun ham xavfli, balki ma'lumotlarimiz öğirlanayotgandir. Balki telefonlarimizda zararli narsalar olayotgandirmiz.
Bizning önlab ijtimoiy loyihalarimiz töxtab qolişi mumkin, ularni rivojlaniş va reklamasi SMM orqali ijtimoiy tarmoqlarga boğliq. Men “Osmondagi bolalar” loyihasiga bergan intervyumda agar biror xorijiy kompaniya menga 50 ming dollar oylik bersa ham ketmasligimni aytgandim. Lekin öşa internet platformalari bloklangan kuni men qaysi davlatga ketişni öylab kördim…
Agar bizga rivojlaniş uçun imkoniyat berilmasa, öz kelajagimizni köra olmasak, biz ketişga majbur bölamiz. Bu – nafaqat mening, balki rivojlanişni xohlaydigan barça yoşlarning fikri. Biz ularni uşlab qololmaymiz.
Agar biz özimiz media mahsulotlar yaratib internetga joylamasak, yoşlar boşqalarning mahsulotini körib şu asosida yaşaşga ötadi. Bloklab qöyib ularni internetdan tösa olmaysiz, hozirgi avlod internetdan tösadigan avlodmas.
Karantin vaqtida internet orqali pul işlaş – frilancerlik haqida rosa gapirildi. Uyda ötirib daromad topişga rosa tarğib qilindi. Hozir 10 minglab frilancerlar uyda ötirib işlayapti, soliq tölayapti. Internetni yopsak, ular yana işini taşlab, Rossiyaga borib qora iş bilan şuğullansinmi?
Yana bir narsa, ijtimoiy tarmoqlar bloklanişi internetda xizmat körsatiş orqali pul aylanişiga, buning ortidan işsizlik darajasi va soliqlarga ham ta'sir körsatadi. Bu narsa bir neça kunda yoki oylarda sezilmas, lekin albatta özimizning zararimizga işlaydi”, – deydi Abdusattor Abdurahimov.
