Kamçiliklar u aytganidek “ozroq”mi? “Qudbiyevça” anjumandan keyingi mulohazalar
|02:01 / 20.01.202261 24517 min
Soliq tizimidagi özgarişlar böyiça DSQ raisi Şerzod Qudbiyevning anjumanidan keyin tadbirkorlar duçor qilingan jiddiy muammolar hal bölib qolgani yöq. Kun.uz berilgan izohlar biznesni nega qoniqtirmagani va umuman muammolar mohiyati haqida soliq maslahatçisi Murod Muhammadjonov bilan suhbatlaşdi.
17 yanvar kungi matbuot anjumani17 yanvar kungi matbuot anjumani
“Imtiyozbozlikdagi oğriqlar yoxud ularni oçiqlaş uçun bir hafta kerak emas”
— Hozirgi kunda 6 mingdan ortiq kompaniyalar mol-mulk soliğidan ozod. Töğri, ular orasida, masalan, ta’lim va tibbiyot sohasidagi obektlar ham bor, lekin şu 6 mingtani faqat şular taşkil qilganida e’tiroz bölmasdi. Röyxatda Tashkent city'ga öxşagan eng boy obektlar ham borki, bu eng adolatsiz.
Moliya vaziri örinbosari Dilşod Şuhratoviç bir hafta içida hamma imtiyozlarni oçiqlaşini aytdi. Menimça, bu ma’lumotlarni oçiqlaş uçun bir hafta şart emas. Moliya vazirligida tayyor turgan ma’lumot. Çunki, 10 foiz soliqni kim tölamayapti, degan ma’lumot ularda dasturxondek turibdi.
Soliq siyosati ma’lum doiradagi şaxslar uçun alohida, keng omma uçun alohida qöllanmoqda. Bu jihatdan adolat bölmayotgani uçun e’tiroz juda katta. Nega Tashkent city'dagi obektlar mulk soliğidan ozod? Nega Özbekistondagi auditorlik korxonalari QQS tölovçisi bölmoqda-yu, dunyo böyiça eng yirik auditorlik kompaniyalar Özbekistonga kelsa, ular soliqdan ozod? Bu savollarga javob berilgani yöq.
DSQ raisi aytgan “ozgina kamçiliklar” katta muammolarni tuğdirmoqda
— Elektron hukumat hamma joyda masala bölmoqda, DSQ şunga harakat qilmoqda. Lekin harakat qildi degani epladi degani emas. Matbuot anjumanida DSQ raisi Şerzod Qudbiyev: “Töğri, dasturlarimizda ozgina kamçiliklar bor”, deb aytdilar, asosiy fojia şu yerda. Masalan, “Tahlil-tahlika” dasturi orqali kontragentingiz qança soliq tölamaganini sizga körsatib turamiz, deyişyapti. Ha, maqsad şunaqa, lekin dastur 70 foiz ham töğri işlamayapti.
Tasavvur qiling, siz bilan men 10 yildan beri birga işlab kelyapmiz, lekin siz menga hisob-faktura bersangiz, men dasturda tekşirganimda “qizil” (şubhali soliq tölovçi)da turganingiz oydinlaşdi. Eng yomoni, dastur töğri işlamay, kontragentni şubhali soliq tölovçi, deb körsatmoqda, aslida bunday bölmasa ham. 10 yillab birga işlab kelgan tadbirkorlar hammasi bir-biriga şubha bilan qaray boşladi.Bu biznesdagi soğlom muhitni buzib qöymoqda.
“Şubhali” soliq tölovçi soliq tölamagan bölsa, yoki yöq tovarni sotgan bölsa, dastur bu soliq tölovçi “şubhali” (qizilda) deb körsatişi kerak. Amalda siz özingiz çet eldan narsa import qildingiz, men sizdan tovar sotib olib, hisob-fakturaga elektron imzo qöymoqçi bölsam, dastur sizni “şubhali korxona” deb körsatmoqda. Sababini bu heç kimdan tovar sotib olmadi, deb körsatmoqda.
Keyin men sizga: “Siz şubhali korxona ekansiz, soliq organiga murojaat qilib, buni tuzatmasangiz, siz bilan işlamayman”, deb hamkorlikni töxtataman. Siz esa asosiy faoliyatingizni qöyib, soliq organiga borib: “Nima uçun qizilga tuşdim?” desangiz, bir yoş kadr bamaylixotir: “Heç narsa qilmaydi, sizlar kim bilan işlayotganingizni körsatadi. Bu dasturning xatosi ekan-da”, deb qöyadi.
Mavzuga oid
Birinçidan, dasturingiz töğri işlamasa, nega uni xalqqa nisbatan tatbiq qilasizlar? Ikkinçidan, qizilga tuşganlarning hammasiga: “Mana bunaqa kamçiliklarni töğrilab, qizildan çiqib ket”, degan mazmunda xabarnoma kelmoqda. Özingizning haqligingizni isbotlaş uçun soliq organiga borib qança kuç va vaqt sarflab aybsiz ekaningizni isbotlaşga majbursiz.
Tadbirkor hamon haqligini isbotlaş uçun ovora-yu sarson bölib, soliq organiga hujjatlarini kötarib boradi. Elektron xat yuborsangiz qaraşmaydi ham. Qizilga tuşibsan deb, QQS kalitni bloklab qöyadi. 15 kunda körib çiqaman deydi, bu vaqt içida tadbirkor faoliyatini töxtatib turişga majbur böladi. Bularning hammasi korrupsiyaga olib kelişi mumkin.
Şerzod Qudbiyev 17 yanvar kungi matbuot anjumanida / Foto: Kun.uz
Juda köp hollarda tadbirkorlar aybsizligini isbotlaşiga töğri kelmoqda, vaholanki, Soliq kodeksida soliq tölovçi özining aybsiz ekanini isbotlaşi şart emas, deb yozib qöyilgan. Keyingi punktda soliq organi soliq tölovçining aybdorligini isbotlaşi şart, deyilgan. Deylik, soliq organi gumon qilyapti-da, faoliyatingizni töxtatib qöyyapti.
“Biz faoliyatini töxtatib qöymayapmiz, QQS kalitini bloklab qöyyapmiz”, deydi soliqçilar. Lekin sizning QQS kalitingiz öçirilgan bölsa, men sizdan tovar olsam, sizdan olgan tovarimning qöşilgan qiymat soliğini hisobga ololmayman, bu sizdan olgan tovarim 15 foizga qimmatga tuşdi, degani. Keyin siz bilan işlamayman, siz hamkorni yöqotdingiz.
Siz hisob-faktura beradigan bölsangiz, heç qanday QQSni hisobga olmaysiz, aybsiz emasligingizni isbotlaşga esa bir-ikki oy vaqt ketib qoladi. Alaloqibat bu ayrim hollarda dasturning xam xatosi bölib çiqişi mumkin. Kalit blokda turgan vaqtda sizdan heç kim hisob-faktura ololmaydi, olgan bölsa hisobga ololmaydi, siz öz yoningizdan QQS tölaysiz. Dastur xatosi bilan kalitni bloklab qöydi, u davrda sizda xuddi aybdorlar qatori soliq oqibatlari yuzaga kelaveradi.
Işlab çiqaruvçilar qoğoz sotib olyapti-da, daftar işlab çiqaryapti, “Tahlil-tahlika” dasturi bu nima ekanini öqiy olmayapti. U daftar sotib olmagandi, lekin daftar sotyapti deb şubhali soliq tölovçilarga qöşib qöyyapti, tadbirkor yöqotilgan vaqt va mablağ bilan tovon tölaşga majbur bölmoqda.
Tuşunyapsizmi, dasturning xatosi deb tadbirkor javobgar bölyapti.
Vazirlar Mahkamasi qarorida “Tahlil tahlika” dasturi orqali qizil (şubhali soliq tölovçi)ga tuşadigan omillar berilgan. Hozir ularning soni 201taga yetgan deyişmoqda. Bu omillarning bir qançasi maxfiy ma’lumot hisoblanadi, tadbirkor nima qilsa şubhali tadbirkorga aylanişi oçiqlanmaydi. “Tahlil-tahlika” dasturidagi omillarning yaşirib qöyilişi, tadbirkorlarda soliq organi xohlagan vaqtda elektron kalitni bloklab, xohlagan vaqtda oçmoqda, degan gumonga olib kelmoqda. Bu esa korrupsiya uçun eng yaxşi ob-havo yaratib beradi.
Jurnalistlar e’tibor bermagan narsa – Şerzod Davlyatoviçning “Töğri, dasturlarimizda kamçilik bor” degan gapi böldi. "Kamçilik bölsa, nega butun xalqqa qöllayapsiz? Odamlar tajriba quyoni emaski?", degan savol berilmadi jurnalistlar tomonidan.
— MXIK (mahsulot va xizmatlarning identifikatsiya kodlari)da har bir mahsulotning alohida kodi bor. MXIKning oğriqli jihati şundaki, oddiy misol bilan tuşuntirganda, yumşoq muqovali daftarga boşqa, qattiq muqovali daftarga boşqa kod töldirasiz. Agar qattiq muqovali daftar çarmli bölsa, boşqa kod töldirasiz. Şunaqa 86 mingdan ortiq kod bor. Oldin daftarmi daftar sotdim deb kod töldirardingiz, hozir mayda-çuyda tasnifiga köra farqlansa ham, boşqa kod terişga majbursiz.
Biznesni bunday murakkablaştirişdan maqsad – biznesni jazolaşdan boşqa narsa emas. Eng yomoni, minglab kodlar orasidan mahsulot kodini topiş qiyin bölyapti. Natijada, tadbirkor aynan tovarga mos kodni topmasa, hisob-fakturada xatolik yuzaga kelaveradi.
Xizmat va tovar turlari şunaqa tez özgaradigan narsaki, ularning hammasini kodlab bölmaydi. Bu bilan soliq organi nazorat funksiyasi qolib, biznesga aralaşib ketyapti. Tadbirkorning tepasida nima qilyapsan, deb qarab turmoqçi. Bu narsalarni Rossiyadan köçirdik deyişyapti, bu tajriba Rossiyada ham özini oqlamayapti.
E-Aktiv: “Kör-körona köçirilgan va biznesga ortiqça yuk”
— Biz tomonimizdan E-Aktiv masalasi kötarilganda, bu tizimni tadbirkorlarning böyniga qöyiş notöğri degan videomurojaat çiqarilgandi. Keyin Iqtisodiy jinoyatlarga qarşi kuraşiş departamentidagi uçraşuvda bu tizimni qayerdan olişganini söradik. Aytilişiça, Polşa, Daniya, Germaniya, Yaponiya va Rossiya tajribasini örganib çiqişgan va Rossiyanikini tanlaşgan. Nima sababdan şunça davlatdan eng qaşşoğining yölini tanlayapsiz, degan savolga javob bölmadi. Körib turibdi, xaskaşni bosdi, boşiga urildi, xatoligini bilib nega bu yöldan qaytişmayapti?
Davlat soliq organlarining biznes muhitini bilmasligi natijasida qöllanilayotgan narsa E-Aktiv'dir. Ötgan yili soliq organlari tomonidan har kunlik tovarga har kuni hisob-faktura berasizlar, degan talab qöyildi. Har kuni mana şunça tovar sotdim deb hisobot berib qöymasanglar, şu tovar qiymatining 20 foizi miqdorda jarima qilaman deyildi. Qonun esa: “Hisob varaq fakturaga çalğima, biznesing bilan şuğullanib, oy tugagandan keyin 10 kun içida hamma hisob-fakturlaringni ber”, deyapti.
Tadbirkor har kunlik narsaga har kuni hisob-faktura bera olmaydi, bunaqa massani soliq portalining özi ham kötarolmay qolmoqda, buning fizik jihatdan ham imkoniyati yöq. Bu narsaning xatoligini isbotlab berdik, qonunga zid harakat qilyapsizlar, dedik. Davlat soliq qömitasi raisi har kunlik hisob-varaq fakturasi qilişni talab etiş xato ekani, har oylik hisobot topşiraveriş kerak degan qarorga keldi. Biroq ketidan E-aktiv degan narsani öylab topişdi.
E-Aktiv – tovar-moddiy boyliklaringiz, asosiy vositalar haqidagi ma’lumot. Har kuni E-Aktiv'ga ma’lumot berib turişingiz kerak. Unda oylik hisobotni nega topşiramiz? Yana öşa har kunlik hisob-varaq fakturani rasmiylaştirişni E-Aktiv deb nomlab qayta joriy qilişdi, desak böladi. Bu E-Aktiv'ga har kuni hisobot joylaş uçun bir vagon iş qiliş kerak. Iş tugasa ham, buxgalterlar keçgaça ötirib hisob varaq faktura töldirişi, ikkinçi tomon qabul qilib ötirişi kerak böladi. Öşa DSQ oddiy jadval deb atayotgan narsagaça qança iş borligini qömita mutaxassislari tuşunmayapti, buxgalterlar bekorga dodlamayapti.
Mening nazarimda, biz 30 yil orqaga qaytib böldik, şunça orqaga qaytib boşidan boşlayapmiz. Keça Soliq qömitasi raisi matbuot matbuot anjumanida: “Bu böyiça çora körilmayapti, test rejimida işlanyapti”, dedi. Qonun böyiça iyuldan şu narsani qilmasang jazolanasan, lekin hozir qilmaganing uçun iyuldan jazolanişing aniq.
QQSga hamma 2020 yildan ötganda prezident 6 oygaça tadbirkorlarni jazolamaslikni aytgandi, lekin 6 oy ötgandan keyin sinov davri uçun ham tadbirkorlar jazolanyaptiku.
Şaxsiy fikrim, E-Aktiv – soliq tölovçilarni jarima qiliş uçun qöşimça manba xolos, boşqa heç narsa emas.
E-aktiv'dan soliq organi heç qanday natija ololmaydi, foydasi nolga teng, ortiqça kuç va xarajat talab qiladigan narsa xolos.
Soliq qömitasi şunça narsani tadbirkorlarning böyniga yuklagandan köra, soliq organidagi bazaga qöşimça bojxonada keladigan 2-3 dona raqam (masalan, mahsulot nomi va ölçov birligi) kiritsa böldi, butun E-Aktiv qila oladigan işni bitta odam körib tura oladi.
Mening fikrimça, E-Aktiv heç qaçon töliq işlab keta olmaydi, işlab çiqaruvçi bugun boşqaça ertaga boşqaça şakldagi tovar çiqaraveradi. Kalkulyatsiya har kuni özgaradi, E-Aktiv'dagi dastur uni töliq hisoblay olmaydi.
Men kuzatgan davlatlarda bu darajada elektronlaşuv yöq, biznikilar kaşfiyot qilişmoqçi va yurmaydigan narsani amalga tatbiq qilişmoqda. Yuradigan bölsa, rivojlangan davlatlar buni qilgan bölardi.
“Mol-mulk soliği böyiça özgariş fojia emas, muammo – bu birinçi qadam bölgani”
— Fikrimizça, 2022 yildagi özgartirişlar orasida adolatliroği – mol-mulk soliği. Men bu bilan bu ham 100 foiz adolatli demoqçi emasman, lekin Soliq qömitasining qilgan özgarişlar içida bu nisbatan adolatli. Nega? Toşkent şaharda hozir quruq yer kvadrati 2,5 million sömdan qimmat. Uning ustiga qurilgan har qanday narsa uning qiymatini oşiradi. Töğri, u joydan tadbirkorlik faoliyati maqsadida foydalana oliş yoki olmaslik, bu – ikkinçi masala. Resurs soliqlarini oşirişdan maqsad ham tabiiy resurslardan unumli foydalaniş. Hozir Sergelining bir burçagidagi quruq yerni sotib olaman desangiz, sotixini 10 ming dollar deydi. Bu bir kvadrat metr quruq yerning qiymati 1 million söm degani. Har qanday qurilişda örtaça kvadratiga 200 dollar xarajat ketadi. Toşkent şahrida binoning kvadrat metri 2,5 million söm etib belgilandi, lekin tadbirkorning bahosi uşbu narxdan past bölsa, mustaqil hisoblaş natijalarini taqdim etiş imkoniyati ham berilmoqda. Biroq hozir bu soliq turini qöllaşning vaqti emas edi, şuning uçun bu özgariş odamlarga oğirlik qilmoqda.
— Rivojlangan davlatlarning tajribasiga qarasak. 1980-yillarda AQŞ prezidenti bölgan Ronald Reyganning soliq siyosati – eng optimal misol. Öşanda Amerikada barça soliqlar böyiça imtiyozlar 100 foiz bekor qilingan, stavkalar keskin 3-4 barobar pasaytirilgan. Öşa yillardagi hamma iqtisodçilar “Amerika öldi” degan, lekin Amerikaning budjet rejasi öşa yili 2 barobar ortiği bilan bajarilgan.
Nega? Soğlom muhit yaratilgani natijasida odamlar xotirjam işlab, hamma daromadlarini körsatişni boşlagan, bu esa 2 barobar natija bergan. Reygan birinçi bosqiçda iqtisodni kötarib oldi, keyingi bosqiçda reinvestitsiya uçun imtiyoz bera boşladi. Ya’ni korxona foydaga erişsa va öşa foydasiga korxonani kengaytiriş uçun qöşimça köçmas mulk obektlari quradigan bölsa, öşa sarflagan pulining hammasi soliqdan ozod etiladi.
Natijada hamma “biznesimni kengaytirsam, soliq tölamas ekanman”, degan tuşunçaga kelib, hamma joyda işlab çiqariş obektlari qurila boşlandi. Bitta fabrikasi borlar ikkita qildi, ikkita fabrikasi borlar esa uçta. Hamma yoqqa obektlar qurib taşlab, keyingi bosqiçda sekin resurs soliqlari oşirila boşlandi. “Reinvestitsiya qilsang qil, qilmasang qilma, hammangga imkon berildi, qurib olding, endi soliğini tölaysan”, dedi hukumat.
Endi yer va mulk soliğini oşira boşlaşdi. Böş turgan obekt qimmatga tuşa boşladi. Obekt qimmatga tuşmasligi uçun, uni işlatiş kerak böldi. Hamma zavod fabrikalar endi majbur işlatilişga tuşdi. Bu Amerikaning iqtisodiyotini yana bir neça barobar kötarib yubordi.
Bizda ham stavkani bozor narxida qöllaşda, resurs soliqlarini oşirişda şu maqsadni köriş mumkin, lekin unga olib boradigan yöl xato tanlandi. Ya’ni asos unga moslab kelinmagandi, odamlarning şikoyati şundan bölmoqda. Agar odamlarga: “Mana senga qurişga imkoniyat, soliqlardan ozod qilaman”, deganda, odamlar böş joylarga obektlar qurib olganda, tadbirkor soliq tölamasdan qurib olgani uçun norozi bölmasdi. Resurs soliqlarini oşirişdan maqsad ham şu – rivojlanişga, harakat qilişga majbur qiliş.
Jahon amaliyotida resurs soliqlarini oşirişda tadbirkor yursin oldinga, ötirib qolmasin, degan maqsad bölgan. Bu aylanma bilan boğliq bölmagan soliq hisoblanadi. Xususiy joyga tölanadigan ijara, davlat xalqning yerini bir odamga berib qöygani uçun tölanadigan tölovdan köra 10 barobar qimmat bölsa ham tölaydi.
Davlat xalqning yerini sizga berib qöydi va soliğini sörayapti. Lekin ijaraga olgan yeri uçun oyiga 20-30 mln söm ijara tölayapti-ku, heç kim şikoyat qilmayapti. Buni oldindan tayyorlab keliş kerak edi, odamlar ham imtiyoz bölmay turib, 15 foiz foyda soliği tölab öşa foydasidan quradigan bölsa, quriş qimmatga aylanayotgandi. Agar öşani soliqdan ozod qilib turib qurişga imkon berganda, tadbirkor öz foydasini bilardi.
Nimadir motivatsiya bermasdan narx şunçaki oşirib qöyilgani uçun rezonans kelib çiqmoqda. Maqsad töğri, unga olib boradigan yöl xato. Çunki bu birinçi qadam emas, ikki yoki uçinçi qadam bölişi kerak edi.
