Ukrainadagi uruş Özbekiston içki bozoridagi narxlarga qanday ta’sir qilişi mumkin?

Rossiya esa ösimlik yoği (uluşi 26 foiz), margarin (uluşi 10,8 foiz), kakao va undan tayyorlangan mahsulotlar (uluşi 10,5 foiz), spirsiz içimliklar (4,6 foiz), qayta işlangan meva-sabzavot mahsulotlari (uluşi 4,3 foiz), sut mahsulotlari (uluşi 2,2 foiz) va göşt (uluşi 1,2 foiz) kabi tovarlar importida salmoqli uluşni egallagan.

Belarusdan esa göşt (uluşi 79 foiz), sut va sut mahsulotlari (uluşi 12,1 foiz) import qilingan.

Uşbu mamlakatlarda çeklovlar joriy qilingani yoki ehtimoliy kuçaytirilişining Özbekistondagi göşt, şakar, ösimlik moyi va don mahsulotlari narxlariga ta’sirini ikki xil omil bilan baholaş mumkin.

Özbekistonga don mahsulotlari va un asosan Qozoğistondan import qilinadi. Gazeta.uz ma’lumotlariga köra, 2021 yilda Qozoğistondan Özbekistonga don mahsulotlari yetkazib beriş hajmi 648,3 mln dollarni (umumiy don importining 97,9 foizi), un yetkazib beriş esa 92,9 mln dollarni (umumiy importning 97,2 foizi) taşkil qilgan.

Don mahsulotlari

Don mahsulotlari importida Rossiyaning uluşi juda kam bölsa-da, bu boşqa omil bilan xarakterlanadi. Eldala.kz ma’lumotlariga köra, 2021 yilda Qozoğistonda ğalla hosili me’yordan taxminan çorak baravarga (odatiy yillardagi 20-22 mln tonna örniga 16 mln tonna) kam bölgan. Bu esa buğdoy eksportini boj yoki kvotalar orqali çeklaş haqida takliflar yangraşiga sabab ham böladi. Ammo Rossiyadan Qozoğistonga katta miqdorda buğdoy eksport qilinişi (YeOII doirasida tovar yetkazib berişda eksport bojlari olinmasligi hisobiga ham Rossiyadan import qiliş narxlarni qimmatlaştirmaydi) mamlakat içki bozorini sezilarli darajada qöllab-quvvatlagan. Raqobat vujudga kelişi narxlarning barqarorligini ta’minlagan va Qozoğistonda yetiştirilgan don mahsulotlarining bir qismi Markaziy Osiyo davlatlariga (xususan, Özbekistonga) eksport qilingan.

Özbekiston Qişloq xöjaligi vazirligi ma’lumotlariga köra, 2021 yil yakuniga qadar 2 mln 771 ming tonna buğdoy doni va 357,7 ming tonna un xususiy sektor tomonidan asosan Qozoğistondan import qilingan hamda 26,8 ming tonna buğdoy doni (Tojikistonga hamda Qirğizistonga) va 949,1 ming tonna un (1 mln 265 ming tonna buğdoy hisobida) Afğonistonga eksport uçun yönaltirilgan. Rossiyada don mahsulotlari eksportiga taqiq joriy qilinişi esa Qozoğiston içki bozorida talabning ortişiga, narxlarning nisbatan oşişiga va eksport qisqarişiga (yoki narxlari oşişiga) olib kelişi mumkin. Bu esa Özbekistondagi don mahsulotlari va un bahosiga bevosita ta’sir ötkazadi. Şuningdek, Rossiyaga qarşi kiritilgan iqtisodiy sanksiyalar fonida don narxi jahon bozorida keskin kötarilib ketdi. Çunki Rossiya dunyodagi eng yirik buğdoy eksportçisi (jahon savdosining deyarli 20 foizi) hisoblanadi.

Bundan taşqari, tabiiy gaz narxlari oşişi hisobiga mineral öğitlar narxi qimmatlaşişi ham don mahsulotlari narxiga (mahsulotni yetiştiriş tannarxi oşişi) ta’sir ötkazadigan omillardan yana biri bölişi mumkin.

Göşt va şakar

Özbekiston taşqi bozorlardan katta miqdorda göşt va şakar import qilmaydi va uşbu mahsulotlarga bölgan içki ehtiyoj mahalliy işlab çiqaruvçilar tomonidan ta’minlanadi. Ammo uşbu mahsulotlar narxlarining qimmatlaşişiga ham bir qança omillar sabab bölişi mumkin.

Xususan, ötgan yilda «Angren şakar» MÇJ va «Xorazm şakar» MÇJ korxonalari tomonidan 595,5 ming tonna şakar işlab çiqarilgan bölsa, 2021 yilning yanvar-noyabr oylarida 23,2 ming tonna şakar xorijdan import qilingan.

Şu bilan bir qatorda, ötgan yil yakuniga qadar 620 ming tonna şakar xomaşyosi Braziliyadan import qilingan, ya’ni mahalliy işlab çiqaruvçilar ham tayyor mahsulot uçun xomaşyoning asosiy qismini xorijdan eksport qiladi. Şu nuqtayi nazardan, quyidagi ikki omil şakar narxlariga ta’sir körsatişi mumkin:

Birinçidan, Ğarb davlatlarining sanksiyalari sababli Özbekistondan olisda joylaşgan Braziliyadan xomaşyo import qilişdagi logistika xarajatlari oşadi. Ayni vaziyatda yuk taşiş sanoati jiddiy muammolarga duç kelmoqda.

Ikkinçidan, neft va gaz narxi oşişi bevosita şakar, makkajöxori va ayrim ösimlik moylari narxi oşişiga olib keladi. Qanday qilib neft şakar narxiga ta’sir körsatişi mumkin? Savolga javob juda oddiy – bioetanol orqali. Neft qançalik qimmat bölsa, bioetanol işlab çiqariş şunçalik foydali böladi va yetiştirilgan şakarqamiş hajmi bioetanol işlab çiqarişga yönaltiriladi va şakar hamda ozuqa işlab çiqariş uçun ular şunça kam taklif qilinadi. 

Statistikaga köra, göşt mahsulotlari ham asosan Özbekistondagi mahalliy işlab çiqaruvçilar tomonidan yetiştiriladi. Narxlarning qimmatlaşişiga arpa, buğdoy va boşqa çorva ozuqalarining qimmatlaşişi va Qozoğiston tomonidan çorva mollari eksportiga taqiqlar joriy qilingani ta’sir ötkazişi mumkin.

Ösimlik yoği

Özbekiston iste’mol bozorida ösimlik yoğiga bölgan yillik ehtiyojining (475 ming tonna) örtaça 45 foiz qismi import hisobidan qoplanadi. Kungaboqar yetiştiriş böyiça dunyodagi eng yetakçi mamlakatlar esa aynan Ukraina va Rossiya (mos ravişda 1-va 2-örinlarda turadi). Uşbu mamlakatlarda bojlar oşirilişi va ma’lum çeklovlar örnatilişi esa Özbekiston içki bozorida ösimlik yoği narxlariga ta’sir qiliş ehtimoli juda yuqori.

Xususan, 2021 yil birinçi çoragida eksport qilişdagi muammolar sabab ösimlik yoği narxi keskin qimmatlab ketgandi. Şundan söng narxni barqaror saqlaş maqsadida uşbu mahsulot vaqtinçalik muddatga qöşimça qiymat soliğidan ozod ham qilingan.

Hozirgi holatdan kelib çiqib şuni aytiş mumkinki, Ukraina hududidan va Boltiqböyi davlatlari portlaridan keyinçalik Rossiya hududi böylab tranzit holda Özbekistonga yetib keladigan köplab turdagi mahsulotlar bahosi qimmatlaşadi. Şuningdek, Rossiya orqali eksport qilinadigan ba’zi mahsulotlarimizni xalqaro bozorga yetkazib berişda ma’lum muammolarga ham duç kelinişi mumkin.

Avvalroq, Qişloq xöjaligi vazirligi respublikada aholi va korxonalar talabini uzluksiz, yetarli miqdorda va barqaror narxlarda buğdoy, un, şakar mahsulotlari bilan ta’minlaş hamda içki bozorlarda narxlar keskin özgarişining oldini oliş töliq ta’minlangani haqida xabar bergandi.

Doston Ahrorov tayyorladi