Ukrainadagi uruş: NATO Rossiyaning harbiy harakatlariga qanday javob berdi?
|00:27 / 26.04.202260 6629 min
NATO tez orada yanada kengayişi mumkin, iyun oyida Finlandiya va Şvetsiya ham a’zolikka ariza berişi kutilmoqda. NATO davlatlari Ukrainaga raketalardan tortib, tanklar va oğir artilleriyagaça bölgan milliardlab dollarlik qurol-yaroğlar yetkazib bermoqda.
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
NATO qanday taşkilot?
NATO (Şimoliy Atlantika Şartnomasi Taşkiloti) – 1949 yil 4 aprel kuni imzolangan Vaşington şartnomasi asosida 12 davlat, jumladan AQŞ, Buyuk Britaniya, Kanada va Fransiya tomonidan tuzilgan harbiy-siyosiy ittifoq. Taşkilot taşkil etilişidan asosiy maqsad sifatida uruşdan keyingi davrda «SSSRning Yevropaga ekspansiyasi tahdidini qaytarib turiş» közda tutilgan.
NATO nizomi 14 moddadan iborat. Undagi eng muhimlaridan bölgan 5-moddada şunday deyiladi: «Taşkilotga a’zo davlatlardan biriga hujum qilinsa, bu holat NATOning boşqa a’zolariga ham agressiya qilingan, deb baholanadi va umumiy javob çoralari köriladi».
Qiziq jihati, alyansga a’zo böliş uçun SSSR ham 1954 yil rasmiy nota bilan çiqadi. Biroq Ğarbning yetakçi davlatlari hukumatlari Moskvaga işonişmaydi. Ular SSSRning birlamçi maqsadi AQŞni Yevropadan quvib çiqariş va NATOni içidan yemiriş, degan xulosaga kelişadi.
Bunga javoban 1955 yil 14 may kuni «sotsialistik lager»ga kiruvçi davlatlar: Albaniya, Bolgariya, Vengriya, Germaniya demokratik respublikasi, Polşa, Ruminiya, Çexoslovakiya va SSSR NATOga qarşi ölaroq «Varşava şartnomasi taşkiloti» deb nomlangan harbiy ittifoq bitimini imzolaydi. Jami 36 yil faoliyat olib borgan mazkur taşkilot 1991 yil 1 iyul kuni tarqatib yuboriladi.
NATOning kengayişi:
Hozirda 30 davlat NATOga a’zo hisoblanadi:
1949 yil – AQŞ, Belgiya, Buyuk Britaniya, Niderlandiya, Daniya, Italiya, Islandiya, Lyuksemburg, Kanada, Norvegiya, Portugaliya, Fransiya;
1952 yil – Gretsiya, Turkiya;
1955 yil – GFR;
1982 yil – Ispaniya;
1999 yil – Vengriya, Polşa, Çexiya;
2004 yil – Bolgariya, Litva, Latviya, Ruminiya, Slovakiya, Sloveniya, Estoniya;
2009 yil – Albaniya, Xorvatiya;
2017 yil – Çernogoriya;
2020 yil – Şimoliy Makedoniya.
Qöşiliş uçun nomzod davlatlar: Bosniya va Gersegovina, Ukraina va Gruziya.
NATOga qanday qilib a’zo böliş mumkin?
Mavzuga oid
NATO tuzilgan dastlabki davrda taşkilotga a’zo böliş ikkita şart bölgan: birinçidan, ariza beruvçi davlat Yevropada joylaşgan bölişi, ikkinçidan, taşkilotga a’zo barça davlatlarning roziligi olinişi kerak edi.
Keyinçalik SSSR tarqalib ketişi ortidan NATOga a’zo böliş uçun köplab davlatlar murojaat qilgaç, alyansga a’zo böliş şartlari murakkablaşdi. Bugungi kunda taşkilotga a’zo böliş istagidagi nomzod mamlakatning nafaqat qöşnilari bilan turli kelişmovçiliklari, balki hududiy jihatdan içki muammolari ham bölmasligi, şuningdek, harbiy xarajatlar uçun NATO talab qiladigan a’zolik badalini ajrata oladigan darajada iqtisodiy imkoniyatlarga ega bölişi lozim.
Şu jihatdan Gruziya – Abxaziya va Şimoliy Osetiya muammosi, Ukraina esa Donetsk, Lugansk, Qrim muammosi sabab alyansga kira olmay kelmoqda.
Şvetsiya va Finlandiya ham NATOga qöşiladimi?
BBC’ga köra, AQŞ rasmiylari Şvetsiya va Finlandiya joriy yilning iyun oyidayoq NATOga a’zo böliş uçun ariza berişini kutişmoqda.
Rossiya esa uşbu mamlakatlarga potensial oqibatlar böyiça ogohlantiriş bergan.
«Bryussel AQŞ şafeligi ostida Şvetsiya va Finlandiyani öz tuzilmalariga allaqaçon olib kirdi, maşğulot yoki treninglar körinişida turli gibrid çoralar amalga oşirildi. Biz ham ommaviy tarzda, ham ikki tomonlama kanallar orqali öz ogohlantirişlarimizni berdik. Ular bu haqda bilişadi, şuning uçun hayron bölişning keragi yöq. Bu nimalarga olib kelişi borasida barçasidan xabardor qilganmiz», deya yozgan Rossiya taşqi işlar vazirligi vakili Mariya Zaxarova.
AQŞ mudofaa rasmiylarining fikriça, Moskvaning Ukrainaga bostirib kirişi NATO kengayişiga olib kelişi mumkin bölgan «katta strategik xato» hisoblanadi.
Agar Finlandiya NATOga kiradigan bölsa, u alyansning barça a’zolari içida Rossiya bilan eng uzun çegaraga ega mamlakatga aylanadi. Ikki davlat çegarasi uzunligi 1340 kilometr bölib, çegara çiziği Sankt-Peterburgdan atigi 200 kilometr naridan ötgan.
NATO nega Ukrainaga qöşin kiritmadi?
Birinçidan, Ukraina NATOga a’zo bölmagani sababli alyans oldida mamlakat mudofaasi uçun qöşin yuboriş majburiyati yöq.
Ikkinçidan, Ukrainada NATOga a’zo davlatlar va rus qöşinlari töqnaş keladigan bölsa, bu keng qamrovli mojaroga aylanib ketişi mumkin. Taşkilot a’zolari «Ukrainani qöllab-quvvatlaş uçun qölimizdan kelganini qilişga qat’iy qaror qildik, biroq uruş Ukraina çegarasidan taşqariga çiqmasligini ta’minlaşi zarur», degan bayonotlar bilan çiqqani bejiz emas.
Ukraina hukumatining Ğarbdan Rossiya harbiy samolyotlari va uçuvçisiz dronlari uçun öz osmonini yopişni sörab qilgan murojaatlari ham inkor etildi.
Ğarb Ukrainaga qanday yangi qurollar yetkazib bermoqda?
Ukrainada uruş boşlanganidan beri AQŞ Kiyevga yordam beriş uçun 3,4 milliard dollar ajratdi, deya xabar bergan Pentagon matbuot xizmati. Moliyaviy yordamdan taşqari Vaşington Kiyevga harbiy texnikalar ham yubormoqda.
AQŞ ta’minoti:
Sovetlar davrida işlab çiqarilgan 16ta Mi-17 rusumli vertolyot;
700dan ortiq Switchblade snaryadlari;
1,4 mingta Stinger zenit-raketa tizimlari;
5,5 mingdan ortiq Javelin tankka qarşi raketa tizimlari;
90 155 mmyulik gaubitsalar;
183 ming artilleriya snaryadlari, uşbu qurollarni olib yuriş uçun 72 ta maşina;
200 ta M113 rusumli zirhli transportyorlar;
100 ta Hamvi rusumli zirhli avtomobillar;
121ta Phoenix Ghost rusumli taktik dronlar;
Dala artilleriyasi uskunalari va ehtiyot qismlar, samolyotlar uçun ehtiyot qismlar.
Boşqa davlatlar:
Slovakiya S-300 tizimlari;
Polşa — 100ta T-72 rusumli tank;
Çexiya — 20 ta RM-70 reaktiv öt oçiş tizimlari (Grad apgreydi) va Dana rusumli öziyurar gaubitsalar;
Buyuk Britaniya — 120 Mastiff va Jackal zirhli avtomobillari, oğir artilleriya tizimlari, Brimstoun raketalari va Starstreak zenit-raketa majmualari. Bundan taşqari, qöşimça tankka qarşi raketa majmualari;
Niderlandiya — PzH 2000 rusumli gaubitsalar va zirhli texnikalar;
Fransiya — Caesar öziyurar artilleriya qurilmalari va tankka qarşi Milan raketa tizimlari;
Norvegiya — 100 dona Mistral zenit raketa majmualari.
NATO Şarqiy Yevropada mudofaasini kuçaytirdi. Foto: Getty Images
Bundan taşqari, Finlandiya öz armiyasi resurslaridagi qurollarni Ukrainaga jönatişini ma’lum qilgan, Germaniya esa özidagi oğir artilleriya qurollari va texnikalarni Şarqiy Yevropa mamlakatlariga beradi, bu mamlakatlar esa öz ixtiyoridagi sovet davriga mansub qurollarni Ukrainaga ötkazadi. Bunda ukrainalik harbiylar NATO davlatlari qurollarini işlatişni örganişi uçun vaqt sarflamasligi reja qilingan.
Yevropa Ittifoqi Ukrainaga qurol yetkazib berişni moliyalaştiriş uçun 450 million yevrogaça mablağ ajratadi. Bu taşkilot tarixidagi uruşda qatnaşayotgan mamlakatni qurol bilan ta’minlaş uçun ajratilgan birinçi moliyaviy yordam hisoblanadi.
NATOning Şarqiy Yevropada qança qöşini bor?
Rossiyaning Ukraina hududida harbiy harakatlar boşlaşidan oldin ham şimolda Boltiqböyi respublikalaridan, janubda Ruminiyagaça bölgan hududlarda NATOning harbiy kuçlari mavjud edi. Ular 2014 yilda, Rossiya Qrimni annexia qilganidan keyin joylaştirilgan bölib, Rossiya hujumi sodir bölgan taqdirda «uçburçak» vazifasini bajarişga möljallangan.
NATOning Rossiya va Ukraina bilan çegaradoş Şarqiy Yevropa davlatlaridagi harbiylari soni 40 ming kişini taşkil etadi. 100ta jangovar samolyot yuqori şay holatda turadi, 120 ta kema, şu jumladan, uçta samolyotlar taşuvçi kemalar guruhi uzoq şimoldan şarqiy Örta Yer dengizigaça bölgan hududlarda patrullik qiladi.
Şuningdek, sönggi voqealar fonida Qöşma Ştatlar Yevropaga qöşimça qöşin jönatiş majburiyatini oldi va NATO Estoniya, Latviya, Litva va Polşada törtta köp millatli jangovar guruhlar tuzdi, Ruminiyada esa köp millatli brigada taşkil etildi.
