Özbekistonda soğlom raqobat muhitiga asoslangan, barça iştirokçilar teng imkoniyatlarga ega böladigan va narxlar şaffof ravişda şakllanadigan, eng muhimi tanqislik muammosini hal etişi kerak bölgan energetika islohoti ötkazilişi lozim: prezident farmoniga asosan, 2022 yilda özgarişlarning huquqiy asoslari yaratiladi. Kun.uz bu nega muhimligi haqida iqtisodçilarning fikri bilan qiziqdi.
Janubiy Koreyaning Jeonbuk universitetida iqtisodiyot böyiça magistrant darajasini olgan Mirkomil Xolboyev Kun.uz bilan suhbatda energetika islohotini ortiq keçiktirmaslik zarurati haqida söz yuritdi.
— Energetika islohotlarini amalga oşiriş va narxlarini erkinlaştiriş uçun eng yaxşi payt – hozir. Ya’ni keça ham yaxşi vaqt edi, hozir ham şunday. Yöqotiş yildan yilga oşib boraveradi, islohotni amalga oşirmaslik esa yöqotişlarni heç qanaqasiga kamaytirmaydi.
Energiya narxlari özgarişi iqtisodiyotga bir neçta signal beradi, bu esa bozor iştirokçilari qarorlarini özgartirişiga ham ta’sir ötkazadi. Islohot birinçi navbatda energiya resurslari samaradorligiga olib keladi. Iste’mol qiluvçilar: ham biznes vakillari, ham oddiy aholi qatlami tejamkorlik rejimiga öta boşlaydi. Hozirgi subsidiya asosida taqdim qilinayotgan energiyadan foydalanişda tejamkorlik nuqtayi nazaridan rağbat mavjud emas. Suv resurslari ham şunaqa. Subsidiya asosida fermer xöjaliklariga taqdim etilgani bois suv resurslarimiz haddan ziyod tanqis bölsa ham isrofgarçilik darajasi juda ham baland.
Bundan taşqari, Özbekiston yalpi içki mahsulotining sezilarli qismi (2020 yildagi statistik ma’lumotlar böyiça 6,6 foiz) energiya resurslarini subsidiyalaş uçun sarflanadi. Bu esa davlat mablağlari samarasiz sarf qilinişiga olib kelaveradi va alternativ ravişda uşbu mablağlarning nisbatan ançayin foydaliroq boşqa sohalarga (xususan, ta’lim va tibbiyot) yönaltirilişiga imkon bermaydi.
“Bizga haqiqiy ijtimoiy siyosat kerak”
Mirkomil Xolboyev / Foto: Facebook
— Hukumat özi ijtimoiy siyosat deb ataydigan, hatto aholi ham şunday hisoblaydigan energetika mahsulotlarining subsidiyalanişi ham aslida ijtimoiy siyosat emas. Oddiy elektr energiyasini olaylik (yoki tabiiy gaz). Hukumat aholi elektr energiyasini arzonroq (aslida juda qimmatga tuşadi) sotib olişi uçun bu sohaga har yili juda katta mablağ ajratadi. Lekin yaxşilab e’tibor berilsa, bu siyosatdan pastroq daromadli hamda arzon elektr energiyasiga muhtoj aholi qatlami emas, balki daromadi yuqoriroq bölgan qatlam köproq naf köradi.
Mavzuga oid
Ya’ni elektr energiyasi narxi arzon, lekin öşa arzon elektr energiyasiga eng muhtoj aholi qatlami ta’minotdan eng köp uziladi.
Boşqaça aytganda, nisbatan kam daromadli aholi qatlami qişloq hududlarda yaşaydi. Ular uçun elektr narxi arzon, lekin özi yöq.
Nisbatan daromadi yuqori qatlam hamda bozor narxidagi elektr energiyasini sotib olişga qodir bölgan aholining aksariyati şahar hududlarda istiqomat qiladi hamda ular, birinçidan, örtaça qişloqlikdan köproq vaqt davomida, ikkinçidan, qişloq aholisiga nisbatan karrasiga köproq miqdorda elektr energiyasi iste’mol qiladi.
Demak, aslida aholining özi ham ijtimoiy siyosat deb hisoblaydigan energiya mahsulotlarining subsidiya natijasida arzonroq berilişi ham boyroq aholiga köproq naf keltiradi. Bunday misollarni judayam köp davom ettiriş mumkin. Xulosa esa özgarmaydi: bizga haqiqiy ma’nodagi ijtimoiy siyosat kerak, hozirgi kabi qoğozda ijtimoiy siyosat deya e’tirof etiladigan, aslida esa asosan daromadi yuqori qatlamni himoya qiladigan közböyamaçilik emas.
Davlat özining asosiy vazifasi imkoniyatlar tengsizligini oşiriş emas, balki uni qisqartiriş ekanini yaxşiroq anglaşi zarur. Ammo heç kim buni xohlayotgandek körinmayapti.
Janubiy Koreya tajribasi
— Janubiy Koreyada bir neça yil mobaynida yaşaganman. Bu borada Koreya tajribasi bilan örtoqlaşadigan bölsam, 1974 yildan boşlab bu mamlakatda energiya resurslari uçun bir neça poğonali tölov tizimi joriy qilingan. Adaşmasam, 2004 yildan 2016 yilgaça 6 poğonali tizim örnatilgan bölsa, undan keyingi davrda 3ta kategoriyaga tuşirilgan. Bunda iste’mol oşib borgani sari, narxlar ham qimmatlaşib boraveradi.
Men bu mamlakatda bölgan paytimda:
200 kVt.soatgaça iste’mol qiladigan uy xöjaliklari uçun har kVt.soat uçun 93 von;
400 kVt.soatdan köproq iste’mol qiladigan uy xöjaliklari esa har kVt.soat uçun taxminan 280 von tölov tölaşar edi.
Körinib turibdiki, birinçi kategoriyaga kiruvçi iste’molçilar uçinçi kategoriyaga kiruvçi iste’molçilarga qaraganda 3 barobar kamroq pul tölaydi.
Yana bitta alohida kategoriya bor:
Oylik iste’moli 1000 kVt.soatdan oşadigan xöjaliklar har kVt.soat uçun 700 vondan haq tölaşadi.
Janubiy Koreyadagi tizimni Özbekistonda joriy qiliş uçun, avvalo örtaça uy xöjaliklarining oylik örtaça qança elektr energiyasi iste’mol qiliş miqdorini aniqlaştirib oliş kerak. Koreyada aholining taxminan 65 foizi ikkinçi kategoriyaga kiradi.
Şuningdek, jismoniy jihatdan zaif qatlam vakillari uçun 30-40 foiz atrofida, maktab yoki boğça kabi ta’lim muassasalari uçun ham yoz oylarida 50 foizgaça çegirmalar taqdim qilinadi.
Özbekiston ham şunga öxşaş tizimga ötmoqçi bölsa, çegarani nisbatan pastroqqa tuşirib, faqatgina ijtimoiy himoyaga muhtoj va kambağal aholi qatlamiga arzon elektr energiya yetkazib beriş tizimini saqlab qolişi kerak. Samarasiz va köp elektr energiyasi iste’mol qiluvçilar esa köproq pul tölaşi lozim.
AQŞning Harvard universiteti doktoranti, iqtisodçi Botir Qobilovning biz bilan suhbatda aytişiça, energiya resurslari bozor narxidan arzon bölsa, bu isrofgarçilik va eng muhimi defitsitga sabab böladi.
— Narxlarni erkinlaştiriş vaqti ançadan beri ortga surilib kelinmoqda. Iqtisodiyotimizga katta zararlardan biri aynan subsidiyalar, ayniqsa energiya subsidiyalari. Avvalambor, energiya subsidiyalariga bevosita va bilvosita öşa-öşa iste’molçi va aholi pul tölaydi. Faqat subsidiyalar orqali foydalar aholi boy qatlamiga noproporsional ravişda taqsimlanadi.
Energiya subsidiyalarining salbiy iqtisodiy ta’sirini iqtisodçilar keng e’tirof etib keladi. Gap şundaki, bu subsidiyalar – aholi daromad tengsizligini yanada oşiradigan, kambağal qatlamni himoya qilmaydigan va iqtisodiy jihatdan samarasiz instrument.
Ya’ni energiya subsidiyalari orqali boylar faqat boyib ketadi, kambağallar esa battar kambağallaşadi. Yoqilği, energiya subsidiyalari foydalari uy-xöjaliklari energiya iste’moliga mutanosib ravişda taqsimlanadi, ya’ni kim köproq energiya işlatsa, öşa iste’molçi subsidiyadan köproq foyda oladi.
Yuqori daromadli uy xöjaliklari iste’mol savatlarida odatda past daromadli uy xöjaliklariga qaraganda köproq energiya iste’moli va xarajati böladi.
Fiskal siyosat nuqtayi nazaridan, energiya subsidiyalariga bölgan davlat xarajatlari boşqa davlat xarajatlarini “siqib çiqarişi” yoki aholini regressiv soliqqa tortiş orqali moliyalaştirişni talab qilişi mumkin.
Bundan taşqari, energiya subsidiyalari bozorda “buzuq” narx signallarini yaratadi va yuqori energiya iste’moliga yoki işlab çiqarişga olib keladi. Ya’ni energiyani qança arzon qilib qöysak, bu energiyaning yanada köproq iste’moliga, isrofgarçilikka va eng muhimi, energiya tanqisligiga olib keladi.
Xulosa şuki, yakuniy foydalaniş narxlarini pasaytiriş orqali iste’molga beriladigan subsidiyalar energiyadan foydalanişni köpaytirişni rağbatlantirişi va energiyani samarali tejaşga qaratilgan rağbatlarni kamaytirişi mumkin.
Har bir özbekistonlikka, şu jumladan çaqaloqlarga ham 112 dollardan
— Xalqaro energetika agentligi ma’lumotlariga köra, Özbekiston 2020 yilda energiya subsidiyasi uçun 3,9 milliard dollar işlatgan. Albatta, bu 2017 yilgi 5,6 milliard va 2018 yilgi 9 milliard dollardan kamligini e’tirof etiş kerak. Lekin boşqaça qilib aytganga, biz yalpi içki mahsulotimizning 6,6 foiz qismiga teng mablağni energiya subsidiyasiga işlatar ekanmiz. 2020 yilda faqat Venesuela (6,8 foiz) va Liviyada (15,1 foiz) bu körsatkiç köproq bölgan.
Agar kişi boşiga çaqsak, 2020 yilda, har bir insonga 112 dollar subsidiya töğri kelgan ekan. Agar bizdan ança boyroq mamlakatlarga soliştirsak, bu juda köp. Masalan, Rossiyada 101 dollar, Indoneziyada 25 dollar, Malayziyada 3 dollar, Koreyada esa kişi boşiga 1 dollar subsidiya.
Energetika sohasiga subsidiyalar hajmi kattaligini biliş uçun boşqa sohalarga xarajatlar bilan, masalan ta’lim, tibbiyot va ilm-fan bilan soliştirsak kifoya. Bundan taşqari, 2021 yilda zarar körgan davlat iştirokidagi eng katta 10 ta korxonaning deyarli barçasi energetika sohasiga aloqadorligi diqqatga sazovor.
“Qançalik boy bölsang, şunçalik köp nafaqa olasan”
Foto: Kun.uz
AQŞning Viskonsin universiteti biznes-maktabi doktoranti, iqtisodçi Behzod Hoşimov Gazeta.uz'da e’lon qilingan maqolasida ayni paytda subsidiyalangan energetika resurslarining aholiga yetkazib berilişini quyidagiça ta’riflagan:
— Tasavvur qiling, energetika vaziri endi Özbekiston aholisining har biri öz şaxsiy ehtiyojlari uçun davlat budjetidan nafaqa olişini e’lon qildi. Lekin buning bir şarti bor: odam qança boy bölsa, u oladigan nafaqa miqdori ham şunça köp böladi va aksinça, odam qança kambağal bölsa, unga beriladigan nafaqa ham şunça oz böladi. Agar u juda-juda kambağal, hatto boşpanasiz yaşayotgan bölsa, u oladigan nafaqa miqdori ham şunga yaraşa – amalda nolga teng böladi. Başarti odam juda boy bölsa, nafaqa miqdori oyiga bir neça million sömga boradi.
Bunday e’longa jamoatçilik qanday qaraşini tasavvur qiliş qiyin emas. Menda sizlar uçun noxuş xabar bor: garçi heç kim ommaviy tarzda buni e’lon qilmagan bölsa ham, amaldagi voqeligimizning özi şunday.
Mana bir neça ön yildirki, biz şunday “jamoat şartnomasi” asosida yaşayapmiz va unga köra, mamlakatimizning badavlat kişilari kambağallarga nisbatan qiyoslab bölmas darajada köproq nafaqa olişmoqda. Bu örinda gap energetik subsidiyalar haqida.
Deyarli barça energiya manbalari soliq tölovçilarning mablağlari hisobidan subsidiyalanadi. Elektr energiyasi ham, tabiiy gaz ham “haqiqiysi”dan past narxda sotilyapti, narxdagi tafovut esa soliq tölovçilar pullari hisobidan qoplanmoqda.
“Kimdir bir xonali kvartirada yaşaydi. Kimningdir hovlisida esa elektr bilan isitiladigan basseyn bor”
— Gaz va elektrdan foydalaniş hajmi köp jihatdan odamlarning daromadiga boğliq: kimningdir uyi – bir xonali kvartira va u yerda oltita çöğlanma çiroq işlatiladi, boşqa birovning uyi – hovli va u yerda suvi elektr bilan isitiladigan hovuz bor. Badavlat odam pul ekvivalentida ança köp subsidiya oladi. Bu farq odatda bir neça ming barobar kattaroq böladi.
[...] Energiya işlab çiqariş eksternaliyalarga (taşqi ta’sirlarga) ega: havo va hayot sifati yomonlaşadi. Agar subsidiyalarni şu nuqtayi nazardan ta’riflaydigan bölsak, u quyidagiça ifodalanişi mumkin: davlat boylar tomonidan atrof-muhit ifloslanişida homiylik qilib, ayni paytda aholining kam ta’minlangan qatlamlariga soliq soladi.
Ustiga ustak, şu subsidiyalar şarofati bilan mamlakatdagi energiya resurslari yetişmovçiligi tahlikali darajada. Holbuki, aholining bir qismi, asosan poytaxtda yaşovçilar arzonlaştirilgan yonilği va elektr energiyasidan uzluksiz foydalanayotgan bir paytda deyarli barça mintaqalarda bu resurslarni yetkazib berişdagi keçikişlar va taqçillik odatiy holga aylangan. “Bu uyda elektr toki bormi?” degan savol ba’zi mintaqalarda heç kimni ajablantirmaydi.
“Arzon energiya iqtisodiyotni uzoq muddatda xavf ostiga qöyadi”
AQŞning Georgetown universiteti talabasi Şahzod Yöldoşboyev şu yil boşida Kun.uz'da e’lon qilingan maqolasida biror-bir mamlakatda energiyaning arzonligi maqtagulik holat emasligi haqida yozgandi.
Foto: Şahzod Yöldoşboyevning şaxsiy arxividan
— Özbekiston dunyodagi eng arzon elektr energiyasiga ega davlatlar içida. Bu yaxşi bölib tuyulişi mumkin, biroq bunday past narxlar iqtisodiyotimizni uzoq muddatda katta xavf ostiga qöyadi.
Biz bilan birga eng arzon elektr energiyaga ega mamlakatlarga nazar taşlaymiz: Liviya, Angola, Sudan va boşqa – nihoyatda kambağal davlatlar. Arzon elektr energiyasining istehzosi şundaki, u aynan kambağal mamlakatlarda uçraydi.
Bunday davlatlar öz aholisini energiya bilan butunlay qamrab olmaydi va bu vaziyat subsidiyalarga qaramay emas, balki aynan subsidiyalar sabab vujudga keladi. Hukumat energiya narxini qança pastroq uşlaşga harakat qilsa, elektr energiyasi bilan doimiy ravişda ta’minlay olişi mumkin bölgan xonadonlar soni şunça oz böladi. Subsidiyalar infratuzilmadagi böşliqlarni yaxşilaşga emas, balki ularning kelib çiqişining asosiy sababi hisoblanadi.
“Qimmatroq energiya heç kimga yoqmaydi, lekin...”
— Energiya subsidiyalari sohasini isloh qiliş kompleks çoralar bilan birga ötkazilişi lozim. Çunki köp yillik nuqsonli energetik tizim şunçaki subsidiyalardan xoli qilinib, “isloh” qilinişi iste’molçining egniga oğir yuk bölib minişi, narxlar asossiz yuqorilaşiga olib keladi. Avvalo, sohani soğlom bozor munosabatlariga ötkaziş lozim. Aytiş lozimki, Özbekiston bir qator energiya işlab çiqaruvçi, “Tolimarjon” IES kabi korxonalarni xususiylaştirişga qiziqiş bildirmoqda. Moliya vaziri Timur Işmetov hukumatning bu irodasini 2021 yil oktyabr oyida tasdiqlagan edi.
Elektr energiyasini işlab çiqariş va sotiş bilan birga, uni iste’molçiga yetkaziş kerak. Bu ikki bosqiçdan iborat: yuqori voltli liniyalar orqali amalga oşiriladigan transmissiya va past voltli ötkaziş liniyalari orqali amalga oşiriladigan taqsimlaş. Bu ikki soha yuqori çiqimlar bilan boğliq bölgani sabab, tabiiy monopoliyalar “hovlisi” bölib, unda yagona kompaniyaning faoliyat yuritişi jumla bozorning manfaatiga işlab turibdi.
Boşqaça aytganda, elektr energiyani yetkazişda iqtisod qiliş qiyin, çunki bu sohaga raqobatni kirgiziş deyarli imkonsiz, davlat esa xavfsizlik nuqtayi nazaridan ötkaziş liniyalarini özida saqlab turişga majbur. Biroq davlat buni özida olib turiş örniga xususiy kompaniyalarni – samarali menejment va iste’molçilarga xizmat qilişning ilğor uslublarni qöllay oladigan kompaniyalarni yollaşi mumkin. Bu esa sifatga ta’sir qilmay qolmaydi. Xususan, buzilişlar va avariyalar tezroq bartaraf etiladi.
Qolganini esa aytmasa ham böladi:energiya işlab çiqaruvçi korxonalarni xususiylaştiriş va davlat-xususiy şeriklikni joriy qiliş jarayoni albatta işonçli, şaffof vositalar, masalan, auksion va tenderlar orqali amalga oşirilişi lozim. Aks holda, jami aholi ziyon köradi.
Energiya subsidiyalari islohoti, garçi qiyin jarayon bölsa-da, Özbekiston barqaror iqtisodiy ösiş yöliga yetaklayotgan bozorni liberallaştiriş islohotlarini davom ettirişi kerak.
Energiya subsidiyalariga sarflangan mablağlar ta’limga yönaltirilsa yoki aholi örtasida teng taqsimlansa, iqtisodiy tengsizlikning tez kuçayişiga yöl qöymaslikka qaratilgan muqobil çoralar sifatida işlaydi.
Albatta, qimmatroq energiya heç kimga yoqmaydi, bu – murakkab ijtimoiy va siyosiy tanlov, ammo hozirda olib borilayotgan subsidiya tizimi özgarmasa, iqtisodiyotimizga katta putur yetişi mumkin.
