«Qizil tovuqlar mojarosi». Andijonliklarni qarzga botirayotgan kampaniyani kim töxtatadi?
|21:40 / 29.05.202239 93411 min
Andijon viloyatida aholiga joriy yil aprel oyidan buyon kredit asosida 200 ming dona tovuq tarqatilgan. Bitta tovuqning narxi örtaça 81 ming söm bölib, bozordan ança qimmat. Tuxum qöyişi kutilganiday bölmagan, qolaversa, kun sayin nobud bölib borayotgan tovuqlarni deb şundoq ham kambağal aholi qarzga botmoqda. Eng xavotirlisi, yaqin kunlarda viloyatda bu «xayrli iş»ning ikkinçi bosqiçiga start berilişi kutilyapti: aholiga kredit asosida yana 200 ming tovuq tarqatiladi.
Andijonda ehtiyojmand oilalarni «daromadli qiliş» uçun tarqatilgan tovuqlar tuxum qilmayapti, yangi şaroitga moslaşa olmay, nobud bölyapti. «Daromadli böliş»ni umid qilgan aholi esa, aksinça, qarzga botmoqda. Ma’lumotlarga köra, tez kunlarda viloyatda loyihaning ikkinçi bosqiçi boşlanib, aholiga yana 200 ming dona tovuq tarqatilişi rejalaştirilgan.
Biroq viloyatning turli hududlaridan töxtovsiz kelayotgan murojaatlar odamlarning tovuq boqib, muammolar içida qolib ketganini körsatmoqda. Murojaatçilar safiga tovuq boqişga mas’ul bölgan kooperativçilar ham qöşilgan. Kooperativ egalari tovuqlar umuman boqişga yaroqsiz ekanligini bildirib, yakunda aholi kreditni tölay olmasligi aniq ekanligini ta’kidlaşyapti.
Kun.uz samara bermayotgan loyiha yeçimi yuzasidan suriştiruv ötkazib, tovuq boqayotgan murojaatçilar, tovuq tarqatib mahsulot oluvçi kooperativ mas’ullari bilan suhbatlaşdi.
Kooperativçilar bizni öz hududlaridagi parranda boqişni orzu qilib, muammo içida qolgan xonadonlarga olib kirişdi. Oltinköl tumani Ijtimoyat mahallasida yaşovçi Muhammadnosir Şaropov 200 dona tovuq olgan. Şundan 40 donasi ölgan. 50 donasini kooperativga qaytarib berib, hozirda 100 dona tovuq boqmoqda.
«Eçkimni sotib joy qildim. Lekin heç foyda yöq, faqat zarar. «Tovuqlar uçun joyni yerga emas, tepaga qiling», deyişdi. Qildim. Baribir kasallanib ölyapti. Ularga kuniga 47 ming sömlik yem olaman, 25 ming sömlik tuxum qilyapti. Afsuski, tirikçilikning pulini ham şu tovuqlarga yediryapmiz.
Mavzuga oid
Dökonçilar tuxumning donasini kiçikligi uçun oğrinib, zörğa 600 sömga olyapti. Bitta tuxumning tannarxi esa menga 2 500 sömga tuşyapti. Tovuqlar juda nozik ekan, zör şaroit qilsak ham kasallanib, ölib qolyapti. Bozorda şu tovuqlarni 20 ming sömga ham olmayapti. Boşimiz qotgan», deydi u.
Şu mahallada yaşovçi Muqaddamxon Yusupova boşida 200 dona tovuqdan 45 tagaça tuxum olganini, tovuqlar qirilib ketib, tuxum qilmay qöyganini bildirdi. Tovuqboqar veterinarlar kelgani, lekin tovuqlar qirilayotgani sababini aytib bera olmaganidan hayron.
Marhamatlik Temur Töxtasinov hokimiyat vakillari tomonidan berilgan 670 dona tovuqni boqiş uçun bor-budini sarflab, şaroit yaratgan. Parranda boqişning ustasi bölgan yigitga berilgan tovuqlarning 200 tasi ölib qolgan. Temur berilgan parrandalar yaxşi boqilmay, emlanmay tarqatilganini aytmoqda. Tovuqdan daromad emas, zarar körayotgan tadbirkor kreditni tölay olmasligiga közi yetib, boşi qotgan.
«Hokimiyatga deyarli har kuni tovuqlarni qaytarib olişlarini sörab boraman.Tovuq boqib daromad oliş böyiça yaxşi tajribam bor. 350-400 ta tovuq boqib, 90-95 foiz tuxum olişga erişganman. Lekin bu tovuqlarga juda zör şaroit qilib ham foyda ololmayapman. Ular bizga yetib kelguniça yaxşi boqilmagan, emlanmagan. Şuning uçun immuniteti past. Yana aynan tuxumdonlar yetilganda, ya’ni qözğatiş mumkin bölmagan paytda tarqatilgan.
Menga kelgan tovuqlarning köpining oğirligi bir kilogramm ham çiqmadi. Şartnomada 80-85 foiz tuxum qilişini aytişgandi. Unday bölmadi. Qirilib ketdi.
Xususiy veterinar yollab, ölgan tovuqlarni yordirdim, kasalliklarini aniqlatdim. Köp marta «Paxtaobod parranda»ga borib yordam söragandim, berişmadi. Oxiri qönğiroq qilsam, telefonini öçirib olişdi.
Ikki barobar köp mablağ sarflab davoladim. Baribir bölmadi. Hozir ularni öldirib qöymaslik uçun kuniga 270-300 ming söm pul sarflab boqyapman. Tovuqlar 24 ming sömlik tuxum qilyapti, xolos. Uydagilar, kelinimizning nomiga kredit olgandim. Tölay olmasligim aniq bölib qolyapti. Boşim juda qotgan. Qöni-qöşnilardan ham qarz bölib ketdim. Iltimosimni yetkazinglar, «Paxtaobod parranda» tovuqlarini olib ketsin. Bölmasa qirilib ketadi», — deydi Temur Töxtasinov.
Xöjaobod tuman Xidirşa mahallasida yaşovçi Iroda Mamitaliyeva ham kuyganlardan: tovuq boqib foyda köriş örniga hisob-kitobda faqat zarar körayotganidan hayron.
«Bizga berilgan tovuqlar «brak». Bu tovuqlardan köra tovus boqiş osonroq ekan»
Ijtimoyat mahallasida yaşovçi, parrandaçilikda katta tajribaga ega Nozimjon Xoldorov 300 dona tovuq olgan. Bir oy davomida şundan 200 tasi qirilib ketibdi. Tovuq boqiş ustasi dorilab, yemning turli xilini berib ham parrandalarni asrab qololmaganidan juda afsusda.
«Yoşligimdan tovuq boqib foyda topganman. Özim qölbola yasagan inkubatorda tovuqdan taşqari tovus, kurka, kaklik oçirib parvariş qilaman. Lekin mana şu qizil tovuqlarni eplay olmadim. Ratsionda körsatilgan barça ozuqani berib, dori-darmonlarni qildim. Kuniga ölyapti. Foyda yöq. Kuniga zararga kiryapman. Nima qilişga hayronman. Uvolidan qörqyapman. Bizga berilgan tovuqlar brak va nosoğlom», — deydi Nozimjon Xoldorov.
U bizga xonadonida katta bölayotgan tovus, kaklik, kurka va noyob tovuq zotlarini körsatdi.
Oltinköl tumanidagi «Ijtimoyat tomorqa xizmati» va «Maqsad mahalla tomorqa xizmati» kooperativlari mas’ullarining ham muammoli vaziyatdan çiqişga közlari yetmayapti.
«Ijtimoyat tomorqa xizmati» kooperativi rahbari Sardorbek Ismoilov öz fikrlarini bildirdi.
«Tuman hokimligi vakillari kam ta’minlangan oilalarga tarqatilayotgan köp tuxum qiladigan tovuqlarning afzalliklari haqida tuşuntirganda juda xursand bölgandim. Kooperativ taşkil qildim. Mingta tovuqni «Paxtaobod parranda»dan olib kelib tarqatdik.
Lekin mahalla odamlari orasida baloga qoldim. Tovuqlar tuxum qilmay öla boşladi. Odamlar «Tovuqlaringni olib çiqib ket», deb murojaat qilib, har kuni hafsalamni pir qiladi. Tovuqlar qirilib ketdi. «Paxtaobod parranda»ga bordim. Ular viloyat hokimligiga tovuqlarni tuxumdonlar rivojlanayotgan paytda joyidan qözğatib tarqatmaslik kerakligi böyiça xat bilan çiqqanini aytişdi. Lekin hokimiyat baribir tarqatgan ekan.
Hozir bankdan 100 million söm kredit böynimda turibdi. «Tetra» zotli tovuqni boqiş böyiça biror qöllanma berişmadi. Dars ötişmadi. Mana endi katta mablağga kuyib ötiribmiz. Aholi kreditni tölay olmasligi kunday ravşan. Oxir-oqibat «Paxtaobod parranda» bilan sudlaşamiz», deydi u.
«Maqsad mahalla tomorqa xizmati» kooperativi rahbari Rustamjon Zamçamatovning ham fiğoni falakda. Mahallaga tarqatgan 800 dona tovuq qirilişni boşlagaç, aholi tirik qolgan 400 dona tovuqni uning öziga qaytarib bergan. Rustamjon bu tovuqlardan 40 dona qolganini bildirdi.
«Paxtaobod parranda» direktori nima deydi?
Tovuqlarning katta qismi «Paxtaobod parranda» korxonasidan tarqatilmoqda. Şu bois, biz uşbu korxonada bölib, tarqatilgan tovuqlar nega ölib qolayotgani, narxi bozordagi tovuqlardan ikki barobar qimmatligi, tuxum tuğiş samaradorligi pastligi sabablari böyiça mas’ullardan izoh söradik.
Korxona ijroçi direktori Nuriddin Qodirov aybni korxonadan soqit qilişga urinmoqda.
«Parranda tuxumini Yevropadan olib keldik. Inkubatorda oçirib, 120 kun boqib katta qildik. Zarur bölgan vaksinalar bilan 100 foiz emlab, töliq ratsion böyiça boqib, normativ böyiça qança vazn bölişi kerak bölsa yetkazib, soğlom tovuqni aholiga tarqatdik.
Tarqatgaç, aholi xonadonlariga borib qanday boqilayotganini körib kelyapmiz. Ba’zi joylarda aholi kana bosib ketgan joylarda boqyapti yoki yuzta tovuq turadigan joyga uç yuzta tovuqni tiqib qöyyapti. Norma böyiça bir metr joyda 5 boş tovuq boqilişi kerak. Ziç boqilgan tovuqlar bir-birini çöqib taşlaydi. Kannibalizm kelib çiqadi. Suv beriş miqdorini bilmay tovuqlarni qiynaşyapti.
Ölgan tovuqlarni yorib kördik. Suvsizlikdan ölganlari ham bor. Özlari kasallikka çalintirib, bizga tönkaşyapti. Axir bu bizning aybimiz emas-ku?
Tovuq boqiladigan joy talablarga köra: tagi quruq bölişi, normativ böyiça katak qilinişi, yem va suv idişi mavjud bölişi, havo almaşib turişi, katakda yoruğlik rejimiga rioya qilinişi kerak. Harorat 18-25 darajada saqlansa maqsadga muvofiq böladi.
«Tovuqlar nega qimmat?» degan savolga javob bersam. Bizning tovuqlar alohida ratsion asosida boqilgan. Soya yemining kilosi 11 ming söm. Buğdoy, makka, ösimlik yoği ham qimmat bölib ketgan. «Baliq uni» Boltiqböyi davlatlaridan keltiriladi. Kilosi 12 ming.
Kasalliklarga qarşi vaksinalar bilan emlaganmiz. Bitta vaksina 1 dollar turadi. Narx şu tarzda ösib ketdi.Tovuqlarni xonakilaştirişga kelsak, şaroit yaxşi bölsa, 15-20 kunda xonakilaşadi. Yetarli ozuqa berilmagani uçun tovuqlar tuxumdan qoldi.
Ba’zi xonadonlar oddiy oqşoq bilan boqayotganini kördik. 120 gramm ozuqa yegan tovuq tuxum tuğadi-da. Tovuqlarni boqiş böyiça viloyat qişloq xöjaligi boşqarmasida maktab taşkil qiladigan bölişgan. Tovuqboqarlar uçun alohida, veterinarlar uçun alohida öqiş bölişi kerak edi. Biroq kelib öqimagan bölsa, ayb bizda emas-ku?» deydi u.
Endi nima böladi?
Andijon aholisiga tovuq boqiş begona emas. Lekin ular mana şu tovuqlardan foyda körişmayapti. Tajribali parranda boquvçilarning fikriça, bunga sabablar talaygina. Birinçidan, tovuqlarni tarqatiş notöğri taşkil qilingan. «Paxtaobod parranda»dagi tovuqlar yetilib, aynan tuxumdonda tuxumlar paydo böliş jarayonida, ya’ni joyidan qözğatiş mumkin bölmagan paytda tarqatilgan. Bu holat tovuqlar içidagi tuxumlarning sinib qolişiga olib kelgan, ular xonadonlarga borgaç, nobud böla boşlagan.
Yoki tovuqlar «Paxtaobod parranda»da risoladagidek emlanmagan hamda boquvi yaxşi bölmagan. Immuniteti pastligi bois ölib qolmoqda. Aholi «Tetra» zotli tovuqni boqişga örgatilmagan.
«Paxtaobod parranda» vakillaridan tovuq olib foyda topayotgan xonadonlar böyiça ma’lumot va videotasvirlar söradik. Ammo negadir berişmadi, aniqroği bera olişmadi.
Oddiy hisoblab körilganida, 200 ming boş tovuq örtaça 81 ming sömdan 16 mlrd sömdan oşadi. Bu şunça miqdordagi pul ta’minotçining hisob raqamiga, ikkinçi tomondan qaralganda esa kredit şaklida andijonliklar yelkasiga tuşdi, degani. Aholining şunça murojaat va e’tirozlariga qaramasdan, «tovuq operatsiyasi» töxtatilmayotgani, yaqin kunlarda yana 200 ming boş tovuq tarqatilişi reja qilingani köplab şubhali savollarni yuzaga keltirmoqda.
