Umidsizlik, oçlik va tartibsizlik. Hali ham hukumat tuza olmayotgan «Tolibon» boşqaruvidagi Afğonistonda ahvol qanday?

«Tolibon» hokimiyatga kelişi bilan esa bu yordam töxtadi. Çunki Ğarb davlatlari «Tolibon»ni terroristik taşkilot sifatida bilişda davom etdi va unga qarşi sanksiyalar qölladi. Ğarb moliyaviy yordam evaziga «Tolibon» oldiga mamlakatda bir qator demokratik islohotlar ötkaziş talabini qöydi (oldingi hukumat uçun işlaganlarni ta’qib qilmaslik, ayollar huquqini çeklamaslik, senzura örnatmaslik va hokazo). Ammo «Tolibon» va’da bölgan bölsa-da, bu talablarni bajarmadi.

Afğonistonning 2022 yilgi budjeti 2020 yilgiga nisbatan 60 foizga qisqardi. AQŞ Afğoniston Markaziy banki aktivlarini muzlatib qöydi, bu esa afğon regulyatorining köplab asosiy funksiyalarini bajara olmasligiga olib keldi. Köplab davlatlar «Tolibon» bilan hamkorlik qilişdan boş tortdi va Afğoniston banklari hisobraqamlarini va tranzaksiyalarini bloklab qöydi.

Axios naşri ma’lumotlariga köra, 2022 yilda Afğonistonda asosiy tovarlar narxi 52 foizga ösgan va mamlakat aholisining örtaça daromadi sönggi ön yildagi eng past darajaga (bir kişi uçun yiliga 375 dollar) tuşgan.

Birlaşgan Millatlar Taşkiloti taxmin qilişiça, 2022 yilda mamlakatdagi işsizlik darajasi 40 foizga (2021 yilda bu körsatkiç 13 foizni taşkil etgan) yetib, aholining 97 foizi qaşşoqlik çegarasidan ham past darajada yaşaşi mumkin. Hukumatning özi ayollarning davlat sektorida işlaşini taqiqlaş bilan işsizlik yanada oşişiga sababçi böldi.

«Tolibon» taşqi qarz böyiça avval Rossiya, keyinroq Xitoyga murojaat qildi. Ukrainada uruş boşlangaç, asosiy umidi Xitoy bölgan «Tolibon» Pekinga yaqinlaşiş siyosatini boşladi.

Biroq Xitoy «Tolibon»ga qarz bergan taqdirda ham bir yildan beri hukumat tuziş böyiça kelişa olmayotgan harakat pullarni hududlarga teng taqsimlay olişi va mahalliy hokimiyatlar bu pullarni kerakli sohaga yönaltirişi söroq ostida. Katta ehtimol bilan markazning qattiq nazorati ostida bölmagan bu mablağlar talon-toroj bölib ketadi. Çunki «Tolibon»ning köplab qömondonlari mamlakatning biror hududini öziniki qilib olgan va ular ajratilgan pulni hudud rivojlanişi yoki gumanitar ta’minotiga emas, özlarining şu hududlarda mustahkamlanib olişiga sarflaşi mumkin.

Toliblar kelganiga bir yil böldi: Afğonistonliklar endi qanday yaşamoqda?

Dahşatli gumanitar ahvol

Bugungi kunda deyarli 40 million aholiga ega Afğoniston xalqining yarmi qaşşoqlik darajasi çegarasida yaşaydi. Yigirma milliondan ortiq afğonistonlik yetarli oziq-ovqatga ega emas, ularning köpçiligi oçlik bilan kuraşmoqda. Ikki milliondan ortiq afğon bolalari esa töyib ovqatlanmaslikdan aziyat çekadi.

Vaziyat qurğoqçilik, kamhosillik va 2022 yil iyun oyidagi kuçli zilzila tufayli yanada oğirlaşdi. Mamlakat şarqida sodir bölgan zilzila oqibatida mingdan ortiq odam halok böldi, olti mingga yaqini esa jarohatlangan. BMT önlab aholi punktlari töliq yoki qisman vayron bölgani haqida xabar berdi.

Afğonistondagi gumanitar yordam masalalari bilan asosan davlat emas, xalqaro taşkilotlar şuğullanmoqda. 2022 yilning özida Termizda taşkil etilgan logistika habi orqali Afğonistonga 42 ming tonna mahsulot yetkazib berilgan. Biroq bu juda kam. «Tolibon» hozirda gumanitar masalalarni mustaqil hal qilişga qodir emas va şu bois xalqaro taşkilotlarning faoliyati xavfsizligini ta’minlaşga harakat qilmoqda.

Xalqaro taşkilotlar esa fevralda boşlangan Rossiya bosqini sabab asosiy e’tiborni Ukrainaga qaratdi. Bu esa Afğonistonga yordam kamayişi va aholining ahvoli yanada oğirlaşuviga olib kelmoqda. Mart oyida BMTda Afğoniston uçun söralgan 4,4 milliardlik yordam paketining yarmidan sal köproğigina yiğilgan. AQŞ va Yevropa moliyaviy yordam paketlarini Ukrainaga yönaltirmoqda.

Huquqiy vaziyatning yomonlaşuvi

«Tolibon» Qatar va Toşkentdagi uçraşuvlarda mamlakatda inson huquqlarini ta’minlaş böyiça katta va’dalar bergandi. Biroq oradan bir yil ötsa-da, guruh uşbu va’dalarning katta qismini bajargani yöq.

Ayniqsa, Afğonistonda ayollar huquqlari bilan boğliq vaziyat juda yomonlaşgan. Qizlar maktablarda oltinçi sinfdan keyin öqiş imkoniyatiga ega emas, oliygohlarda qizlar va yigitlarni alohida öqitiş tizimi joriy qilingan bölsa-da, BBC naşrining yozişiça, bu amaldagi talaba qizlar ta’limni yakunlaşi uçun körilgan çora. Keyinroq qizlarni universitetlarga qabul qiliş butunlay töxtatilişi mumkin. Şundoq ham köplab talaba qizlar ta’qiblar sabab öqişni taşlab ketmoqda. Umuman olganda, «Tolibon» hokimiyatga kelganidan söng Afğonistonda ayollar huquqlari jiddiy darajada çeklandi.

Amnesty International taşkiloti Afğonistonda «Tolibon» hokimiyat tepasiga kelganidan söng bolalar, erta va majburiy nikohlar soni köpaygani haqida xabar berdi.

«Tolibon» özi bergan va’dalarga zid ravişda mamlakatda senzura örnatişga kirişdi. Afğonistondagi köplab mustaqil naşrlar yopildi. Jurnalistika bilan şuğullanuvçi afğonistonliklar soni bir yil içida 12 mingdan 5 minggaça kamaydi. «Çegara bilmas muxbirlar» taşkilotining 2022 yilgi matbuot erkinligi indeksida Afğoniston 180 mamlakat içida 156-örinni egalladi. Bir yil oldin xuddi şu indeksda mamlakat 122-örinni band qilgandi.

Taşqi siyosat: deyarli barça qöşnilar bilan duşmanlik

Taşqi siyosatda «Tolibon» yigirma yillik kuraş sabab AQŞning raqiblari bilan yaqinlaşiş siyosatini yuritdi. Xususan, Eron, Pokiston, Rossiya va Xitoy bilan yaxşi aloqalar yölga qöyil(gan)di. Ayniqsa, Rossiya bilan munosabatlar ança rivojlanayotgan, Moskva «Tolibon»ni terroristik taşkilotlar röyxatidan çiqarişga yaqin turgandi. Biroq Ukraina uruşi boşlanişi buni ortga surdi.

Hokimiyatni egallaganidan söng xalqaro izolyatsiyaga tuşib qolgan Afğonistonda Xitoy asosiy öyinçiga aylandi. 2022 yil aprelida Xitoy «Tolibon»ga Pekindagi Afğoniston elçixonasini qayta oçişga ruxsat berdi. Xitoy iyun oyidagi zilziladan jabr körgan oilalar uçun 8 million dollarlik yordam paketi ajratdi.

Biroq Pekin Afğonistonning «homiysi» böliş niyatida emas. Pekinning «Tolibon» bilan aloqalarni mustahkamlaşining asosiy sababi terrorçi taşkilotlardir. Xususan, «Tolibon»ning Afğonistonda hokimiyatni egallaşiga yordam bergan Şarqiy Turkiston islom harakati taşkiloti (ŞTIH) Pekinning asosiy xavotirlaridan biri. Harakat Xitoyning Şinjon muxtor viloyatida juda köplab teraktlar uyuştirgan hamda BMT, YeI, Qozoğiston, Qirğiziston va Xitoy tomonidan terrorçi taşkilot deya tan olingan.

Afğonistonning Xitoy bilan çegaradoş Badaxşon viloyatida joylaşgan uşbu harakat Şinjondagi uyğurlar mustaqilligi uçun kuraşişini ta’kidlaydi va bu Pekinni bezovta qiladi. Şuningdek, Xurosondagi «Islomiy davlat» ham AQŞ va koalitsiya kuçlari mamlakatni tark etgaç, mamlakatdagi Xitoy mulklariga qarşi hujumlarni köpaytirdi. Ular bu bilan «Tolibon» va Xitoy munosabatlarini sovuqlaştirişni maqsad qilgan.

«Tolibon» Pekin bilan yaqin aloqalarni saqlab qoliş uçun har ikki taşkilotni jilovlaşga harakat qilmoqda. Jumladan, sönggi oylarda Badaxşondagi ŞTIH kuçlari Xitoy çegarasidan uzoqlaştirilib, mamlakat içiga köçirilgan. Bundan taşqari, «Tolibon» mamlakatdagi «Bir kamar, bir yöl» siyosati doirasida barpo qilinayotgan Xitoy obektlarini qattiq himoya qilişga kirişgan.

Eron bilan çegarada bir neça bor töqnaşgan «Tolibon» Tehron bilan hazillaşiş yaxşi oqibatlarga olib kelmasligini darhol tuşunib yetdi. Zero, Tehron qölida Afğonistondagi Eron manfaatlarini himoya qiluvçi butun bir tizim mavjud.

«Tolibon» uning hokimiyatga kelişida keng yordam bergani aytiluvçi Pokiston bilan munosabatlarni ham sovuqlaştirdi. Dekabr oyidayoq ikki davlat çegarasida jiddiy töqnaşuv bölib ötdi. Mojaroga Afğonistonning Pokiston bilan çegaralari böylab joylaşgan «Tehrik-i Tolibon Pokiston» (TTP) jangovar guruhining Pokiston sarhadlarini öqqa tutişi sabab böldi. Bunga javoban Pokiston Afğoniston hududini artilleriyadan öqqa tutdi va «Tolibon» ham Pokistonga şunday zarba berdi.

Bundan söng ham ikki mamlakat kuçlari çegarada yana uç bor töqnaşdi va sönggi qarama-qarşilikda Pokiston harbiy-havo kuçlari ham iştirok etdi. «Tolibon» Pokistonga qarşi harakatlar olib borayotgan TTP guruhini jilovlaşga harakat qilmadi. Kobul öz vositaçiligini taklif qilgan holda ularga tinçlik muzokaralari ötkazişni taklif qildi. Islomobod bunday yeçimdan qoniqmadi va Pokiston oliy harbiy rahbariyati «Tolibon» hamda TTPning «aqlini kiritib qöyiş» uçun harbiy uçoqlardan foydalandi.

Uşbu havo amaliyoti oqibatida yigirmaga yaqin tinç aholi vakili halok böldi, bu esa «Tolibon» va Afğonistonda Pokistonga qarşi kayfiyat kuçayişi, toliblarning TTP’ni qöllaşni davom etişiga olib keldi.

Hozirda «Tolibon»ning janubiy va şarqiy qöşnisi bilan aloqasi keskinlaşgan. Munosabatlar kelajakda yanada keskinlaşuvi Pokistonning Afğoniston bilan çegaralarini yopişiga va sanksiyalarga qöşilişiga olib kelişi mumkin. Bu esa şundoq ham iqtisodiy va gumanitar inqiroz şaroitidagi Afğonistonda vaziyat yanada oğirlaşişiga sabab böladi.

«Tolibon» 2022 yil yanvarida Juzjon viloyatida Turkmaniston çegaraçilari bilan töqnaşdi. Iyul oyida esa Özbekistonning Termiz şahriga Afğoniston tomondan snaryadlar kelib tuşdi, «Tolibon» bu işni IŞID harakati amalga oşirganini ma’lum qildi va aybdorlarni jazolaşga va’da berdi. Avgust oyida esa «Tolibon» qömondoni jiddiy bayonot berib, Rossiya ortida turmasa Tojikistonni ikki hafta içida bosib olişini aytdi.

Şuningdek, «Tolibon» hokimiyatni egallaş davrida Özbekiston va Tojikistonga ötgan sobiq hukumatga tegişli samolyot va vertolyotlarni qaytariş masalasini ham doimiy takrorlab kelmoqda.

Özbekiston Markaziy Osiyoning «Tolibon» bilan muzokaralarida yetakçilik qilyapti. Mintaqa mamlakatlaridan faqat Tojikistongina toliblar bilan heç qanday şaklda diplomatik aloqa örnatgani yöq va «Tolibon»ga muxolif bölgan Afğoniston Milliy qarşilik frontini qöllab kelmoqda. Bunga «Tolibon» Afğoniston aholisining 40 foizga yaqin qismini taşkil qiluvçi etnik tojiklarni ta’qib qiliş siyosatini olib borayotgani sabab bölmoqda. Duşanbe Kobuldan tojiklarni ta’qib etişni töxtatişni talab qilmoqda, «Tolibon» esa Tojikistonga Afğoniston içki işlariga aralaşmaslikni maslahat beryapti.

Beqaror içki siyosiy muhit

Hokimiyat tepasiga kelganiga bir yildan oşganiga qaramay «Tolibon» hali ham doimiy hukumat tuza olgani yöq. Kobul egallangaç davlatni boşqariş uçun Muvaqqat hukumat tuzilgandi. Uning tarkibiga «Tolibon»ning taniqli a’zolari: Haybatulla Oxunzoda (oliy rahnamo), Muhammad Hasan Oxund (boş vazir vazifasini bajaruvçi), Abdul Ğani Barodar va Abdul Salom Hanafiy (boş vazir örinbosari vazifasini bajaruvçilar), Muhammad Yoqub Mujohid (mudofaa vaziri v.b), Sirojiddin Haqqoniy (Içki işlar vaziri v.b), Amirxon Mottakiy (Taşqi işlar vaziri v.b) va Hidoyatulloh Badri (Moliya vaziri v.b) kirdi.

Yangi hukumat işga kirişganidan köp ötmay, sentabr oyida «Tolibon» asosçilaridan biri, Doha va Toşkent muzokaralarida toliblar delegatsiyasiga rahbarlik qilgan Abdul Ğani Barodar va «Tolibon»ning jangovar qanotlaridan biri bölgan «Haqqoniy tarmoği» rahbari Sirojiddin Haqqoniyning qarindoşi Halil Rahmon Haqqoniy örtasida kelişmovçilik kelib çiqqani haqida xabarlar tarqaldi.

Biroq oradan bir neça kun ötib, Abdul Ğani Barodarning audioyozuvi tarqaldi va unda «Tolibon» a’zosi tirikligi, harakat yetakçilari orasida heç qanday kelişmovçilik yöqligini aytdi. Şunday bölsa-da, «Tolibon»ning boşqa bir vakili ma’lum qilgan keyingi xabarda Barodar Kobulni tark etib, Qandahorga ketgani aytildi. Şuning öziyoq u va «Tolibon» harbiy rahbariyati örtasida jiddiy qarama-qarşilik paydo bölganini anglatadi.

Bunday kelişmovçiliklar «Tolibon» içida köplab topiladi. Birinçi navbatda, harakatning puştun va puştun bölmagan qömondonlari örtasida duşmanlikka aylanayotgan munosabatlarni qayd etiş mumkin. Asosan puştunlar harakati bölgan «Tolibon» mamlakatdagi keyingi yirik guruhlar: tojiklar va özbeklarni ta’qib qiliş siyosatini yuritmoqda. Jumladan, özbek tili rasmiy davlat tili maqomidan mahrum qilingan.

«Tolibon» oliy davlat lavozimlariga asosan puştun yetakçilarni tayinladi va bu boşqa etnik guruhga mansub qömondonlar noroziligiga sabab böldi. Şundan söng harakat şimoldagi özbek qömondonlarini uy qamoğiga ola boşladi. «Tolibon»ning bu harakati boşqa puştun bölmagan dala-qömondonlarini ham sergak torttirdi va ular Kobulga qarşi kuç töplay boşladi.

Xususan, Balhob tumanida «Tolibon»ning sobiq qömondoni bölgan Mahdi Mujohid Kobuldagi rahbariyat bilan oçiqçasiga kuraşga kirişdi va mağlub böldi. «Tolibon» 17 avgust kuni Mahdi Mujohid Eron bilan çegarada öldirilganini e’lon qildi. Mahdi Mujohid «Tolibon»dagi yagona hazoriy qömondon edi.

2022 yilda «Tolibon» va nufuzli özbek qömondonlari Mahmud Olam Rabboniy, qori Salohiddin Ayubiy, Ixsanulloh Töfon kuçlari örtasida töqnaşuvlar bölib ötdi. Rabboniy «Islomiy davlat» bilan hamkorlikda ayblandi va Kobulga olib kelinib, söroq qilindi. Ammo keyinroq qöyib yuborildi. «Tolibon» yuqoridagi ikki özbek qömondonini ham hibsga olişga harakat qilgan, ammo uddalay olmagan. Mamlakatdagi bu qarama-qarşilik içki tartibni saqlaş va tinçlikni ta’minlaşga jiddiy xavf soladi.

Etnik qarama-qarşiliklardan taşqari Kobuldagi hukumat va Qandahordagi oliy rahnamo hokimiyati aloqalari ham çigal. Mamlakatni Kobuldagi Muvaqqat hukumat yoki Qandahordagi Haybatulla Oxundzoda boşqarayotgani haqida aniq ma’lumotlar yöq. Şunday bölsa ham, 18 avgust kuni Qandahorda bölib ötgan «Tolibon» yetakçilari yiğilişida Oxundzoda çiqiş qilgan hamda bir neça mansabdor va hudud qömondonlarini almaştirgan.

Kobul va Qandahor kuraşi bir neça asrdan beri davom etib kelayotgan yana bir qarama-qarşilik bilan boğliq. Bu — durroniy va gilzay qabilalari ittifoqi raqobati. Bu ikki qabila Afğonistonni deyarli uç asrdan beri boşqarib keladi. Masalan, Afğonistonning birinçi prezidenti Hamid Karzay durroniy qabilalar ittifoqining popolzay qabilasi, karzay uruğidan edi. Keyingi prezident Aşraf Ğani Ahmadzay esa gilzay qabilalar ittifoqining ahmadzay qabilasidan bölgan.

Qandahorda oliy rahnamo Haybatulla Oxundzoda durroniylarning nurzay qabilasidan bölsa, «Tolibon»ning ikkinçi şaxsi bölib turgan mudofaa vaziri Muhammad Yoqub gilzaylarning hotakiy uruğidan. Şunday qilib, puştunlarning bu ikki uruği hokimiyat uçun kuraşni hali ham töxtatgani yöq.

Bulardan taşqari esa Afğonistonda hali ham bir neça terroristik guruhlar, masalan IŞID, TTP, Şarqiy Turkiston islom harakati taşkiloti va boşqalar mavjud. Qolaversa, Milliy qarşilik körsatiş fronti ham kuraşni davom ettirmoqda. Terroristik guruhlar mamlakatning turli qismlarida, hatto Kobulda ham terroristik aktlar sodir etyapti.

«Tolibon» ularni jilovlaşni uddalay olgani yöq. Çunki harakatning özi ham yuqorida aytilganidek, qarama-qarşiliklar girdobida. Toliblardan yuz ögirgan yoki unga qarşi çiqqan jangari bölinmalar heç ikkilanmay yuqoridagi guruhlarga qöşilişi mumkin. Bu esa «Tolibon»ning ta’sirini yanada zaiflaştiradi.

Agar «Tolibon» töla yakdillik va tenglikka erişmasa, Afğoniston davlati va aholisining ahvoli bundanda oğirlaşib boradi. Şundoq ham Afğoniston fuqarolarida «Tolibon»ga nisbatan norozilik kayfiyati kuçayib bormoqda. Ayniqsa, avgustdagi voqealar etnik özbek va tojiklarning puştunlar bilan aloqalarni ança sovuqlaştirdi.

Muhammadqodir Sobirov tayyorladi