«Buzilmas birodarlik»ning buzilishi. KXShT Rossiyadan boshqa kimga kerak?
|21:32 / 12.10.202228 12310 min
SSSR xarobalarida tashkil etilgan Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkiloti bugungi kunda noyob birlashmaga aylandi. Ushbu blok tuzilgan davlat hozirda uning a’zosi emas (O‘zbekiston), oltita ishtirokchi davlatdan ikkitasi boshqa davlatlar bilan urush holatida, lekin o‘z kuchlari bilan kurashmoqda, yana ikkitasi esa bir-biri bilan doimiy kelishmovchilikka ega. Bu qanday tashkilot va uning kelajagi bormi?
Foto: Getty Images Foto: Getty Images
Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkiloti (KXShT) bo‘yicha so‘nggi ma’lumot 9 oktabr kuni yuz berdi: Qirg‘iziston o‘z hududida ushbu tashkilot tinchlikparvar kuchlarining mashg‘ulotlari o‘tkazilishini xohlamadi. 10-14 oktabr kunlari Qirg‘izistonning Issiqko‘l viloyatida tashkilotning «Buzilmas birodarlik – 2022» nomli qo‘mondonlik-shtab o‘quv mashg‘ulotlari bo‘lib o‘tishi kerak edi, biroq bu amaliyot hech qanday sabab ko‘rsatilmasdan bekor qilindi.
10 oktyabr kuni jurnalistlar Rossiya Federatsiyasi prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskovdan Rossiya va Qirg‘iziston o‘rtasida qandaydir kelishmovchilik bor yoki yo‘qligi haqida so‘ragan. Peskov ularga «Yo‘q» deya javob bergan.
KXShTga Rossiya, Armaniston, Belarus, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikiston kiradi. Issiqko‘l viloyatining Baliqchi shahrida bo‘lib o‘tishi kerak bo‘lgan mashg‘ulotlarda o‘t ochishni to‘xtatish rejimini ta’minlash mashq qilinishi rejalashtirilgan edi. Ammo aftidan tashkilotning hamma a’zosi ham KXShTning o‘t ochishni to‘xtata olish qobiliyatiga ishonmaydi. Masalan, sentabr oyi oxirida Armaniston KXShTning Qozog‘istonda bo‘lib o‘tuvchi mashg‘ulotlarida qatnashishdan bosh tortdi.
«Otmaydigan pistolet»
KXShTning harakatlari yoki harakatsizligidan tashkilotga a’zo davlatlardagi ko‘pchilik siyosatchilar norozi. Sentabr oyi o‘rtalarida Yerevanda Armanistonning KXShTdan chiqishi va yangi ittifoqchilar bilan muzokaralar boshlashi talabi qo‘yilgan miting bo‘lib o‘tdi. Bunga KXShTning sentabrda qayta alangalangan Ozarboyjon bilan to‘qnashuv zonasiga harbiy kuchlar yuborish haqidagi Armaniston so‘roviga passiv munosabat bildirgani sabab bo‘ldi. Namoyishchilarni parlament spikeri Alen Simonyan va Xavfsizlik kengashi kotibi Armen Grigonyan qo‘llab-quvvatladi.
Simonyan KXShTni «otmaydigan, faqatgina urish yoki ko‘rsatish mumkin bo‘lgan pistolet»ga qiyosladi.
«Shubhasiz, biz juda norozimiz. Umidlar oqlanmadi. Va xalq vakili sifatida, xalq bilan aloqada bo‘lgan holda, biz ularga KXShT nima uchun qilishi kerak bo‘lgan vazifalarini qilmayotganini uzoq vaqt tushuntira olmaymiz. Albatta, biz bundan xulosa chiqarishimiz kerak, biz buni qilyapmiz va allaqachon qilib ham bo‘ldik», — degan Simonyan Armaniston jamoat televideniyesi efirida.
Namoyishlar AQSh Kongressi Vakillar palatasi spikeri Nensi Pelosining Yerevanga tashrifi bilan bir vaqtga to‘g‘ri keldi. Ertasi kuni, 19 sentabrda AQSh Davlat kotibi Entoni Blinkenning Armaniston va Ozarboyjon tashqi ishlar vazirlari bilan Nyu-Yorkda uch tomonlama uchrashuvlar o‘tkazishi ma’lum bo‘ldi.
«Rossiya endi muhim ishtirokchi bo‘lmaydi»
Mavzuga oid
Siyosatshunos Anatoliy Nesmiyanning fikricha, Rossiya Kavkazorti va Markaziy Osiyo mintaqalarini tark etish arafasida, chunki u tashqi siyosiy yukdan qutulmoqchi, ikki mintaqadagi munosabatlar muvozanati sezilarli darajada o‘zgarib bormoqda.
«Shuning uchun ham AQSh, iloji boricha, to‘g‘ridan to‘g‘ri ishtirokni cheklagan holda yangi muvozanatni o‘rnatish yo‘llarini qidirmoqda. Katta ehtimol bilan amerikaliklar Armanistonni Yevropa va NATOga «o‘tkazishga» harakat qiladi. Chunki Turkiya ham NATO a’zosi va alyans doirasida Anqara bilan mintaqadagi vaziyat bo‘yicha kelishish osonroq kechadi (Ozarboyjon asosan Turkiyaga suyanmoqda).
Bularning barchasi SSSR parchalanishidan oldingi vaziyatni eslatadi: o‘shanda ham SSSR ta’sir zonalarini bo‘lib olish boshlangan, Kreml esa o‘zini hech narsani ko‘rmayotgandek tutishga majbur bo‘lgandi. Chunki Moskva sodir bo‘layotgan voqealarga reaksiya bildirish uchun resurslarga ega emasdi.
Rossiya ham bugungi kundagi siyosiy jarayonlarda o‘z ta’sirini yo‘qotmoqda. Sababi u Ukraina yerlarida resurslarini deyarli tugatdi va endi armiyasini ham tugatmoqda. Natijada esa Moskva o‘zining sobiq ta’sir doiralarida qandaydir qarorlar qabul qilishda ishtirok etishining gipotetik imkoniyatlaridan ham ayrilyapti», — deydi ekspert.
KXShT qanday va nima uchun tashkil etilgan edi?
Sovet Ittifoqi parchalanganidan ko‘p o‘tmay, 1992 yil 15 mayda olti possovet respublikasi – Armaniston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Rossiya, Tojikiston va O‘zbekiston Toshkentda Kollektiv xavfsizlik shartnomasini imzoladi. Keyingi yili kelishuvga Ozarboyjon, Gruziya va Belarus ham qo‘shildi.
Foto: Getty Images
Kechagina yagona armiyaga ega yagona davlat bo‘lgan mamlakatlar hududida harbiy-siyosiy blokning tashkil etilishi tobora kuchayib borayotgan parchalanish jarayonida kuchlarni to‘plashning tabiiy ehtiyoji kabi ko‘rinardi.
Dastlab, KXShT NATOga raqib sifatida tashkil qilingan, ammo uning analogi bo‘lmagan. O‘sha paytdayoq a’zolar orasida SSSR davrida to‘planib qolgan va ittifoq qulashi bilan kuchaygan bir necha qarama-qarshiliklar ko‘zga tashlangandi.
To‘laqonli harbiy alyansni shakllantirishga birinchi navbatda, uning a’zolari orasida hal qilinmagan hududiy nizolar mavjudligi va tashkilotning eng kuchli a’zosi — Rossiyaning davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan o‘z ta’sir doirasini, xususan, harbiy yo‘l bilan kengaytirish istagi to‘sqinlik qildi.
Shartnoma imzolangandan besh yil o‘tib, O‘zbekiston, Gruziya va Ozarboyjon KXShTdan chiqib ketdi (O‘zbekiston 2006 yilda qaytishga qaror qildi, biroq 2012 yilda qarorini o‘zgartirib, tashkilotni yana tark etdi).
Ayni paytda KXShTga Armaniston, Belarus, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Rossiya va Tojikiston davlatlari a’zo.
Moskvaning «saxiyligi» to‘lov talab qiladi
Kuzatuvchilar KXShTni ko‘pincha amorf tashkilot (noaniq maqsad va tuzilishga ega) deb ataydi. Tashkilot o‘zining butun faoliyati davomida faqat bir marta harbiy kontingentdan foydalangan: 2022 yil yanvarida ommaviy tartibsizliklar yuz berayotgan Qozog‘istonga tinchlikparvar kuchlarni yuborgan.
«Mamlakatga keluvchi KXShT bo‘linmalari yo politsiya operatsiyalarida ishtirok etadi, yoki qo‘riqlash bilan shug‘ullanadi», – degan edi Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jo‘mart To‘qayev. U o‘z xavfsizlik kuchlarining sodiqligiga jiddiy shubha bilan qaradi va mamlakatga bostirib kirgan 20 ming xorijlik terrorchilarga qarshi kurashish uchun tinchlikparvar kuchlarni jo‘natishni so‘radi. Keyinchalik buni (terroristlar bostirib kirganini) isbotlovchi hech qanday ishonchli dalillar keltirilmadi. Biroq Putin To‘qayevni qo‘llab-quvvatladi.
«Qozog‘iston shaharlaridagi KXShT qo‘shinlari Rossiyaning Nur-Sultondagi siyosiy rejim ustidan to‘laqonli ta’siri va nazoratining ramziy belgisi bo‘ldi», — deydi Vashingtondagi Milliy mudofaa universiteti professori Erika Marat.
Qo‘shni Qirg‘iziston KXShTdan uch marta: 1999 yil, Afg‘oniston va Tojikistondan qurollangan islomiy jangarilar mamlakatga bostirib kirganda, 2010 yil, O‘sh va Botkenda qirg‘izlar va o‘zbeklar o‘rtasida qonli millatlararo nizo kelib chiqqanda, 2021 yil, tojik-qirg‘iz chegarasida navbatdagi, ammo ancha keskin qurolli to‘qnashuv yuz berganda yordam so‘ragan. Ammo uch marotaba ham rad javobini olgan.
Qirg‘iziston siyosatchilari va jamoat arboblari oxirgi paytlarda juda ko‘p bora «Qirg‘izistonga KXShT kerakmi?» deya savol qo‘ymoqda.
Foto: Getty Images
Ko‘pchilik ekspertlar KXShT Rossiyaning harbiy ta’sirini saqlab qolish quroliga aylanganini va Moskvaning «saxiyligi» uchun haq to‘lash kerakligini eslatib turuvchi vosita bo‘lib qolganini aytmoqda. Misol tariqasida, Belarusdagi vaziyat tez-tez tilga olinadi. Uning rahbari Aleksandr Lukashenko Kreml unga 2020 yilda hokimiyatni saqlab qolishda yordam bergani uchun hozirda Vladimir Putinning barcha istaklarini bajaryapti.
Lukashenkodan boshqa KXShTga a’zo davlatlar rahbarlarining hech biri Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishini qo‘llab-quvvatlamadi. Bu esa urushda Rossiya tarafini olayotganlar orasida g‘azabga sabab bo‘ldi. Ular tashkilotni ittifoqchilarning «Rossiya dushmanlari bilan hamkorlik qiladigan» pardasi deb atadi.
«Kim Rossiyaga qarshi ovoz berganiga qarab hayron qolasiz. Hali kech bo‘lmasidan KXShT deb nomlangan bu komediyani tugatish kerak emasmikan?» — deya yozadi kremlparast topwar.ru portali muallifi.
Ukrainaga qilingan hujumdan so‘ng Rossiyaning xalqaro obro‘si shu darajaga tushdiki, KXShTning ko‘plab a’zolari Moskvadan uzoqlashishga qarshi emaslar. Ammo hamma ham yangi ittifoqchilar topa oladimi — bu katta savol.
