Noaniqlik va bo‘rttirilgan ajiotaj: Rossiyadan muhojirlar oqimi haqida iqtisodchilar bilan suhbat
|16:44 / 14.10.202224 44710 min
“Xavotirlarni ham unutmagan holda, rossiyaliklar oqimiga nisbatan negativ kayfiyatni o‘zimizga qabul qilmasligimiz kerak”, deydi Otabek Bakirov. Mirkomil Xolboyevning fikricha, migrantlarning ko‘pi qisqa muddatga kelyapti, lekin aholining muayyan guruhlari hozirgi tendensiyadan ko‘radigan zarar uzoq muddat saqlanib qolishi mumkin.
Safarbarlikdan qochib kelayotgan muhojirlar – O‘zbekiston iqtisodiyoti va infratuzilmasiga yukmi yoki imkoniyat? Narx-navo oshishi haqidagi xavotirlar qanchalik o‘rinli?
Kun.uz shu kabi savollar yuzasidan iqtisodchilar Otabek Bakirov va Mirkomil Xolboyevga murojaat qildi.
Narxlar kutilmalarga bog‘liq, yetarli ma’lumotning yo‘qligi esa kutilmalarni yomonlashtiradi
Otabek Bakirov:
— Statistika qo‘mitamiz O‘zbekistonga turistik maqsadlarda kelayotgan muhojirlar soni haqidagi ma’lumotlarni davlatlar qirqimida har oyda berib boradi. Albatta, bu Rossiyadan kelayotgan muhojirlarning barchasini ifodalamasa ham, qanaqadir signal beradi. Unga ko‘ra, sentabr oyida 78,2 ming rossiyalik O‘zbekistonga kirib kelgan. Agar ma’lumotlar ochiqlangan birinchi oy – aprel bilan solishtirsak, O‘zbekistonga turist maqomida kirib keluvchi rossiyaliklar soni taxminan 2,7 barobarga oshgan.
Bu – jami kirib keluvchilarning qancha qismi ekani haqida bir narsa deya olmayman. 1 oktyabrdan 10 oktyabrgacha yana qancha rossiyalik, xususan, safarbarlikdan qochib O‘zbekistonga kirib kelgani noma’lum.
Agar statistika sifatli va chuqur bo‘lsa, aholi va biznes o‘ziga kerakli signallarni ola oladi. Qo‘limizda sifatli ma’lumotlar bo‘lmas ekan, to‘g‘ri baholashlarni tasavvur qila olmaymiz. Tasavvur qilsak ham, katta xatoliklarga yo‘l qo‘yishimiz mumkin.
Kirib kelayotgan muhojirlar o‘rtasida so‘rovlar uyushtirish, anketalar vositasida ularning yosh, jins, daromad tarkibi kabilarni aniqlash mumkin. Bu narsalar nima uchun kerak? Narxlarning shakllanishida kutilmalarning o‘rni haddan tashqari yuqori. Eng to‘g‘ri pul-kredit siyosati yuritilsa ham, raqobatli bozor sharoiti mavjud bo‘lsa ham, agar kutilmalar yomon bo‘lsa, narxlar oshishda davom etishi mumkin.
Kutilmalar qachon yomon bo‘ladi? Yetarli axborot mavjud bo‘lmagan holatda kutilmalar yomon bo‘ladi. Kuzatayotgan bo‘lsangiz, ayniqsa shundan manfaatdor odamlar: “Toshkentga 100 mingta odam kelibdi, shuning uchun narxlar 3 barobar ko‘tarilib ketibdi”, degan gaplarni tarqatadi. Aslida esa 100 ming emas, hattoki 10 mingta odam ham kelmagan bo‘lishi mumkin.
Mavzuga oid
Kutilmalarni yomonlashtirayotgan narsa – axborotning yetarli emasligi. Shuning uchun faqat xavfsizlik yoki barqarorlik nuqtayi nazaridan emas, inflatsiya nuqtayi nazaridan ham axborot yetarli bo‘lishi kerak.
Statistika to‘g‘ri axborotlar orqali to‘g‘ri qarorlarni qabul qilish uchun kerak. Axborotlar noto‘g‘ri bo‘lsa, unga tayanilgan qarorlar ham noto‘g‘ri bo‘ladi. Statistika faqat hokimiyatning manfaatlari uchun emas, reallikka xizmat qilishi lozim.
Ijara narxlari masalasiga davlat aralashishi kerakmi?
Otabek Bakirov:
— Bozor mavjudligi sharoitida davlat aralashuvi foyda keltirmaydi deb hisoblayman. Raqobatli muhit bo‘lmagan joylarda esa ha, tovar pozitsiyalari narxi shakllanishiga davlat aralashuvi juda ham kerak. Lekin uy-joy bozorida ham, ijara xizmatlarida ham bozor mavjud. Agar davlat aralashishni boshlasa, signallar buzilib qoladi.
Narxlarning ekstremal oshishi bunga nisbatan taklifning ham kechikib bo‘lsa-da proporsional ravishda oshib borishiga sharoit yaratadi. E’tibor bergan bo‘lsangizlar, sentabr oyidan boshlab uy-joy sotuvi bilan bog‘liq takliflar keskin kamaydi. Sotilayotgan uylar ijara taklifiga aylanyapti.
Masalan, avgust oyida siz 2 xonali kvartirangizni sotmoqchi edingiz. Avgust oyi oxiri va sentabrda ijara bozorida narxlar keskin oshayotganini ko‘rib, fikringizdan qaytdingiz. Ya’ni afzallik paydo bo‘ldi: uyni sotib, pulni boshqa joyga tikish o‘rniga, uyni ijaraga berish afzalroq bo‘lib qoldi. Tasavvur qiling, agar davlat sentabr oyi boshida aralashishni boshlaganda, siz bu signalni sezmagan bo‘lardingiz. Tabiiyki, sizning taklifingiz bozorga chiqmagan bo‘lardi.
Migrantlar qisqa muddatga kelyapti, lekin ayrim guruhlarning bundan ko‘radigan zarari uzoq muddatli bo‘lishi mumkin
Mirkomil Xolboyev:
— Umuman, iqtisodchilarda migratsiya haqida salbiy fikr mavjud emas. Migratsiya birinchi davlatda kirib kelingan mamlakatda iste’molni oshiradi. U qaysi daromad pog‘onasida bo‘lishidan qat’i nazar, uzoqroq muddatda iqtisodiyotda qo‘shilgan qiymat yaratishni boshlaydi.
Lekin hozir majburlikdan O‘zbekistonga kelayotgan migrantlarning ko‘pchiligi, menimcha, birinchi imkoniyat bo‘lishi bilanoq O‘zbekistonni tark etadi. Ular bu yerda uzoq vaqt qolib ketadi yoki butun umr yashab qoladi degan xulosalarga asos bo‘ladigan tendensiyani ko‘rayotganim yo‘q. Ular eng kamida urush tugasa, yana Rossiyaga qaytib ketishadi.
Hozirgi holatni aytadigan bo‘lsak, ular iste’molni oshiryapti. Aytaylik, mehmonxonalarga, restoranlarga, ijaraga bo‘lgan talab oshgan. Mehmonxona, restoran va xonadonlar egalari daromadlarini oshiryapti, bu nuqtayi nazardan umumiy iqtisodiyot foyda ko‘rayotgan bo‘lishi mumkin, lekin umumiy iqtisodiyot faqat bitta odamdan yoki bitta oiladan iborat emas. Bu yerda muvozanatning buzilishidan zarar ko‘rayotgan guruhlar borki, ularning ba’zilarining zarari uzoqroq muddatda ham saqlanib qolishi yoki butun hayotini o‘zgartirib yuborishi mumkin.
Ya’ni migrantlar oqimi iste’molni oshirsa ham, bu – zarar ko‘rayotgan kichik guruh – talabalar bo‘ladimi, oddiy ishda ishlab ijarada turgan odam bo‘ladimi, ularning muvozanat buzilishi natijasida o‘zgarayotgan hayoti ahamiyatsiz degani emas.
“Muhojirlarning mehnat bozoriga ta’siri xavotirli emas”
Mirkomil Xolboyev:
— Kirib kelayotgan rossiyaliklarning O‘zbekiston mehnat bozoriga ta’siri qanday bo‘lishi, qaysi aholi guruhlari bundan zarar ko‘rishi mumkinligi haqida xulosa qilish uchun ma’lumotlarimiz yetarli emas. Buning uchun kelganlarning qanchasi mehnatga bozoriga chiqadi, ularning malaka darajasi qanaqa – shu savollarga javob berish kerak bo‘ladi.
Lekin mehnat bozori borasida menda xavotirlar yo‘q. Nimadandir xabarim yo‘qligi yoki qaysidir jihatni inobatga olmayotganim uchun shunday fikrda bo‘lishim mumkin, lekin mehnat bozorida muvozanat xuddi ijara bozori kabi keskin buzilib ketadi deb o‘ylamayapman.
“Humanitar funksiyani bajaryapmiz”
Otabek Bakirov:
— Fevral oxiri, mart oyi boshlarida biz kimlar kelayotganini yuzma-yuz suhbatlarsiz ham bilayotgandik. Ya’ni ular chuqur mafkuraga ega odamlar: aytichilar, yuqori daromad egalari, hozirgi Rossiyaning siyosatiga muqobil qarashlarga ega odamlar edi. Ya’ni inson kapitali, professionallik nuqtayi nazaridan butunlay boshqa o‘lchovlarga ega qatlam edi. Aeroportdan tushishidan, o‘zini tutishidan, atrofga munosabatidan kelib chiqib, suhbatlashmay turib ham buni sezsangiz bo‘lardi.
Men hozirgi to‘lqinda kirib kelayotgan rossiyaliklar haqida aniq tasavvurga ega emasman. Chunki hozirgi migratsion oqim mafkuraviy oqim emas. Ular – jonini saqlash maqsadida yashash joyini o‘zgartirayotgan qatlam. Bunga ular to‘la haqli. Hozir minglab rossiyaliklar O‘zbekistonga kirib kelayotgani humanitar jihatdan haddan tashqari katta ahamiyatga ega, chunki ular borib ukrainlarni o‘ldirayotgani yo‘q. Shu nuqtayi nazardan humanitar funksiyani bajaryapmiz deb olishimiz kerak.
Endi ularning mundarijasiga kelsak, bu to‘g‘rida tasavvurga ega emasman. Bu qatlam bizning iqtisodiyotimiz uchun inson kapitalini boyitadigan, O‘zbekiston uchun o‘rta va uzoq muddatli yangi iqtisodiy o‘sish nuqtalarini yaratadigan qatlam bo‘ladi deb hozircha ayta olmayman. Buning uchun ma’lum muddat kutishga to‘g‘ri keladi.
Nima bo‘lganda ham, hozir muhojirlar oqimining salbiy taraflariga emas, yutuqlarimiz nimada bo‘lishiga ko‘proq e’tibor qarataverganimiz yaxshi. Inobatga olishimiz kerakki, xuddi sizga va bizga o‘xshash insonlar kirib kelyapti. Shuning uchun ijobiy hissiyotlar va hamdardlik bilan munosabatda bo‘lganimiz yaxshi deb o‘ylayman.
Ha, salbiy oqibatlar ham bo‘lishi mumkinligini esdan chiqarmasligimiz kerak. Lekin biz migrantlarni yaxshi gumonda, yaxshi niyatlarda, bizning mamlakatimiz, bizning iqtisodiyotimiz uchun foydasi tegishi mumkin bo‘lgan qatlam deb qabul qilib turganimiz yaxshi.
To‘liq suhbatni video orqali tomosha qilishingiz mumkin.
