Travmatologiya va neyroxirurgiya bölimlariga murojaatlar soni ikki barobargaça köpaygan – Doniyor Alimov
|03:57 / 08.12.202213 43912 min
Qiş faslidagi sovuq ob-havo kommunal masalalar bilan birga aholi salomatligini saqlaşda ham qator muammolarni keltirib çiqaradi. Ayniqsa toyğanoqlar tufayli jarohatlar köpayadi. Şu bilan birga spirtli içimliklar iste’moli ham oşadi. 2020 yilda 10318 nafar bemor ötkir zaharlaniş taşxisi bilan davolangan bölsa, 2021 yil bu körsatkiç 11154 nafarni, 2022 yilning 11 oyida esa 10488 nafarni taşkil etgan.
Foto: DepositphotosFoto: Depositphotos
Mavsumiy kasalliklar xarakteri va ulardan qanday himoyalaniş böyiça Respublika şoşilinç tibbiy yordam ilmiy markazi direktori Doniyor Alimov bilan suhbatlaşdik.
– Doniyor Anvaroviç, ma’lumki qiş mavsumida şifokorlar, ayniqsa şoşilinç tibbiy yordam xodimlariga iş köpayadi. Suhbatimiz boşida şu masalada umumiy tuşuntiriş bersangiz.
– Qiş mavsumi davomida avvalo travmatologik kasalliklar, ya’ni jarohatlar soni sezilarli köpayadi. Ob-havoning keskin sovişi, şu jumladan qor yoğib yerlarning muzlaşi natijasida yöl-transport hodisalari ayniqsa, yengil jarohatlar soni yilning qolgan mavsumlariga nisbatan 40 foizgaça ortişi kuzatiladi, bunday bemorlar travmatologik va neyroxirurgik ambulator yordamga muhtoj böladi. Misol tariqasida kunning issiq kunlariga nisbatan ayni bugungi kunlarda travmatologiya va neyroxirurgiya qabul bölimiga bir sutka davomida murojaatlar soni deyarli ikki barobar, ya’ni 70-80 tadan 130-140 taga köpaygani kuzatilmoqda. Bunday körsatkiçlarning asosiy sabablari tahlil qilinganda murojaat qilgan bemorlarning jarohat sabablari maişiy va köçada sirpanib yiqiliş hisobiga şikastlar soni oşişi ekanligi ma’lum böladi. Murojaat qilgan bemorlarning asosiy qismi kunning ikkinçi yarmida, aynan keçki payt kelişadi va ularni asosan yoşi uluğ fuqarolar va maktab yoşidagi bolalar taşkil qilmoqda.
Doniyor Alimov
– Şunday paytda aholi qanday ehtiyot çoralarini körişi lozim?
– Yuqoridagilarni inobatga olgan holda aholimizga quyidagilarni tavsiya etamiz:
1. Maktab yoşidagi bolalarga ota-onalari va öqituvçilari qiş mavsumida qanday qilib jarohatlarning oldini oliş böyiça tuşuntiriş işlarini olib borişlari şart;
2. Yoşi uluğ bölgan insonlar yer muzlagan paytda öta ehtiyotkorlik bilan yoki kuzatuvçi yordamida harakatlanişlari lozim;
3. Yöl harakatida avto-ulov yordamida harakatlanuvçi yurtdoşlarimiz va piyodalar yöl-transport xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilişlari, ayniqsa tezlikni oşirmasliklari zarur;
4. Jarohat olgandan söng yurtdoşlarimiz tez tibbiy yordam brigadasini jarohat olingan joyga çaqirişlari va brigada kuzatuvi ostida eng yaqin travmpunkt, poliklinika yoki maxsus tez yordam markaziga murojaat qilişlari lozim. Özboşimçalik bilan harakatlaniş, jarohat olgan odamni har xil harakatlantiriş mumkin emas.
Mavzuga oid
– Oldimizda bayramlar kutmoqda. Ayniqsa yangi yil kunlari şifokorlarga iş köpayadi. Bu böyiça ham tavsiyalar berib ötsangiz.
– Sanoqli kunlardan keyin yurtimizga yangi yil kirib keladi. Bu bayramni oila davrasida, soğ-salomat kutib oliş har bir kişining orzusi. Qiş faslining özgaça kelişi, yon-atrofning qor bilan burkanişi özgaça his-tuyğularni baxş etadi.
Lekin romantika öz yöli bilan, bunday kayfiyatni öz salomatligiga e’tiborsizlik qilib buziş holatlari ham juda köp. Bu bayram kunlari toksikologiya bölimida ham ma’lum guruh bemorlar soni keskin köpayadi. Qiş kelişi va yangi yil yaqinlaşişi bilan fuqarolarimizda spirtli içimliklar ğamlab oliş va ularni köp miqdorda iste’mol qiliş holatlari afsuski köp uçraydi. Ayniqsa, bozor rastalarida va xonadonlarda sotilayotgan qölbola içimliklar, ya’ni qöşni davlatlardan olib kelingan texnik spirtlardan tayyorlangan spirtli içimliklargayam duç keliş mumkin. Avvalo alkogoldan butkul voz keçiş tavsiya qilinadi. Bordiyu iste’mol qilingan taqdirda ham bunday içimliklarni faqat davlat tomonidan litsenziya asosida faoliyat yuritayotgan maxsus dökonlardan sotib olişni tavsiya etgan bular edik.
Yana şuni ta’kidlab aytmoqçimizki, yangi yil arafasida kafe, restoranlarda korporativ bazmlar va banketlar ötkaziş odat tusiga kirib bölgan. Bu keçalarda köp miqdorda spirtli içimlik iste’mol qiliş oqibatida köçalarda huşdan ketgan bemorlarning tez yordam orqali RŞTYoIMga olib kelinişi yildan yilga köpayyapti. Oxirgi uç yilda RŞTYoIM va uning filiallarida 10 mingdan ortiq bemor alkogol va uning surrogatlaridan zaharlanib davolanişdi.
Aniqroq aytadigan bölsak, 2020 yilda 10318 nafar bemor ötkir zaharlaniş taşxisi bilan davolangan bölsa, 2021 yil bu körsatkiç 11154 nafarni, 2022 yilning 11 oyida esa 10488 nafarni taşkil etgan.
Xullas, fuqarolarimizdan yangi yil arafasida va yangi yil keçasi spirtli içimliklar xarid qilişda e’tiborli bölişini, oşqozon içak trakti kasalliklari, yurak va ruhiy xastaliklari bor kişilarga umuman spirtli içimliklar iste’mol qilmaslikni, soğlom kişilardan spirtli içimliklarni iste’mol qilişda me’yor tuşunçasiga amal qilişni tavsiya etamiz. Yana şuni eslatib ötmoqçimizki, oç qoringa spirtli içimliklar içiş uning organizmga bölgan ziyonini yanada oşiradi. Içkilik içgandan keyin bökib ovqat iste’mol qiliş ham yomon oqibatlarga, ya’ni oşqozon osti bezi yalliğlanişiga, öt toş kasalligi qözişiga olib kelişi mumkin. Ertasi kuni boş oğrişi, qaltiraş va özini lohas his etişi esa bu alkogol intoksikatsiyasi alomatlaridir. Bu noxuşliklarni bartaraf etiş uçun köp miqdorda suyuqlik (ma’danli suvlar, kök çoy, şarbatlar) içiş tavsiya etiladi. Agar köp qusiş, ongning çalkaşişi va qorinda yoki yurak sohasida uzluksiz oğriq his etilsa, tez yordamga murojaat etiş zarur.
– Yana bir jiddiy muammo – is gazi. Afsuski şunça tuşuntirişlarga qaramay deyarli har kuni yangiliklarda bu ofat tufayli vafot etganlar haqida öqiymiz.
– Bu biz şifokorlarni ham çuqur qayğuga soladigan masala. Kuz-qiş kelişi, kunlar sovişi bilan is gazidan zaharlangan bemorlar murojaati soni ham ortib ketadi. Har yili şoşilinç yordam tizimiga 500 nafardan ortiq bemor is gazidan zaharlaniş taşxisi bilan yotqiziladi, şulardan 1-2 foizida ölim holati yuz beradi.
Aholi ogohlantirilişiga qaramasdan is gazidan nafas oliş natijasida zaharlaniş va ölimga olib boriş holatlari sodir bölmoqda. Uglerod oksididan zaharlaniş jarayonini azaldan “nobud bölib ketiş” deb ataşgan, şuning uçun ham bu gazning maişiy nomi “Is gazi” deb yuritiladi.
Is gazi juda ayyor, u heç qanaqa hidga ega emas. Holsizlanişni sezmaguningizça gaz borligi töğrisida fikr yuritib bölmaydi, zaharlaniş kuzatilişi uçun esa uning eng kam miqdori yetarli hisoblanadi. Şundan kelib çiqib uni “sezdirmasdan öldiruvçi” deb nomlaşadi. Is gazi barça muhitlarda hosil bölişi mumkin, hattoki gaz plita duxovkalarida ham. Is gazi hosil bölişining asosiy sababi – yoniş maydonida yetarli kislorod mavjud emasligi. Xullas, çala yoniş vaqtida yoqilğining töliq yonişi natijasida umuman zararsiz hisoblangan karbonat angidrid hosil bölişi örniga yuqorida eslab ötilgan is gazi paydo böladi.
Dunyo statistik ma’lumotlariga köra, is gazidan zaharlaniş tufayli ölim körsatkiçlari alkogoldan zaharlaniş sababli ölim bilan soliştirilganda ikkinçi örinni egallaydi, masalan AQŞda 1 yilda örtaça 400 nafarga yaqin odam is gazidan ehtiyotsizlik sababli nobud böladi. Respublikamizdagi vaziyat ham yaxşi emas, har yili önlab odamlar vafot etişadi, yuzlab bemorlar toksikologiya yoki reanimatsion bölimlarga gospitalizatsiya qilinadi.
Bunday gazdan jabrlanganlarga birinçi yordam quyidagiça: Yordamni zudlik bilan körsatiş zarur, sababi orqaga qaytmas özgarişlar juda tez amalga oşişi mumkin. Birinçidan, jabrlanuvçini imkon qadar tezroq toza havoga olib çiqiş kerak. Ikkinçidan, nafas olişni yengillaştiriş – nafas yöllarini tozalaş, ya’ni kiyimlarini yeçiş, tilning orqaga ketib qolişi oldini oliş uçun jabrlanuvçini yonboş qilib yotqiziş zarur. Uçinçidan, nafasni stimullaş kerak böladi. Kökrak qafasini artiş, oyoq va qöllarni isitiş ham amalga oşiriladi. Eng asosiysi – albatta tez tibbiy yordam çaqiriş. Oğir daraja zaharlaniş holatlarida jabrlanuvçiga reanimatsion çora-tadbirlar ötkaziladi – tibbiyot xodimlari kelguniga qadar oğizdan oğizga nafas, yurak yopiq massaji qilib turiş mumkin.
Zaharlanişlarning oldini oliş juda muhim!
Xavfsizlik qoidalariga rioya qilinganda ayançli asoratlarni bartaraf etiş mumkin: inşootlarda işlatilayotgan isitiş peçlari va toşlarining dudburon qopqoqlari, yorilgan joylari, ötkazuvçanligi va şamollatiş tizimi sozligi öz vaqtida tekşirilişi şart. Eng asosiysi, isitiş uçun qölbola, sertifikatsiyadan ötmagan moslamalardan foydalanmaslik, gaz plitalari, nosoz gaz kolonkalarini inşootlarni isitiş maqsadida işlatmaslik zarur. Bino içida biron-bir gaz hidi paydo bölganda darhol gaz xizmatiga murojaat qiliş kerak.
Köpinça haydovçilar zaharlanişi mumkin – bu yopiq garajlarda avtomobillarni tuzatayotgan vaqtda, qiş mavsumida haydovçilarni motori işlab turgan avtomaşina kabinasida uzoq qolib ketiş holatlarida yuz beradi.
– Tajribangizda yana qanday mavsumga xos kasalliklar köp kuzatilgan?
– Qiş kunlarida, ayniqsa sovuqda ba’zilar ovqat tayyorlaşga erinib konservalangan mahsulotlarni iste’mol qilişni ma’qul körişadi. Bunda oziq-ovqat mahsulotlaridan zaharlaniş holatlaridanehtiyot böliş kerak. Zaharlanişning sababi köpinça eskirgan göşt va göşt mahsulotlari, baliq, uy konservalari va marinadlar böladi. Oziq-ovqat zaharlanişining belgilarini sanab ötamiz: qorin böşliğida spazmli oğriq, köngil aynişi va qusiş (köpinça takrorlanadi), umumiy holsizlik va zaiflik. Bunday holatlarda şifokorga murojaat qiliş lozim.
Oziq-ovqat zaharlanişining oldini olişda esa eng primitiv, ammo majburiy qoidalarga amal qiliş yetarli böladi, ya’ni ovqatlanişdan oldin yoki ovqat tayyorlaş paytida şaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qiling, qaynatilmagan suvni yoki şunga öxşaş ifloslangan manbalarni içmang, ovqatning hidi, tuzilişi, rangi va ta’miga e’tibor bering, moğorlagan ovqatdan xalos böling.
Bundan taşqari ob-havoning keskin sovişi taşqi stress omil sifatida qaralsa yurak qon tomir kasalliklari bilan oğriydigan bemorlarda kasallikning xurujiga sabab böladi, nostabil stenokardiyaga va hatto miokard infarkti rivojlanişiga olib kelişi mumkin. Sabab sovuq havo barça tomirlar torayişiga turtki böladi. Issiq xonadan birdan sovuqqa çiqiş yoki sovuqda uzoq muddat qoliş oqibatida kökrak qafasida kuçli siquvçi yoki jizillatuvçi oğriqlar paydo bölişi — stenokardiya, infarktdan xabar beruvçi eng xavfli alomatdir. Şuningdek, oşqozon yoki böyindagi şunga öxşaş oğriqlarga e’tibor beriş kerak. Agar uşbu alomatni sezsangiz, keçiktirmasdan şifokorga murojaat qiling. Yuqoridagilarni inobatga olgan holda yurak qon tomir kasalliklari bilan oğruvçi aholi vakillariga birdaniga sovuq havoga çiqib ketmaslikni, şifokor tomonidan buyurilgan dorilarini doimiy ravişda qabul qilişlarini tavsiya qilib qolamiz.
