«Hatto öliklar ham yordam bermoqda». Yevropa qanday qilib Rossiya gazisiz muzlab qolmadi?
|19:48 / 14.12.202267 04912 min
Yevropa Ittifoqi elektr energiyasi va issiqlikni maksimal tejayapti, fabrikalar va krematoriylarning peçlari pasaytirildi, köça va dökonlar vitrinalaridagi fonarlar öçirildi. Bularning bari Rossiya Ukrainaga bostirib kirişidan oldinroq boşlangan Yevropa-Rossiya gaz uruşidan omon çiqiş uçun amalga oşirilmoqda. Ğarbliklar buni uddalay oladimi?
Foto: AFPFoto: AFP
Yevropada qişki isitiş mavsumining uçdan bir qismi ortda qoldi va hozirça natijalar ajoyib. Yevropa Ittifoqining 450 million aholisi bölgan 27 davlati gaz iste’molini çorak qismga qisqartirişga muvaffaq böldi va endilikda yevropaliklarning qişdan heç qanday blekautlarsiz çiqişga işonçi komil.
Ular buni qanday uddaladi va bu uçun qança xarajat qilindi. Mablağ va sabr-toqat yana qançaga yetadi?
Birinçi raund Yevropa foydasiga
Gaz neft va kömirdan farqli ölaroq, Yevropaning Rossiyaga qarşi sanksiyalariga tuşmadi, çunki Yevropa Ittifoqi arzon va nisbatan tabiiy toza yonilğidan voz keçişni istamadi.
Biroq Putinning özi bu mavzuni oçdi: Ukrainadagi uruş davrida Kreml nazoratidagi «Gazprom» kompaniyasi turli bahonalar bilan Yevropa Ittifoqiga gaz yetkazib berişni 80 foizga qisqartirdi.
YeI butun Rossiya gazining 40 foizini import qilib kelgani, hatto yuqori narxga ham uning örniga muqobil resurs topiş qiyin bölişi sabablari ortidan Yevropa davlatlari sanoat töxtab qolişi va sovuqda qolgan aholining ommaviy tartibsizliklar uyuştirişi xavfi bilan töqnaşdi.
Ammo bular yuz bermadi. Quyidagi beş omil yordamida vaziyatdan çiqildi:
— Rossiya gaz yuborişni butunlay töxtatmadi;
— Gaz zaxira omborlari deyarli töliq töldirildi;
— Insonlar va korxonalarga subsidiyalar orqali yordam berildi;
— Oktyabr va noyabr oylarida ob-havo rekord darajada issiq böldi;
Yevropaliklar gazni tejaşni örgandi (yoki majbur böldi).
Bu omillardan faqatgina oxirgisi butunlay Yevropa ittifoqi hukumatlari qölida. Ular Kreml ustidan nafaqat birinçi qişki gaz uruşida, balki butun energetika uruşida ğalaba qozoniş uçun aynan şu omilga e’tibor qaratmoqçi.
«Hozir biz kelgusi qişga tayyorgarlik körişga e’tibor qaratişimiz kerak. Bu qiş emas, balki keyingi qiş uçun. Biz bu qişda xavfsizlikdamiz», — dedi Yevrokomissiya rahbari Ursula fon der Lyayyen.
U şuningdek, «Albatta, biz bu uçun katta mablağ sarfladik», deya qöşimça qilgan.
Mavzuga oid
Parijni yoritişda tejaşmoqda. Ammo bayramlarda emas. Foto: REUTERS
YeI davlatlari energiya inqiroziga qarşi kuraşiş uçun jami 600 milliard yevro ajratdi, buning deyarli yarmi ittifoqning eng yirik iqtisodiyoti va uruşgaça Rossiya gazining asosiy importçisi bölgan Germaniya hissasiga töğri keldi. Bruegel tahlil markazi hisob-kitoblariga köra, Yevropa Ittifoqiga a’zo bölmagan Buyuk Britaniyaning uy xöjaliklari va bizneslarga qariyb 100 milliard yevrolik subsidiya ajratiş rejasi bilan qöşib hisoblaganda, Kremlning gaz uruşi Yevropaga allaqaçon 700 milliard yevroga tuşdi.
Biroq kelasi yilgi qişda bunday saxiylikni topib bölmaydi, çunki Yevropa davlatlari Rossiya Ukrainaga bostirib kirgandan söng boşlangan energetika inqirozidan boşqalarga qaraganda ança tez va katta zarar körmoqda. Boşqa yetkazib beruvçilar yoki yaşil energiya hisobiga Rossiyadan energiya mustaqilligiga erişiş mumkin, lekin bu uzoq va qimmat yöl.
Şuning uçun hozirda yevropaliklarning asosiy vazifasi — tejaşdir.
«Iste’molni kamaytiriş orqali biz elektr tölovlarini, zararli emissiyalarni va Rossiyaning gaz öyinlari talafotlarini kamaytirmoqdamiz. Talabni pasaytirmasdan, heç narsaga erişib bölmaydi», degan Yevropa vitse-prezidenti, komissar Frans Timmermans.
Yevropa gazni qanday tejamoqda?
Yevropa Putin gaz eksportini keskin kamaytira boşlagan yoz faslidayoq gazni tejaş böyiça tegişli qaror qabul qilgandi.
May oyida Rossiya gazining yetkazib beriliş hajmi uç yillik çöqqidan ikki baravarga qisqardi va kuniga 250 million kub metrga tuşdi. Iyul oyi boşida esa bu miqdor tarixiy eng past darajaga tuşib, kunlik 80 million kub metrgaça pasaydi. Iyul oyi oxirida Yevropa ittifoqining 27 davlati Rossiyadan işonçli energiya resursi yetkazib beruvçi sifatida abadiy voz keçdi. Ittifoq a’zolari gaz iste’molini sönggi beş yildagi örtaça körsatkiçga nisbatan 15 foizga kamaytiriş majburiyatini oldi.
Reja ortiği bilan bajarildi.
Germaniyaning Şimoliy dengiz sohilidagi suyultirilgan gazni qabul qiliş uçun Hamburgga ötkaziladigan gaz quvuri uçun trubalar. Yevropa zudlik bilan Rossiya gaz quvurlarini dengiz orqali suyultirilgan gaz taşişga almaştirdi. Foto: GETTY IMAGES
ICIS tadqiqot markazi hisob-kitoblariga köra, isitiş mavsumining dastlabki ikki oyi — oktyabr va noyabr oylarida Yevropa Ittifoqidagi gaz iste’moli 24 foizga kamaydi. Yevropa Ittifoqining ikkita sanoat davlati — Germaniya va Italiyada esa talab pasayişi 21 foizdan oşdi. YeIdan ajralib çiqqan Buyuk Britaniyada esa natijalar pastroq böldi: qirollikda gaz iste’moli 19 foizga qisqardi.
Ular buni qanday amalga oşirdi? Ixtiyoriy-majburiy tarzda.
Yevropada import qilingan gazning 40 foizi aholi tomonidan işlatiladi. Insonlar gaz bilan uyini isitadi, suv qaynatadi va ovqat pişiradi. Taxminan 30 foiz gaz esa sanoat tomon yönaltiriladi.
Sanoatdagi talab majburiy tarzda kamaytirildi, aholi esa asosan ixtiyoriy ravişda iste’molni qisqartirdi. Çunki odamlar uçun subsidiyalar zavod va korxonalarnikiga qaraganda ança yuqori, narxlar esa pastroq böldi.
Birinçi navbatda, gazga bölgan sanoat talabining yarmidan sal köproğini taşkil qiluvçi energiyani köp talab qiluvçi tarmoqlar: metallurgiya va sement zavodlari, şişa va keramika, öğitlar va boşqa neft-kimyo mahsulotlari işlab çiqaruvçilarni energiyani tejaşga majburlaşga töğri keldi.
Agar vaziyat yaxşilanmasa, talabning vaqtinça pasayişi doimiyga aylanişi va Yevropa Ittifoqining sanoat bazasiga putur yetkazişi mumkin. Çunki ba’zi kompaniyalar boşqa mamlakatlarga, masalan, neft va gaz möl-köl qazib olinadigan, energiya ta’minoti arzonroq, qulayroq va işonçliroq bölgan AQŞga köçib ötadi.
Kam energiya sarflaydigan korxonalar va davlat sektori uçun tanlov osonroq. Yengillaştiruvçi qoidalar, qayta tiklanadigan energiya yoki şunçaki oddiygina odatlardan voz keçiş ularga energiya iste’molini kamaytirişga imkon beradi.
Albatta, şahar hokimiyati yoki markaziy maydondagi favvorani yoritiş juda çiroyli, yaxşi isitiladigan kutubxona yoki ofisda ötiriş yoqimli, tungi vitrinalarga tikiliş esa qiziqarli. Ammo uşbu kuzda ma’lum bölişiça, Yevropadagi uruşni tugatiş uçun yevropaliklar energiya sarflanadigan uşbu odatlarning barçasidan voz keçişga tayyor.
Fransiya, Ispaniya va Yevropaning boşqa davlatlarida yopiq dökonlarni yoritiş yoki eşik oçiq holatda turganda isitiş tizimi yoxud konditsionerlardan foydalaniş taqiqlangan. Köça çiroqlari xiralaştirilgan, jamoat binolarida issiqlik 19 darajadan oşirilmaydi. Kunduz kunlari hojatxonalarda issiq suv bölmaydi.
Hatto marhumlar ham Rossiya gaziga qaramlikni kamaytiriş böyiça harakatga yordam bermoqda. Nemis krematoriylari özlarining gazni tejaş rejasini taklif qildi. Ular 80 foiz gazni tejab qolgan holda töliq quvvatdagi bilan bir xil miqdordagi marhumlarni yoqiş mumkinligini aytdi. Buning uçun peçlarning bir qismi öçiriladi va boşqalari tun-u kun işlaş rejimiga ötkaziladi hamda harorat 850 darajadan 750 darajaga kamaytiriladi.
«Bu rejani amalga oşiriş uçun endi faqatgina rasmiylarning ruxsati kerak», deydi nemis krematoriylari ittifoqi rahbari Svend-York Sobolevskiy.
Yevropada yoritiş çiroqlari endi urfda emas. Berlin kafedral sobori va Berlin teleminorasi. Foto: REUTERS
Reuters naşri bunday tejamkorlik işlaridan yana bir neçtasini örgandi. Naşr ma’lumotlariga köra, Niderlandiyadagi rim-katolik çerkovining Rurmond yeparxiyasi energiya inqirozi sabab özining uç yuz nafar ruhoniylariga pulni tejaş uçun messa va boşqa tadbirlarni ötkazmaslikka ruxsat bergan.
Aholi hozirça energiyani tejaşga majburlanayotgani yöq, ularga bu borada aniq takliflar ham yuborilmagan, asosan maslahat berilyapti. Va buni ham hamma qilayotgani yöq. Masalan, Buyuk Britaniyaning oldingi hukumati energiya böyiça sotsial reklama kampaniyasiga pul tölaşni xohlamadi. Faqatgina boş vazir almaşganidan keyin inglizlarga energiyani tejaş yöllari va afzalliklari haqida poçta orqali xat jönatila boşlandi.
Ayni paytda, sanoat mutaxassislari fikriga köra, Britaniya uylaridagi haroratni atigi 1 darajaga kamaytiriş gazni 7 foizgaça tejaş imkonini beradi. Xuddi şunday çora gaz bilan binolarni isituvçi Yevropaning boşqa yirik iqtisodlari uçun ham dolzarbdir, birinçi navbatda Italiya, Niderlandiya va Germaniya uçun.
Birinçi sovuq sinovi
Şunday qilib, sanoat emas, balki aholi Yevropaning Rossiya gaziga qaramligini kamaytiriş uçun yagona umid. Hozirda aholi subsidiyalar va gaz tariflarini çeklaş bilan qöllab-quvvatlanmoqda. Şu sabab ham köpçilik tejamkorlik zaruratini sezgani yöq. Agar elektr va gaz narxlari ança sezilarli darajada oşmasa, aholi ularni tejaş haqida öylab körmaydi. Talabni yöq qilişning bozor mexanizmi töxtab qoladi.
«Köpgina mamlakatlar talabni kamaytiriş kerak bölgan hollarda energiya iste’molini subsidiyalaşni davom ettirmoqda va xatoga yöl qöymoqda. Bu yondaşuv xavf-xatarga töla. Agar davlat yordami tugasa, bozorga bölgan işonçga putur yetadi, Rossiyaga qarşi sanksiyalar qöllaş qiyinlaşadi va emissiyalarni neytralizatsiya qiliş qimmatroqqa tuşadi», deydi Yevropa komissari Timmermans.
Issiq keçgan oktyabr va noyabr ortidan Yevropaga noodatiy darajada sovuq dekabr kirib keldi. Edinburg, 9 dekabr.
Foto: GETTY IMAGES
Energiya resurslarini tejaş Yevropa uçun juda dolzarb masaladir. Çunki isitiş mavsumining ilk oylarida omon qolişga yordam bergan 4 omil tez orada tugaşi mumkin.
— Rossiya hali ham Yevropaga gaz yetkazib bermoqda, lekin u istalgan vaqtda buni butunlay töxtatib qöyişi mumkin. Yevropa Ittifoqi yangi yilga qadar gazning maksimal narxini tasdiqlaşni va’da qilyapti, Putin esa kim bu kelişuvga imzo qöysa öşa davlatga gaz yetkazib berişni töliq töxtatiş bilan tahdid qilmoqda.
— ICIS tahlilçilari keyingi isitiş mavsumigaça gaz omborlari bu yilgidek 95 foizga emas, atigi 65 foizga töldirilişini aytmoqda. Bunga asosiy sabab: Kremlning ehtimoliy gaz blokadasi.
— Aholi va bizneslarga berilayotgan subsidiyalar teskari natija körsatadi. Birinçidan, ular talabni qöllab-quvvatlaydi va iste’molni kamaytirişga tösqinlik qiladi. Ikkinçidan bu subsidiyalarni muntazam tölaş uçun mamlakatlar ğaznasidagi pul yetmaydi. Yevropa Komissiyasi ma’lumotlariga köra, davlat yordamining 70 foizi eng muhtojlarga emas, balki barçaga baravariga taqsimlanmoqda. Hozirda hukumatlar pulni tejaş uçun faqat eng kambağal va himoyasiz fuqarolarni subsidiyalaş yöliga ötdi. Saxiylik festivali tugadi.
— Issiq kuz öz örnini sovuq qişga böşatdi. Şimoliy Yevropa dekabr oyida noodatiy sovuqni boşdan keçirmoqda. Mahalliy regulyator ma’lumotlariga köra, Germaniyada gaz iste’moli ötgan haftadagiga nisbatan 14 foizga oşgan.
Umuman olganda, butun Yevropada deyarli bir xil vaziyat.
«Yevropa Ittifoqi va Buyuk Britaniyada gazga bölgan talab 6 dekabrga qadar, bir hafta davomida beş yillik örtaça körsatkiçga nisbatan 10 foizga kamaydi. Noyabrda bu miqdor 22 foizni, oktyabrda 24 foizni, sentabrda esa 12 foizni taşkil etgan edi», deydi ICIS gaz tahlilçilari rahbari Tom Marzek- Manser.
«Birinçi sovuq sinovga xuş kelibsiz», — deya qöşimça qilgan u.