Özbekistonda erkaklar soni ayollarga nisbatan oşib bormoqda. Bu nimani anglatadi?

Lekin köplab davlatlarda ayollarning örtaça umr köriş davomiyligi erkaklarnikiga qaraganda köproq. Bu ayol organizmining çidamliroq ekani, erkaklarning esa xulq-atvori va boşqa genetik faktorlar bilan boğliq.

Masalan, Özbekistonda erkaklarning örtaça umr davomiyligi 2021 yil holatiga köra, 71,7 yoş bölsa, ayollarda 75,8 yoşdir.

Qiz homila aborti sabab aholi nisbatidagi farq kattalaşişi

Bu holat Hindistonda juda kuçli bölgan. Hindistonda 1960 yillarda har 105 nafar öğil bolaga 100 nafar qiz töğri kelgan bölsa, 1980-yillarda ultratovuş tekşiruvi ommalaşa boşlagaç, nisbat kattalaşib, har 108 öğilga 100 nafar qiz töğri kelgan. 90 yillarda bu nisbat 100/110 ni taşkil qilib hozirgaça şunday qolmoqda. Mamlakatda «Qizlarni asraylik» kampaniyalari ötkazilişi, turli taqiqlar qöllanişi bilan jinsni tanlab abort qildirişga nisbatan körilayotgan çoralar özini endi-endi oqlay boşlamoqda.

Qiz-öğil tuğilişidagi keskinlik borasida Hindistondan ham ilğor mamlakatlar bor. Tuğilişda qiz va öğil bolalar nisbati yuqori davlatlar röyxatida birinçilikni Xitoy, Ozarboyjon, Viyetnam, Armaniston, undan söng Hindiston egallaydi.

Tahlillarga köra, öğil bolalarni köproq afzal köriş qiz bolalarning keyingi hayoti davomida ham tengsizlikka uçraşlariga sabab böladi. Garçi qiz bolalarning yaşovçanligi öğil bolalarnikiga qaraganda yuqoriroq bölsa-da, bolalar ölimi uluşida qizlarniki yuqoriroq bölişi mumkin. Bunga sabab ham öğil bolalarni afzalroq köriş.

• qizlarga oziq-ovqatning teng taqsimlanmasligi;
• onalar öğil bolani qizlarga qaraganda köproq emizişi;
• qiz bolalar uçun tibbiy xizmatdan kamroq foydalaniş kabilar ham ularning yaşaş davomiyligini kamaytirişi mumkin.

Bundan taşqari, tuğuruq vaqtida ayollar nobud bölişi xavfi ham bor. Lekin Özbekistonda bu körsatkiç yuqori emas. Statistika qömitasi ma’lumotiga köra, 2010 yilda 133, 2021 yilda 130 ayol tuğuruq vaqti vafot etgan.

Özbekistonda ham öğil bolalar qizlarga qaraganda köproq tuğilyapti

Garçi bizda homilani jinsiga qarab abort qilişga oid aniq statistik raqamlar bölmasa-da, bu faraz kuçsiz emasligi aniq. Buni oxirgi yillarda tuğilayotgan çaqaloqlarda öğil bolalar soni qizlarnikiga qaraganda yuqori ekani bilan ham dalillaş mumkin.

Masalan, 2021 yilda 905 211 nafar çaqaloq tuğilgan bölsa, ularning 464 484 nafari öğil bolalar, 436 727 nafari qiz bolalardir. 

Umuman, 2021 yildan oldingi yillarda ham öğil bolalar qizlarga qaraganda köproq tuğilgan.

Şaxsi anonim qolişini xohlagan vraç Kun.uz’ga bergan intervyusida öz tajribasidan kelib çiqib, abortlarning katta qismi homila jinsi qiz bölgani uçun qilinişini ta’kidlagandi.

Özbek jamiyati nega öğil farzandni köproq afzal köradi?

Oilalarda köproq öğil farzand xohlaş, qiz tuğilsa ham, «ortidan öğil ukalar kelsin», degan tilaklar bildiriş – özbek oilalariga xos odat. Bu xohişning sabablari nimalar bilan boğliqligi haqida sotsiolog Zavqiddin Gadoyev şunday deydi:

«Albatta, buning bir neça sabablari bor. Tarixiy taraqqiyot davrida oilaviy munosabatlarda, jamiyat munosabatlarida erkak kişining örni ayolga nisbatan yuqori bölgan. Erkak bu ovçi, dehqon, askar va hokazo. Şuning uçun oilaning oğir işlarini yengillatiş maqsadida uy xöjaligining asosiy yordamçisi sifatida öğil bola örtaga çiqqan. Meros masalasida ham öğil farzandga qiz farzandga nisbatan ustuvorlik berilgan. Avlodning davomiyligi asosiy erkak nasli bilan boğlangan. Çunki erkak öz ajdodlaridan meros qilib olgan qadriyatlarni davom ettirişi, moddiy meroslarni asrab-avaylaşi lozim etib belgilangan. Qiz farzand esa boşqa sotsium bilan birlaşiş, ya’ni turmuşga çiqiş orqali özga qadriyatlarga könikişi va moslaşişi zarur hisoblangan.

Uzoq tarixdan dunyoda doimiy röy berib turgan uruşlar davomida jangçilarga bölgan ehtiyoj yuqori bölib, öğil bolalarning tuğilişi jamiyat uçun ahamiyatli jihat sanalgan. Yuqoridagi tarixiy sabablardan kelib çiqib özbek jamiyatida yaqin tarixda yangi, öziga xos qadriyatlar şakllandiki, öğil farzandning jamiyatdagi örnining ortişiga sabab böldi.

Sovet davridagi totalitar rejim, mustaqillik davridagi avtoritarizm jamiyat a’zolariga özlarini tom ma’noda namoyon etiş uçun imkon bermaganligi sababli, şaxslarning jamiyatda özini isbotlaşi uçun töylar vositaga aylandi. Öğil farzand körib el yurtga oş berişni niyat qilgan otalar, kelin qölidan çoy içişni istagan qaynonalar sinfi paydo böldi.

Şundan kelib çiqib, öğil farzand körgan kelinlarga nisbatan munosabat özgaça, qiz farzand körgan kelinlarga nisbatan özgaça munosabat şakllandi. Otalarda öğil farzand bilan faxrlaniş, qiz farzandlar bilan izza bölişdek tuyğular jamiyatda keng yoyildi. Buning sabablari jamiyatning ilmiylikdan uzoqlaşişi, qadriyatlarga burkanişi, sanoat rivojlanişining sekinligi deb bilaman».

Dunyoda erkak-ayollar soni tenglaşişi kutilyapti. Özbekistonda-çi?

Garçi hozir dunyo aholisi sonida erkaklar uluşi yuqoriroq bölsa-da, BMT 2050 yilga borib bu nisbat tenglaşişini taxmin qilyapti. Bu tenglaşiş dunyo aholisining qarib borişi bilan sodir böladi.

Dunyoda yildan yilga kamroq bola tuğilyapti. Agar tuğilişlar soni kamayib borsa, öğil bola çaqaloqlar köproq tuğilgani bilan ayollarning örtaça umr davomiyligi yuqoriligi hisobiga ular köproq umr köriş bilan erkaklar soniga yetib olişadi. Keksa aholi uluşida ayollar nisbati yuqoriroq: 2021 yilda dunyoda 65 yoşdan oşgan odamlar sonida ayollar uluşi 56 foizni taşkil qilgan.

Dunyo esa «qarib» bormoqda. 1950 yildan 2021 yilgaça dunyoda örtaça yoş 22 dan 30 ga çiqqan. 2050 yilda esa örtaça yoş körsatkiçi 35 ga yetişi kutilyapti. Şunday qilib, dunyo aholisining katta qismini yoşi kattalar taşkil qilib borişi hisobiga ayollar soni erkaklarniki bilan tenglaşib boradi.

Lekin Özbekistonga bu prognozlar töla mos kelmasligi mumkin. Sababi Özbekistonda tuğiliş körsatkiçi yildan yilga oşib bormoqda, hali kamayiş kuzatilmagan. Masalan, 2000 yilda 527 580 nafar, 2021 yilda 905 211 nafar çaqaloq tuğilgan.

Şuning uçun keyingi ön yilliklarda erkaklar soni ayollarnikidan yuqoriroq bölib qolaveradimi, bu farq kattalaşib ketmaydimi, agar kattalaşib ketadigan bölsa, uning iqtisodiy, ijtimoiy ta’siri qanaqa bölişi haqidagi tahlillar qilinsa, foydali bölardi.

Zilola Ğaybullayeva, jurnalist