Markaziy Osiyoda integratsiya. Bu borada qanday yutuqlarga erişildi?

Uşbu davr mobaynida Özbekistonning Markaziy Osiyo mamlakatlariga eksporti 2,4 baravar –1,3 mlrd dollardan 3,1 mlrd dollargaça, import esa 3,6 baravar – 1,2 mlrd dollardan 4,4 mlrd dollargaça oşgan. Şuningdek, Özbekiston taşqi savdo aylanmasining umumiy hajmida Markaziy Osiyo davlatlarining uluşi 10,2 foizdan 15 foizgaça köpaygan.

2022 yilning yanvar-dekabr oylari yakunida Özbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan savdo aylanmasi:

• Qozoğiston bilan – 4,6 mlrd dollar. 2021 yilga nisbatan ösiş 17,9 foizni taşkil etib, eksport hajmi – 1,4 mlrd dollar, import hajmi esa 3,2 mlrd dollar;
• Qirğiziston bilan – 1,3 mlrd dollar. Ösiş – 32,1 foiz. Eksport hajmi – 979,3 mln dollar, import hajmi – 280,7 mln dollar.
• Turkmaniston bilan – 926,3 mln dollar. Ösiş 2,7 foiz. Eksport hajmi – 194,8 mln dollar, import hajmi – 731,5 mln dollar.
• Tojikiston bilan – 674,4 mln dollar. Ösiş 11,4 foiz. Eksport hajmi – 519,9 mln dollar, import hajmi esa 154,5 mln dollar.

Özbekistonning Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan savdo aylanmasidagi eng katta uluşi Qozoğistonga töğri kelgan – 62 foiz, qolgan qismi: Qirğiziston – 17 foiz, Turkmaniston – 12 foiz va Tojikiston – 9 foiz, bilan amalga oşirilgan.

Geografik jihatdan Özbekiston dengizga çiqiş uçun ikki mamlakat çegarasini kesib ötişi kerak. Şu jihatdan, atrofdagi mamlakatlarning savdo salohiyatidan maksimal darajada foydalaniş juda ham muhim ahamiyat kasb etadi.

Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi axborot xizmatining Kun.uz'ga taqdim qilgan ma’lumotlariga köra, Özbekistonning Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan 2017-2022 yillardagi taşqi savdo aylanmasi 30,74 mlrd dollarni taşkil etgan. Xususan:

• eksport 13,88 mlrd dollar;
• import 16,86 mlrd dollar.

Davlatlar kesimida savdo aylanmasi quyidagiça:

• Qozoğiston bilan – 19,86 mlrd dollar: eksport 7,27 mlrd dollar, import 12,59 mlrd dollar;
• Qirğiziston bilan 4,6 mlrd dollar: eksport 3,65 mlrd dollar, import 948,16 mln dollar;
• Turkmaniston bilan 3,4 mlrd dollar: eksport 784,14 mln dollar, import 2,62 mlrd dollar;
• Tojikiston bilan 2,88 mlrd dollar: eksport 2,18 mlrd dollar, import 703,85 mln dollar.

Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining maslahat uçraşuvlari

Prezident Şavkat Mirziyoyevning Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining maslahat uçraşuvlarini ötkaziş töğrisidagi taklifi amalga oşdi. Uşbu taşabbus xalqaro miqyosda tan olindi va mintaqa davlatlarining barça rahbarlari tomonidan qöllab-quvvatlandi.

Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining birinçi maslahatlaşuv uçraşuvi 2018 yil 15 mart kuni Qozoğiston poytaxti Ostona şahrida bölib ötdi. Ikkinçi uçraşuv 2019 yil 29 noyabr kuni Toşkent şahrida ötkazildi. Uşbu uçraşuvda birinçi anjumandan farqli ölaroq, öşa paytdagi mamlakat prezidenti Gurbanguli Berdimuhamedovning şaxsan özi iştirok etdi.

Toşkent uçraşuvida keyingi yiğilişni Bişkekda ötkazişga kelişib olingan edi. Ammo pandemiya sabab 2020 yilgi uçraşuv ötkazilmadi. Markaziy Osiyo davlatlari yetakçilarining uçinçi uçraşuvi 2021 yilning 6 avgustida Turkmanistonning “Avaza” milliy turizm zonasida bölib ötdi.

2022 yilning 21 iyul kuni Qirğizistonning Çölponota şahrida Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining törtinçi Maslahat uçraşuvi ötkazildi. Unda XXI asrda Markaziy Osiyoni rivojlantiriş yölidagi döstlik, yaxşi qöşniçilik va hamkorlik töğrisida şartnoma imzolandi.

Umuman olganda, har qanday integratsiya uçun, hududiy bir butunlik yoki yaqinlik, özaro boğliqlik, umumiylik, barça uçun majburiy bölgan va birxillaştirilgan huquqiy qoidalar hamda mazkur qoidalarni ijro etuvçi va ijrosini nazorat qiluvçi institutsional tizim zarur hisoblanadi.

Mintaqaviy integratsiyaning bir qança ijobiy jihatlari mavjud:

• integratsiya davlatlar örtasidagi ziddiyatlar va uruş xavfini kamaytiradi;
• yagona içki bozor şakllanişi işlab çiqaruvçilar va tadbirkorlar uçun katta imkoniyatlar yaratadi;
• sarmoya va işçi kuçi erkin harakatlanişi uçun keng hudud paydo böladi;
• boy va kambağal davlatlar orasidagi tafovut kamayib boradi.

Markaziy Osiyoda iqtisodiy integratsiya amalga oşmagani mintaqaning barça mamlakatlari uçun mustaqillikdan keyingi davrda uzoq ölkalardagi bozorlar ustuvor ahamiyatga ega bölgani bilan ifodalanadi.

Neft va tabiiy gazning yirik eksportçilari – Qozoğiston va Turkmaniston uçun Yevropa Ittifoqi, Xitoy va Rossiya bozorlari ustuvor bölgan. Markaziy Osiyo bozorlari yonilği resurslarini iste’mol qiliş böyiça Yevrosiyoning yetakçi iqtisodiyotlari bilan raqobat qila olmasdi. Rossiya, Xitoy va Yevropa Ittifoqiga a’zo mamlakatlar Qirğiziston, Tojikiston va Özbekistonning yirik savdo-sotiq va investitsiya şeriklari bölib keldi. Tabiiyki, taşqi savdodagi bunday nomutanosiblik Markaziy Osiyo mamlakatlari köp tomonlama xalqaro aloqalariga nisbatan turli strategiyalar qöllaşiga sabab böldi.

Oxirgi yillarda mintaqa mamlakatlari örtasidagi iqtisodiy boğliqlik oşib borayotgani keyingi davrda integratsion muhit yaxşilanişiga xizmat qilişi mumkin.