“Tolibon”ni Özbekiston uçun fojiali kanalni qurişdan töxtatib böladimi? - ekspertlar bilan suhbat

Bizga qanday ta’siri bölişi mumkin? Şu paytgaça Afğoniston Amudaryo havzasidan 7 km³ suv olardi. Endi esa 17 km³ olişi möljallanyapti. Bu bizda 10-15 foiz pasayiş degani. Daryoning quyi qismidagilarga özining salbiy ta’sirini körsatadi.

Tojikistonga sezilmasligi mumkin, lekin asosiy suvning kamayişi Özbekiston va Turkmaniston hududiga töğri keladi. Eng yomoni, daryoning quyi qismida bölgan Qoraqalpoğiston va Xorazmga jiddiy ta’sir ötkazadi.

Iqlim özgarişi, umumiy qurğoqçilik sababli bizda suv resurslari kamayib boryapti şundoq ham. Iqlim özgarişi tufayli 15 foiz suvni yöqotyapmiz, bundan ham kamida 10 foiz yöqotsak, 25 foiz suv yöq degani. Bu esa juda köp inqirozlarni keltirib çiqaradi. Suv omborlarini töldirişimiz qiyin bölib qoladi. Qöşimça inşootlar qurişimizga töğri keladi. Butun tizim buziladi, desa ham böladi. Biz har doim suv yetişmovçiligiga tayyor turişimiz kerak.

— BMTning transçegaraviy daryolar suvidan foydalaniş böyiça konvensiyasi bor. Siz aytdingiz bu kanal qurilsa, bu biz uçun katta fojia keltirib çiqaradi. Ammo toliblar hudud bizniki, suv bizdan ötadi, demak, kanalni qurişga ham haqlimiz deyapti.

Usmon Norqulov:

— Markaziy Osiyo davlatlarining barçasi transçegaraviy daryolardan suv oladi. Davlatlar özaro kelişişi şart. Afğoniston konvensiya a’zosi emas. Davlatlar tabiiy ta’minotdan kelib çiqib, bor suvni bölib olişi kerak. Ma’lum miqdordagi suvni olaman, deb turib olmaslik lozim. Tabiiy ta’minotdan kelib çiqib bölişda aholi soni, suvga bölgan talablar hisobga olinişi kerak. Hisob-kitoblar aniq bölgaç, mamlakatlar kelişib, özaro taqsimlaşi darkor.

Yana bir narsani hisobga olişimiz kerak. Markaziy Osiyoda suv tanqisligi bölaveradi, bu tugamaydi. Şunday ekan, masalan, biz suv tejovçi texnologiyalarga ötyapmizmi, boşqalar ham şunday qilişi kerak. Har qanday suv tejovçi yeçimlarni mamlakatlar birgalikda amalga oşirişi lozim. Va natijada mavjud suvlar hammamizga yetarli böladi.

— Kamoliddin aka, Suhrob aka, oxirgi vaqtlarda Tolibon muvaqqat hukumati va Özbekiston hukumati orasida suv masalasidan taşqari ham qandaydir sovuqçiliklar bordek. Masalan, 1 fevraldan boşlab Afğoniston Özbekistondan temiryöl qatnovini töxtatib qöydi.

“Özbekiston temiryöllari” bunga ikki davlat örtasida tuzilgan şartnoma öz vaqtida bajarilmagani sabab bölganini ma’lum qildi. Bu munosabatlardan siyosatşunos sifatida sizlar qançalik xabardorsizlar, muammo nimada özi?

Kamoliddin Rabbimov:

— Bu yerda bir qança muammolardan iborat bölgan zanjir mavjud. Muammo deganda, hali yeçimi topilmagan muammolar. Özbekistonning geosiyosiy jihatdan yangi Afğoniston ma’muriyatiga qaraşi – Afğonistonda tinçlik bölişi kerak. Şuning uçun ham 2018 yilda “Tolibon” hukumatga kelmasidan burun diplomatik aloqalarni boşlagan edi. Keyingi 40 yil içida birinçi marta bitta siyosiy kuç butun hududni nazorat qilyapti Afğonistonda. Qaytadan fuqarolar uruşi boşlanmasligi uçun Afğonistonni tinçlantiriş Özbekistonning strategik manfaatlariga töğri keladi.

Lekin Afğonistonning demografik ösişi juda katta (bugungi kunda 38 mln aholisi bor). Şimoliy uçta viloyatga suv olib, qişloq xöjaligini rivojlantirmoqçi va bu orqali özining oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlamoqçi. Natijada ijtimoiy barqarorlikni ta’minlamoqçi. Afğonistonga foydasi bor, lekin biz uçun oqibati salbiy. Turkmanistondan ötiş paytida katta suv olinadi u yerda ham.

Afğoniston bilan diplomatik munosabatda hozir Özbekiston oldida ötkir dilemma turibdi. Özbekiston bu masalani töliq qabul qilolmaydi, çunki manfaatlariga töğri kelmaydi. Ammo xalqaro huquq nuqtayi nazaridan Afğonistonning ham suvdan foydalanişga haqqi bor. Özbekiston oldida murakkab vazifa turibdi: “Tolibon”ning transçegaraviy suvlar töğrisidagi konvensiyaga qöşiliş yoki qöşilmasa ham, olinayotgan suvni nazorat qiliş böyiça ma’lum bir kelişuvga erişişi kerak.

Kanal qurilişiga Özbekiston veto qöya olmaydi. “Tolibon” bilan uruşişni mintaqaning birorta davlati istamaydi, lekin bu masalaga indamay qarab turiş Özbekiston manfaatlariga töğri kelmaydi. Mening nazarimda, Özbekiston va Turkmaniston birlaşgan holda “Tolibon” bilan muzokara olib borişi kerak. Boşqa yöl mavjud emas.

Suhrob Böronov:

— Suv – kelajak masalasi. Suvni siyosiy qurolga aylantiriş haqidagi gaplar ham böladi. “Global Water Intelligence” jurnali ma’lumotiga köra, bir yilda suv bozorida aylanadigan daromad harbiy maqsadlarda foydalanadigan pul miqdoriga yaqinlaşib qolgan. Bu narsa kelajakda çuçuk suv va suğoriş uçun işlatiladigan suv masalasini dolzarblaştiradi. Markaziy Osiyoda ham hozirdan ayon bölyapti.

Qöştepa kanalining qurilişi masalani yana dolzarblaştirdi. 108 km – birinçi bosqiç yakunlangani rasman e’lon qilindi. Ya’ni uç bosqiçdan biri amalga oşdi, degani. Biz quyi oqimda joylaşganimiz uçun bizga katta ta’sir körsatişi mumkin.

Masalaning siyosiy jihati şundaki, ular bundan siyosiy bosim ötkaziş maqsadida foydalanişi mumkin. Buning oldini oliş uçun esa biz yetarli javob berişimiz kerak böladi. Taxminimça, temiryöllardagi töxtab qoliş masalasi aynan şu bilan boğliq. Çunki davlat rahbarining dekabr oyidagi murojaatida bu kanal qurilişi haqida ham gapirib ötdi.

Ma’lumotlarga köra, bu – 684 mln dollarlik loyiha. Iqtisodiy inqiroz yoqasida turgan “Tolibon” hukumati uçun juda katta mablağ bu. Va bu mablağ bilan ta’minlayotgan kuç ikki tomonlama munosabatlarga ta’sir ötkazişga urinadi. Yoki qandaydir siyosiy bosim ötkazişni maqsad qilgan bölişi mumkin. Buning ham oldini olişni öylaş kerak. Eng asosiysi, xalqaro huquq konvensiyalari asosida bölişi kerak bu.

Usmon Norqulov:

— Buning uçun Afğoniston konvensiyaga a’zo bölişi kerak. Tojikiston, Turkmaniston va Özbekiston örtasida heç qanday ziddiyat bölayotgani yöq suv masalasida, çunki hammasi asoslangan holda qabul qilinyapti. Havzada qança suv bölsa, şunga köra taqsimlab olinaveradi. Teng munosabatlarda, kelişgan holda olib borsak, suv bizga ham, ularga ham yetadi, menimça. Buning uçun barça mamlakatlar suvdan samarali foydalaniş tizimini yölga qöyişi kerak.

Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.

Ilyos Safarov suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi – Javohir Ğayratov.