Turkiyadagi zilzila: oşib borayotgan qurbonlar va yangi muammolar
|18:28 / 14.02.202373 55311 min
Turkiya va Suriyani larzaga solgan zilzilalardan keyin bir hafta ötdi. Qutqaruvçilar vayronalar ostidan odamlarni qidiriş işlarini töxtata boşlagan.
Suriyaning Harim şahrida bolalar ham xarobalarni tozalaşga jalb etilganSuriyaning Harim şahrida bolalar ham xarobalarni tozalaşga jalb etilgan
Duşanba kuni keçqurun berilgan ma’lumotlarga köra, ikki mamlakatda zilzila qurbonlari soni 37 ming kişidan oşgan, ammo bu raqamlar yakuniy emasligi aniq.
Turkiya Tabiiy ofatlar oqibatlarini bartaraf etiş boşqarmasi ma’lumotlariga köra, mamlakatda 31 643 kişi ölimi tasdiqlangan, qöşni Suriyaning şimoli-ğarbida esa qurbonlar soni 5714 nafarga yetgan.
BMT falokat hududida 800 mingdan ortiq kişi töyib ovqatlanmayotganini ma’lum qildi, taşkilotning joylarda yordam körsatiş agentligi esa zilzila qurbonlarining yakuniy soni katta ehtimol bilan hozirgidan ikki barobar köp bölişidan ogohlantirmoqda.
Ikki mamlakatda ham oziq-ovqat zaxiralari tugamoqda. Hozirgi vaqtda Turkiya janubidagi Adana şahrida bölib turgan humanitar taşkilotlar xodimlaridan birining BBC naşriga aytişiça, zarur buyumlar röyxati ulkan, hududlarga içki kiyimlar, palatkalar va adyollar yetkaziş juda qiyin bölmoqda.
Bu hafta Turkiya va Suriyada harorat pasayişi kutilmoqda, bu esa qutqaruvçilar uçun ham, zilziladan keyin omon qolgan bölsa-da, boşpanasini yöqotganlar uçun ham qöşimça qiyinçiliklar tuğdiradi.
Şanba kuni, qurbonlar soni 28 ming kişiga yetganida, BMT boş kotibining humanitar masalalar böyiça örinbosari hamda favqulodda yordam böyiça koordinator bölgan Martin Griffits bu raqam ikki va hatto uç baravar köproqqa oşişi kutilayotganini aytgandi.
Suriyadagi vaziyat
Duşanba kuni Suriya şimolidagi Halab şahriga taşrifi çoğida Griffits qutqaruv amaliyoti bosqiçi yakunlanayotgani va hukumat öz e’tiborini tirik qolganlarga boşpana, oziq-ovqat, maktab ta’limi va tibbiy yordam bilan ta’minlaşga qaratişini aytdi.
«Biz gaplaşgan odamlarning jarohati körinib turibdi va bu butun dunyo davolaşi kerak bölgan jarohatdir», dedi u jurnalistlarga Halabga taşrifi vaqtida.
Griffits xonim şuningdek BMT tez orada hukumat nazoratidagi hududlardan mamlakat şimoli-ğarbidagi isyonçilar nazoratidagi hududlarga yordam olib kirişni boşlaşi haqida aytib ötdi.
«Biz odamlarga şu yerning özida ğamxörlik qilişimiz muhim», degan u va hozirgi holat köplab suriyaliklar öz hayotida boşdan keçirayotgan eng yomon davr ekanini qöşimça qildi. Uning sözlariga köra, xalqaro hamjamiyat hamon Suriya şimoli-ğarbidagi jabrlanganlarga yordam bera olmayapti.
Mavzuga oid
Amalda heç qanday yordam yetib kelmagan bu hududlarda yaşovçilar esa BMT va boşqa agentliklarni ularni taqdir izmiga taşlab qöyganlikda ayblaşadi.
Suriya şimoli-ğarbidagi vayron bölgan bino xarobalari oldida yaradorlar olib çiqilişini kutib turgan tez yordam maşinasi
Foto: DEC
Idlib viloyatini isyonçi kuçlar nazorat qiladi va BMT hozirça Asad rejimi nazorat qiladigan hududdan bu yerga insonparvarlik yordami yetkazib berişni taşkillaştira olmayapti. Bir neça nafar ispaniyalik şifokorlardan taşqari Suriyaning bu qismiga boşqa xalqaro yordam guruhi yetib kelmagan.
Idlib muqaddam «Al-Qoida» bilan aloqador bölgan «Hayyat Tahrir aş-Şom» guruhi tomonidan nazorat qilinadi. Bu guruh keyinroq terrorçi taşkilot bilan aloqalarini uzgan, ammo jahondagi deyarli heç bir davlat hukumati bu guruhni qöllamaydi.
Reuters agentligi guruh a’zolari orasidagi öz manbasiga tayanib, ular Asad fojiadan öz obrösini kötarib olişda foydalanmasligi uçun Suriyaning yuk maşinalarini ötkazmoqçi emasligini xabar qilgan.
Turkiya Suriyaning Asad rejimi nazoratida bölmagan hududiga yordam yetkaziş uçun Kilis viloyatidan yana ikkita yönaliş oçişga tayyorligini xabar qilgan. Ayni vaqtda Suriya şimoliga çegaradagi Bob al-Hava nazorat-ötkaziş punkti orqali insonparvarlik yordami yetkazilmoqda.
Qoçqinlar
Şu bilan birga, mamlakat taşqi işlar vaziri Mavlud Çovuşöğli Turkiya zilziladan keyin Suriyadan qoçqinlarning yangi oqimi kirib kelişiga yöl qöymasligini aytib ötdi.
Xorijlik askarlar Turkiyaning Iskandarun şahrida köçirilgan odamlarni oziq-ovqat va boşpana bilan ta’minlaşga yordam bermoqda
«[Zilziladan keyin] Suriyadan Turkiyaga qoçqinlarning yangi oqimi kirib kelgani haqidagi gaplar haqiqatga töğri kelmaydi. Biz bunga yöl qöymaymiz, bu haqda gap ham bölişi mumkin emas. Biz suriyaliklarga insonparvarlik yordami yetkazilişini osonlaştiryapmiz, ammo suriyalik qoçqinlarning yangi oqimiga yöl qöya olmaymiz. Bular turli masalalar», deya uning sözlarini keltirgan Reuters.
Germaniya taşqi işlar vazirligi zilziladan jabrlanganlar uçun Turkiya va Suriyaning yirik diasporalari istiqomat qiluvçi Germaniyada boşpana taqdim etilişi mumkinligini, ammo buning uçun ular mavjud viza talablariga javob bera olişi talab etilişini bildirdi.
«Boridan ayrilganlarning pasporti bölişi dargumon, ammo biz Turkiya hukumatining pasport suverenitetiga putur yetkaza olmaymiz va xorijliklarga şunçaki kiriş hujjatlarini taqdim eta olmaymiz», degan TIV vakili.
Pasportlarini xarobalar ostida yöqotgan Turkiya fuqarolariga Germaniyadagi qarindoşlarining oldiga köçib ötişni istasa, mamlakatning Anqaradagi elçixonasiga murojaat qiliş tavsiya etilgan.
Ammo suriyaliklar işi murakkabroq, çunki Suriya Germaniya bilan diplomatik aloqalarga ega emas va ular viza masalasida qöşni mamlakatlardagi Germaniya vakolatxonalariga murojaat etişiga töğri keladi.
Möjiza tufayli omon qolganlar
Vayronalar ostida omon qoliş imkoniyati kun sayin kamayib borayotganiga qaramay qutqaruvçilar dam oliş kunlarida ham tirik qolganlarni qidiriş işlarini davom ettirişdi.
Saodat Sendag bir haftadan ortiq vaqt davomida qulab tuşgan bino vayronalari ostida qolgan
Foto: REUTERS
Yakşanba kuni Turkiya janubidagi Hatay viloyatidagi uy xarobalari ostida 139 soat qolib ketgan yetti oylik çaqaloq çiqarib olindi.
Duşanba kuni bir haftadan oşiq vaqt davomida qulagan bino ostida bölgan Saodat Sendagni çiqarib olişdi.
Şu viloyatda qutqaruvçilar qulagan bino ostidan 13 yoşli ösmirni qutqarişdi – u ham vayronalar ostida bir haftadan oşiq vaqt ötkazgan.
Seşanba kuni esa Qahramonmaraş va Adiyaman şaharlarida zilziladan 198 soat ötib omon qolganlar qutqarib olindi.
Qutqaruvçilar oğir şaroitlarda işlaşiga töğri kelmoqda. Şanba kuni avstriyalik harbiylar va germaniyalik qutqaruvçilar Suriya bilan çegaradagi Hatay viloyatida qutqaruv işlarini töxtatişga majbur böldi, bunga mahalliy qurolli guruhlar va talonçilar örtasidagi otişmalar sabab sifatida körsatildi.
Keyingi kuni omon qolganlarni qidiriş işlari Turkiya armiyasi himoyasi ostida qisman tiklandi.
Qatar tomonidan taqdim etilgan insonparvarlik yordamlari olib kelayotgan avtokolonna Turkiya bilan çegaradagi Bob al-Hava nazorat-ötkaziş punktidan isyonçilar nazoratidagi Idlib viloyati hududiga ötmoqda
Foto: GETTY IMAGES
Pudratçilarning hibsga olinişi
Turkiya hukumati seysmik faol hududda quriliş qoidalari buzilişi bilan boğliq 130 gumonlanuvçi haqida e’lon qildi, ularning faoliyati tufayli yer silkinişi çoğida köp qavatli uylar qartadan qurilgan uylar kabi qulab tuşgan.
Hukumat zilziladan jabrlangan 10 viloyatda 170 ming binoni tekşirgaç, şundan 25 ming uy butkul vayron bölgani yoki jiddiy şikastlanganini aniqladi. Prokurorlar hibsga oliş uçun 113 ta order bergan.
Turkiya politsiyasi allaqaçon kamida 12 kişini, jumladan quriliş pudratçilarini hibsga olgan.
Qölga olinganlar orasida – Ğoziantep va Adana şaharlarida, şuningdek Hatay viloyatida qurgan köp qavatli binolari vayron bölgan taniqli quruvçilar ham bor.
Adiyamanda qurgan binolari qulab tuşgan yana ikki pudratçi yakşanba kuni Istanbul aeroportida qölga olindi. Times naşri xabar berişiça, ular yonida naqd şakldagi 17 ming dollar bilan Gruziyaga uçib ketişga harakat qilişgan.
Biroq muxolifatçilar bu hibsga olişlarni hukumatning aybni quruvçilar va developerlar zimmasiga yuklaşga urinişi va ğazablangan aholi e’tiborini fojiaga sabab bölgan va uning oqibatlarini bartaraf etişga tösqinlik qilgan davlat boşqaruvidagi muvaffaqiyatsizliklardan çalğitiş deb hisoblamoqda.
«Pudratçilarning qölga olinişi – jamoatçilik ğazabiga reaksiyadir. Haqiqiy aybdorlar – bular tizimni şunday holatda saqlab qolgan hozirgi va oldingi hukumatlar», degan Times naşriga bergan intervyusida Muhandis-quruvçilar palatasining sobiq prezidenti Taner Yuzgek.
Quriliş amnistiyalari
1999 yilda Izmitda sodir bölgan va 17 mingdan ortiq kişini hayotdan olib ketgan zilziladan keyin Turkiyada yangi binolarning zilzilalarga çidamli bölişini talab qiluvçi yangi quriliş me’yorlari joriy etilgandi, ammo bu normalarga doim ham rioya qilinmadi.
Oldin va keyin: Iskandarunda 2019 yilda qurilgan va zilziladan vayron bölgan uy
2011 yilda yuzlab kişilar halok bölgan navbatdagi zilziladan keyin öşa vaqtda boş vazir bölgan Rajab Toyyib Erdöğan köp sonli qurbonlar uçun aybni sifatsiz qurilişlar bilan boğlagandi. «Munitsipalitetlar, quruvçilar va nazorat organlari ularning e’tiborsizligi qotillik bilan barobar ekanini tuşunişlari kerak», degandi öşanda u.
Ammo 2018 yilda, prezidentlik va parlament saylovlari arafasida hukumat quriliş amnistiyalari e’lon qildi. Bu qurilişlarni, jumladan zilzila xavfi yuqori bölgan hududlarda ham rağbatlantiriş maqsadida amalga oşirildi, bu esa yakunda Turkiya xazinasiga 3 mlrd dollar atrofida mablağ olib keldi.
Reuters agentligi xabar berişiça, 10 millionga yaqin kişi amnistiya uçun murojaat qilgan va 1,8 mln ariza qabul qilingan.
Köçmas mulk egalari binolarni röyxatdan ötkaziş uçun pul tölaşdi, bu binolar keyinçalik turli soliq va yiğimlarga tortiladi. Şu tariqa, Turkiya urbanizatsiya vaziri 2019 yil dekabrda e’lon qilgan ma’lumotga köra, amnistiya davlat xazinasiga köçmas mulk uçun soliqlar va röyxatdan ötkaziş yiğimlari körinişida jami 16,5 mlrd lira (taxminan 3,1 mlrd dollar) keltiradi.
Quriliş sohasidagi turkiyalik ekspertlar esa zudlik bilan binolar uçun tölov evaziga eski sana bilan litsenziyalaş halokatli oqibatlarga ega bölişidan ogohlantirib bong urişadi.
«Bu bizning şaharlarimiz, xususan Istanbul qabristonga, uylarimiz tobutga aylanişini anglatadi. Mutlaqo litsenziyasi yöq bölgan binolar yoki dastlabki rejaga zid ölaroq köproq qavatli qilib qurilgan binolar - ularning barçasiga amnistiya berilmoqda. Bu juda xavfli», degandi 2019 yilda Quriliş muhandislari milliy palatasining öşa paytdagi rahbari Jyemal Gökçe.
London Universitet kollejining favqulodda vaziyatlarni rejalaştiriş va boşqariş böyiça mutaxassisi, professor Devid Aleksander BBC uçun intervyusida zilzila kuçli bölsa ham, sifatli qurilgan binolar qulab tuşmasligi kerakligini aytgandi.
«Köp joylarda silkiniş kuçi maksimal darajadagidan kamroq bölgan, şuning uçun biz xulosa çiqarişimiz mumkinki, qulagan minglab binolarning deyarli barçasi zilzila röy bergan taqdirda doş beriş uçun zarur bölgan quriliş me’yorlari böyiça qurilmagan», deydi u.
