«Rahbarman, deb ayollik vazifalarimdan voz keçib qöyganim yöq» - tabiat muhofazasi tizimidagi yagona ayol rahbar bilan intervyu
|19:54 / 09.03.202319 14217 min
«Hayvonot dunyosini saqlab qoliş uçun heç bölmasa, 3 yilga moratoriy joriy qiliş lozim» deya ta’kidlaydi Surxondaryo viloyatida rahbarlik qilayotgan ekolog.
Foto: KUN.UZFoto: KUN.UZ
Jamiyatimizda xotin-qizlar aksariyat holatda öqituvçi, tarbiyaçi, şifokor yoki tikuvçi sifatida qabul qilinadi. Ota-onalar qizlarini aynan şu kasblarga yönaltirişga harakat qiladi. Qolipdan çiqmoqçi bölgan qizlar esa köpinça tösiqlarga uçraydi.
Tabiat muhofazasi tizimida ayollar juda kam. Çunki örmonçilik, ekologlik kasbiga «erkaklarning işi» deb qaraladi. Suhbatdoşimiz Rözigul Safarova ekologiya fanlari nomzodi, Tabiat resursari vazirligi Surxondaryo viloyati boşqarmasiga rahbarlik qilib kelmoqda.
— Rözigul opa, siz Tabiat resurslari vazirligi tizimidagi Ekologiya va atrof- muhitni muhofaza qiliş viloyat boşqarmalari rahbarlari içida yagona ayol rahbarsiz. Nega bu sohani tanlagansiz?
— Tomirimda oqayotgan qon, har bir olayotgan nafasimda ekologiya mujassam. Qişloq xöjaligi institutining Örmon xöjaligi fakultetini bitirib, 1988 yili Tabiatni muhofaza qiliş davlat qömitasida faoliyatimni boşladim. Bu yönalişini tanlaşimga sabab bolaligimdan örmon qöynida ulğaydim.
U yerdagi sokinlik, tabiatning gözal manzarasi doimo meni maftun etgan. Örmon xöjaligi fakultetiga hujjat topşirmoqçi bölganimda, otam «bu qiz bolaning işi emas, doimo toğma-toğ ot minib yurmaysan, turmuş qurişing kerak, undan köra şifokor böl, qiz bolaga şu kasb ma’qul», deganlarida «men fikrimdan qaytmayman, örmonçi bölaman», deb sözimda qat’iy turganman.
Maktabni bitirib, Toşkentda Qişloq xöjaligi institutiga hujjat topşirib qaytdim. Otam «Medinstitutga hujjat topşirdingmi?» deganlarida jim turavergandim. Çunki yolğon gapirsam, otam aybimni bilib qoladi, yolğon gapirmasam «hujjatlaringni qaytarib ol» derdi.
Yurak yutib, «ota, Qişloq xöjaligi institutiga hujjat topşirdim», deganimda «mabodo örmon xöjaligi fakultetiga emasmi?» deb söradi. Tasdiq işorasini olgaç, «eh, qaysarsan, baribir bilganingdan qolmasligingni bilardim», degan.
Inson özi tanlagan kasbini egallayman desa, heç narsa unga tösiq bölolmaydi. Yoşligimizdan otam bizga ot minişni örgatgani uçun, amaliyotda ham bemalol toqqa çiqib ketaverardim. Çunki özim holatni közim bilan körmasam, işonmasdim. Öqişni tamomlab, laboratoriyada iş boşlaganman. Laboratoriyada işlaş, tahlillarni amalga oşiriş menga ekologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini oliş imkonini berdi. Laboratoriyadan bölim boşliği, keyin inspeksiya boşliği lavozimlarida işladim. 1994 yili nomzodlik dissertatsiyasini himoya qiliş, ilmiy işimni davom ettiriş uçun Toşkent viloyati Ekologiya qömitasiga işga kirdim.
Boşqarma boşliği meni işga qabul qilayotganida «Qizim, farzandlaringdan keçib, şu yerga kelibsan, maqsading nima?» degan. Men «avvalo ilmiy işimni yakunlaşim kerak. Surxondaryo viloyati Ekologiya qömitasiga rais bölib bormoqçiman», deganman.
Mavzuga oid
Yillar ötdi. Toşkent viloyati Ekologiya qömitasining rahbari Turğun aka bir kuni «Surxondaryo viloyati Ekologiya boşqarmasi raisi işdan böşabdi, ketasanmi?» deb qoldi. Men «ketaman» dedim. «Bu ayol kişining işi emas», deya qaytardi. Ammo qarorimda qat’iy edim.
Qölimdagi 8 oylik çaqaloğim bilan Surxondaryo viloyati Ekologiya boşqarmasiga rais bölib kelişim uçun buyruqqa ilk marotaba ustozim Xalilulla Şerimbetov imzo çekkan. Keyin ularning tavsiyalari bilan 2001 yili rahbar böldim. Öşa paytlari Surxondaryoda Baxtiyor Olimjonov ismli hokim bölardi.
Baxtiyor aka meni e’tiborsiz qabul qildi. Menga, ya’ni oriqqina qizga qarab, «Sen eplaysanmi?» dedi. «Eplayman» dedim. Söng «osmonda neçta quş uçadi?» deb söradi. Men «sanab körib, aytaman» dedim. «Surxondaryoda neçta daraxt bor? Hisob-kitobing bormi?» deb söradi. Men «iş boşlasam hisobini olaman, hozir bilmayman», deb javob berdim. «Javob qoniqarli» dedi. «Boşqa savollaringiz bölmasa, ketsam böladimi?» deganman.
Öşa paytlari hokimlar bilan qanday muomala qiliş kerakligini ham bilmaganman. U «keting yoki ketmang» ham demadi. Hokimiyat darvozasidan çiqayotganimda, eşik oldida turgan posbonlar «opa, ortingizga qayting, sizni hokim sörayapti», dedi. Men gaplaşib çiqqanimni aytsam ham, ular meni qaytarişdi. Hokim qöl berib, «men siz bilan işlayman», dedi.
— Özbekistonda aholining tabiatga nisbatan munosabati, afsuski, yaxşi emas. Sohada qanday kamçiliklar bor va ularga qanday qilib yeçim topiş kerak deb öylaysiz?
— Kadrlar masalasiga keladigan bölsak, 90 nafar xodim hududiy jihatdan katta viloyat uçun aslida kam. Hozirda 1 ta tumanda 1 yönaliş böyiça atigi 1 nafar inspektor faoliyat olib boradi. Ösimlik dunyosining bioxilmaxilligi yönalişida tuman miqyosida 1 nafar, viloyat boşqarmasida 2 nafar inspektor işlaydi.
Agar 1 tumanning örtaça 40-60 ming gektar yer maydoni böladigan bölsa, birgina inspektor «Yaşil makon» loyihasi böyiça ötqazilgan daraxtlar sonini ham aniqlaşi, ularning parvarişini nazorat qilişi hamda suğoriş tizimini közdan keçirişi kerak.
Xodimlarni lavozimga tayinlaşda har doim bir qoidaga amal qilaman. Ularni darrov bölim boşliği yoki inspektor qilib qöymayman, aksinça, dastlab ularni har bir bölimda kiçik vazifalarda işlatib, yönaliş böyiça yaxşi tayyorgarlikdan ötkazib boraman. Suv, çiqindi bilan işlaş, ösimlik va hayvonot dunyosi kabi yönalişlarni yaxşi örganib, professional mutaxassis bölgandan söng boşqa mas’ul lavozimga tayinlayman. Buning natijasida 1 tumanda 4-5 nafar inspektor faoliyat olib boradigan bölsa, ularning barçasi turli yönalişlarda muammosiz işlay oladi.
— Co‘nggi vaqtlarda ösimlik va hayvonot dunyosiga insoniyatning zarari tobora ortib, oqibatda ularning turlari kamayib bormoqda. Surxondaryoda Qizil kitobga kiritilgan sanoqli sirtlon yaşaşini bilasiz. Ularni çöponlar tomonidan qirib yuboriş holatlari ham sodir bölmoqda. Uşbu holatga munosabatingiz qanday? Noyob turdagi ösimlik va hayvonlarni asrab qoliş uçun qanday usullardan foydalaniş töğri?
— Qizil kitobga kiritilgan noyob turlarni asrab qoliş hozirgi kunda eng oğriqli nuqtalardan biri. Çöponlar içida tabiatga nisbatan şafqatsiz munosabatda bölayotganlari kam emas. Brakonerlar ham köpayib ketgan. Ovçilik yöllanmasini oladi, ammo unga rioya etmay, amalda tabiatga ziyon yetkazadi, jonivorlarni qiradi. Ularga nisbatan qonuniy çoralarni kuçaytiriş lozim. Tabiatga zarar yetkazayotgan inson, albatta, qonun oldida javob berişi şart.
Jamiyatning ösimlik va hayvonot dunyosiga bölgan munosabatini, ularning bu boradagi madaniyatini özgartirişimiz, ösimlik va hayvonot dunyosiga bölgan mehr-muhabbatni oşirişimiz kerak. Lekin faqat bu orqali ijobiy natija kutiş qiyin. Masalan, bioxilmaxillik borasida tadqiqotlar ötkazayotgan olimlarimiz judayam kam. Bu borada ilmiy tadqiqotlarni köpaytiriş zarur.
Tajribamga tayangan holda köpçilikka ma’qul bölgan va juda köp insonlar qöllab-quvvatlagan işga qöl urdim. 2001-2010 yillarda işlagan vaqtimda ikki yuz nafar jamoatçi inspektorimiz bölardi. Masalan, ğalla örim-yiğimi paytida don yiğiştirib olingan maydondagi somonga olov qöyilsa, işonç telefonlarimiz orqali bizga xabar berişardi va biz hokim yoki fermerdan oldin voqeadan xabar topib, olovni öçirişga kirişardik. Maqsadimiz yonğin uçun fermerga jarima soliş emas, balki ana şunday yonğinlarning oldini oliş bölgan. Öşanda birorta viloyatda bu kabi jamoatçi inspektorlarni faoliyatga jalb qiliş tajribasi yöq edi.
Hozir jamoatçilik inspektorlari faoliyatini qayta tiklaşga kirişdim. Noyabr oyidan beri asosan jamoatçi inspektorlar bilan işlayapman.
Yaqinda Muzrabot tumanidan bir guruh ovçilar hayvonlarni ovlayotgani haqida xabar keldi. Keçqurun tezkor guruhni jönatdim. Milliy gvardiya bizga yordam berdi. 7 nafar brakonerni uşladik. Ov mavsumi boşlanişidan oldin televideniye, radio, gazeta va saytlar orqali töliq tuşunça va ma’lumotlarni beramiz, nima mumkin-u, nima taqiqlanişini tuşuntiramiz.
Ovçilarga «noqonuniy xatti-harakat qilmang, ruxsatnoma bilan işlang, yöqsa, çora körişimizga töğri keladi. Keling, bir-birimizni hurmat qilaylik va qöllab-quvvatlaylik, jonzotlarni asraylik», deb murojaat qilamiz. Lekin tan oliş kerak, murojaatlarimiz hammaga ham birdek yetib bormayapti. Ov mavsumi boşlanganidan beri tabiatga, jonzotlarga zarar yetkazilişi böyiça 7-8 ta holat aniqlanib turibdi.
— Surxondaryodagi Payğambar oroli bioxilmaxillikka boy. Ekologuzʼga kelgan xabarga köra u yerda içki işlar va boşqa kuç tuzilmalari xodimlari Qizil kitobga kiritilgan Buxoro xongulini (buğu) ovlayotgani kuzatilayotgan ekan.
— Payğambar oroli çegara hududi hisoblanadi. Orolning naryoği Afğoniston. U yerga borsangiz, narigi tomondagilar tandir yoqyaptimi, ovqat pişiryaptimi şundoq körinib turadi. Çegara hududi bölgani uçun bizga u yerga kirişga ruxsat yöq, biz u hududda işlay olmaymiz. Agar harbiy prokuratura bizdan mutaxassis sörasa, kirişimiz mumkin.
— Buning uçun qölimizda aniq dalil bölişi kerak, fakt bölmasa arizamiz qabul qilinmaydi, u bölişi uçun biz avval içkariga kirgan bölişimiz, körişimiz lozim. Masalan, orolda xongullarning soni 860 ta. U yerda sodir bölayotgan brakonerlik holatlarining oldini oliş uçun harbiy prokuratura tarkibida kiçik ekologik guruh, ya’ni öşa joyning hayvonot olamiga ham, ösimlik dunyosiga ham mas’ul bölgan jamoa şakllantirilsa maqsadga muvofiq bölardi.
Ya’ni bizga axborot berişmasa ham, öşa joyni saqlab qoliş uçun özlari harakat qilsin, degan masala bilan çiqqan edik. Ammo natija bölmadi. Agar ruxsat beriş imkoniyati bölsa, bir oyda bir marotabami, bir yilda ikki martami inspektorlarimiz orol hududiga kirsin. Şu orqali hayvonot va ösimlik dunyosi saqlanib qolingan bölardi.
— Bu bergan taklifingizga javob keldimi?
— Yöq, hali javob kelmadi. Çegara qöşinlarigayam bu böyiça xat çiqardik, öşa siz eşitgan xabarlar bizniyam quloğimizga çalinib turadi, lekin isbot yöq. Agar bölsa, biz uni çegara qöşinlariga yuboramiz, çegara qöşinlari baribir bizdan mutaxassis söraydi, çunki özlarida yöq. Şunda biz kira olamiz, holatni örganib çiqamiz. Har qanday holatdayam ularning tarkibida ekologiya böyiça guruh oçilsa, nur ustiga nur bölardi.
— Özbekistonning hayvonot dunyosini saqlab qoliş uçun heç bölmasa, 3 yilga moratoriy joriy qiliş lozim deb öylayman, çunki ayni paytda hayvonlarimiz qirib taşlanyapti. Bu borada siz qanday fikrdasiz?
— Könglimdagi gapni aytdingiz, men hayvonot dunyosiga ham, ösimlik dunyosiga ham uzluksiz moratoriy beriş kerak, deb hisoblayman. Agar moratoriy bölsa, biz otiladigan hayvonmi, otilmaydigan hayvonmi, ançasini asrab qolamiz.
— Boşqarmaning tuman bölimlarida boşqa ayol rahbarlar bormi?
— Yöq, agar, yaxşi ayol rahbar böladigani bölsa, jon deb olardim işga. Tumanlarda ayol rahbar bölişini juda istardim. Çunki ayol içmaydi, çekmaydi, qolaversa, özimdan qiyos, bolalarimni qançalik yaxşi körsam, qanday munosabatda bölsam, ekologiyaga, hayvonot dunyosiga ham şunday muomalada bölaman.
Men ularni asraş uçun hamma narsaga tayyorman. Bitta daraxt kesilsa, ayamayman, zarur bölsa prokuraturagaça olib boraman. Qöl ostimdagi odamlarga nisbatan juda ham qattiqqölman. Albatta, bu narsa köpçilikka yoqmaydi. Özim ayol bölsam ham oldimga qöyilgan barça vazifani bajaraman. Bir martada iloji bölmasa, uni oxiriga yetkazmagunimça, qayta-qayta urinaman.
Bir yiğilişda, oldingi hokimimiz bilan «Yaşil makon» böyiça sal kelişmovçilik böldi, bir majlisga borganimda oldiga kirmoqçi bölsam, opa siz bilan gaplaşadigan gapim yöq, dedi. Yurib ketayotganida, şunday oldiga çiqdim-da, «gaplaşasiz, siz hokim bölsangiz, men boşqarma boşliğiman, mening ham muammolarim bor, mening ham siz bilan hal qiladigan işlarim bor. Hokim bölsangiz, vazifangizni bajaring», dedim. Oldimdagilar, «opa, siz hokimga şunday dedingizmi, juda qattiq gapirib qöydingiz», deyişdi. Men qattiq gapirmasligim uçun u meni eşitişi kerak edi. Ha, mening ham uyimda, mol-holim, qöyim bor, sigirim bor, sut soğaman, bolalarimga non pişirib beraman, uyda ham ayollik vazifamni bajarişim kerak. Rahbarman deb, ayolligimdan voz keçib qöyganim yöq, men şunday yaratilganman.
— Ayni paytda ekoinspektorlarga berilişi kerak bölgan vakolatni içki işlarga berildi. Ular hozir özlarining vazifalarini töliq bajara olmayapti, faqatgina jarima undirişyapti.
— Köpçilik, şunday deb öylaydi, lekin men şu sohaning boşida yurganim uçun aytaman, maqsad jarima undiriş emas bizda. Biz bitta daraxt kesilib, jarima undiradigan holat bölişini kutmaymiz. Jamoatçilik inspektorlarimiz yaxşi işlaşadi, masalan, siz borib bir daraxtni kesmoqçi bölsangiz, şubha ostiga olib, nazorat qilişadi. Men bu yerga işga kelganimdan buyon, yuqoridan ham bunday topşiriq bölgani yöq.
— Ammo boşqa viloyatlarda inspektorlar bilan gaplaşganimizda «şunça jarima olib kelasan», deb ularning zimmalariga qöyişlarini aytişgan.
— Ularda şunday bölayotgandir, lekin bizning tizimda bu narsa yöq. Masalan, mening oldimdan çiqindi çiqib qolsa, uni körib turib, körmaslikka ola olmayman. Inspektorlarni şunga tayyorlayman. Lekin köp jarima solinmoqda, çunki daraxt kesiliş holatlari juda köp. Biz tinimsiz OAV bilan işlaymiz. Aynan ommaviy axborot vositalaridagi tanqidlar ortida muvaffaqiyat yotadi. Çunki ular bizning mehnatimizni xalqqa körsatib berişadi.
— Albatta. Ekopatrul joriy etildi, ammo ular hozirça deyarli iş qilişgani yöq, nazoratni ham, jarimani ham özimiz qilamiz. Ekologiyani asraşga fidoyi insonlar kerak. Içki işlar boşqa narsaga jon kuydirişi mumkin, biroq ekologiyani asraş uçun jon qayğuradiganlari kam. Buning uçun tabiatni seviş kerak. Bizning uçta migratsiya zonamiz bor. Har yili u yerga quşlar kelib, bolalab, uçib ketadi. Hozir şularga don soçib çiqyapmiz, çunki sovuqda ularni asraşimiz lozim. Agar men fidoyi bölmasam, jonim açimasa öşalar uçun men bu narsani qilmayman-ku, töğrimi?
— Inspektorlar içida xotin-qizlar ham bormi?
— Bor, uç nafar ayol ekoinspektorim bor.
— Ularning sonini köpaytiriş tarafdorimisiz, köpaytirişga harakat qilyapsizmi?
— Ayollar öz oilasidagi yumuşlarni bajarişi, farzand tarbiyasi bilan şuğullanişga ham ulgurişi lozim. Oilamdagi vazifalarimni ado etib, şu bilan birga juda katta jamoani ham boşqarişim kerak. Ayollarni ham bir joyga işga oliş uçun şu masalani örtaga qöyaman. Rözğoring, oilang senga birinçimi, yoki işingmi?
Agar ikkalasini teng qilaman desang, baribir bittasini yöqotasan. Yöq, ulguraman, desang, sen keçasi bir soat uxlaşing kerak. Şunga tayyormisan qizim, deyman. Öylanib qolişadi. Bir harakatçan, çaqqon qizni bölimga rahbar qilmoqçi böldim. Çaqirtirdim. «Qizim, oilalimisiz, neçta bolangiz bor, eringiz işingizga xayrixohmi?» dedim.
Jim qoldi. Bir taklifim bor. Sizni bir bölimga rahbar qilmoqçi edim, desam: «opajon, yöq, erim qöymaydi, keçasi 1 soat keç borsam, janjal boşlanadi», deydi. Ayollarni rahbar qilib tayinlaşda aynan qiyinçilik ana şu yerda. Ularni oilasi qöllab-quvvatlamasligida. Agarda men ularni rahbar qilib qöysam, oilasini yöqotişini xohlamayman.
Şuning uçun ham ayol rahbarlar kam. Ayollardan rahbarlar bölişini juda ham xohlayman. Ammo rahbarlikka kelganda, ularning ikki tomonni ham birdek olib borişi qiyin keçadi, çunki jamiyatimizda uy-rözğor taşvişlari barçasi ayollar zimmasiga yuklatilgan. Aksariyat holatda esa işdan keç qolsa, boşi taşvişdan çiqmaydi. Ayol rahbarlar, ayniqsa, tabiatni muhofaza qiliş tizimida juda ham zarur. Çunki ular tabiatga mehribon böladi. Azaldan ayoldagi onalik, ya’ni farzandi, oilasini himoya qiliş instinkti aynan tabiatga ham köçadi. Bular bir-biri bilan çambarças boğliq masala.
