Yig‘lab o‘qiladigan asar - “Oynur” haqida

Darvoqe, yozuvchining o‘zi ham nohaqlikka chidolmaydigan, haqiqat uchun kurashadigan inson bo‘lgani bois, hayoti davomida juda ko‘p sinovlarga, to‘siqlarga duch kelgan. Birgina “O‘lmas qoyalar” romani 1981 yilda “Sharq yulduzi”da chop etilganida, bir kechada jurnalning shu soni yig‘ilib yo‘q qilingani va yozuvchini yo‘q qilish uchun Moskovdan chaqiriq kelganida Sharof Rashidov uni qutqarib qolgani, shuningdek, salkam 20 yil qamoqda o‘tirib chiqqani ham fikrimizni tasdiqlaydi. Yozuvchi butun umr Turon, Turkistonning ozod bo‘lishi uchun so‘zi bilan kurashib yashadi. Hatto taxallusida ham “Evril Turon” (asl ismi Mamadali Mahmudov ekanini bilasiz) nomini tanladi.

Asarga qaytsak. Oynur Fransiyaga tashrifi chog‘ida urush davrida asr tushib o‘sha yerda qolib ketgan Botir ismli o‘zbek yigitini uchratadi. Yigit Oynurga o‘z yurti, bolaligi o‘tgan ko‘chalarini sog‘inishi, ammo u yerga qaytolmasligini, qaytsa SSSR unga “vatan xoini” tamg‘asini bosib, o‘ldirib yuborishini aytadi. So‘ng manzili yozilgan qog‘oz berib “menga o‘zbekcha qo‘shiqlar, laparlar yozilgan plastinka yuboring”, deya iltimos qiladi. Oynur bilan borgan delegatsiya buni ko‘rib qoladi va Oynurni siquvga oladi. “Sen kim bilan gaplashding, senga nima berdi? Moskovga borib, hisobotini berasan. Kerak bo‘lsa KGB shug‘ullanadi sen bilan”. Shu voqeadan boshlab Oynurning ortidan yashirincha kuzatuv boshlanadi. Yosh yozuvchi har kuni u bilan ishga borib kelganda, bu voqealarning nega uyushtirilishi, bundan maqsad nimaligini anglab boradi. Oygul unga tushuntirib boradi.

Yana bir voqea qishloqdagi “Madaniyat uyi”da shu yerlik qari kampirning boshqa joydan ko‘chib kelgan turli millat tomonidan do‘pposlanishi voqeasida Oynurning egizagi (aslida unga juda o‘xshash qarindoshi) Lola qatnashib qoladi va kampirni qutqarishga harakat qiladi. Bunga kelgindilar siyosiy tus berib, siz millatchilik qilyapsiz deya janjal kattalashadi. Hatto qurbonlar ham bo‘ladi. Oldindan ko‘ra biladigan Oynur esa Lolani boshqa joyga jo‘natib yuboradi va aybni o‘ziga oladi (aslida voqea yuz bergan paytda Oynur Samarqandda edi). Ana shundan keyin Oynur ortidagi josuslar ikki karra ortadi, ta’qiblar kuchayadi. Oynur voqea yaxshilik bilan tugamasligi bilib, Qozog‘istonga ketishini aytganida yozuvchi ham u bilan ketishni xohlaydi. Oynur bu xatarli ekanini aytib, “sen tirik qolishing kerak. Chunki, mabodo meni o‘ldirishsa, bu voqealarni bir kuni vaqti kelganda kelajak avlodga yetkazishing kerak”, deya ta’kidlaydi. Yosh Evril o‘lim kelsa ham undan ajralmasligini aytib, Oynur bilan yo‘lga otlanadi. “O‘rol” mototsiklda ular Qozog‘iston sari yo‘lga chiqishadi. Cho‘llardan ming azob bilan o‘tib manzilga yaqinlashganda ularning ortidan tushgan KGBchilar quvib yetishadi.

Voqealarni to‘liq yozib o‘tirmayman. Juda ko‘p holatlar, xavfli voqealar bor asarda. Hatto yozuvchidan “quloq” sifatida foydalanish uchun tutgan nayranglar ham bayon etilgan.

Xulosa o‘rnida Oynurning quyidagi iltimosini asl holida keltiraman:

“... Mening bu so‘zimni yodingda tut. Agar men... men... mabodo dunyodan o‘tgudek bo‘lsam... bir yorug‘ zamonlar kelsa, bu so‘zimni esla... bu so‘zimni amalga oshirish uchun kurash, elimiz bilan birga kurash! Bir butun Turkiston uchun kurash!

...«Turkistonning bir tug‘ishgan tub ellari o‘z asliga, turkligiga qaytishi, bir butun turk o‘laroq bir turk bayrog‘i ostida yashashlari lozim. Shunda tarixiy haqiqat tiklanadi.

Agar boshda buning iloji bo‘lmasa, to iloji bo‘lgunga qadar:

iqtisodiy, harbiy, pul, tarix, adabiyot... adabiy til birligi uchun kurashmoq kerak.

Asta-sekin BIR YoZUV va yaxlit MILLIY BIRLIKka erishish lozim. Uqdingmi, inim?”

Mana, Oynurning iltimosiga ko‘ra yozilgan asar haqida qisqacha bilib oldingiz.

Yozuvchining o‘zi ham asar yakunida shunday yozadi: “Olis bir zamonlar Oynur menga “kechmishimizni bo‘yamay yozishingni istayman, Evril”, — degan edi. Oynurning hayoti qandoq kechgan bo‘lsa, uni shundoq yozdim”.

Asarni o‘qib, uni yozuvchining qalbiga uzoq vaqt og‘riq berib yurgan og‘riqlar hosilasi deb bildim. Oynurning iltimosiga ko‘ra, yozuvga ko‘chgan buyuk asar deb bildim.

Siz ham o‘qing va baho bering.

Komiljon Aslonov, kitobxon