O‘tgan 2022 yil yanvar oyida Qozog‘istonda ommaviy namoyishlar bo‘lib o‘tgan edi. Ba’zi kuzatuvchilar, ushbu namoyishlardan keyin, prezident To‘qayev siyosiy tizimni qattiqlashtirishi, gaykalarni “qattiqroq burashi”ni kutgan edi. Lekin, To‘qayev ommaviy ijtimoiy namoyishlarga kattagina ma’muriy-siyosiy islohotlar bilan javob berdi.
To‘qayev taklifiga ko‘ra, ko‘plab o‘zgarishlar kiritildi. Jumladan, qishloq, tuman va shahar xokimlari saylanadigan bo‘ldi. Siyosiy partiyalarni ro‘yxatga olish osonlashtirildi. Ungacha 20 ming imzo talab qilingan bo‘lsa, bu talab to‘rt martaga qisqartirilib, 5 mingga tushirildi.
Parlamentga va mahalliy maslihatlarga (viloyat kengashlariga) ham saylov tizimi o‘zgartirildi. Parlamentdagi prezidentning vakillari soni qisqartirildi, ya’ni olib tashlandi. Natijada, parlament saylovlariga 70 foiz o‘rin partiya ro‘yxatlari asosida, 30 foiz joy bir mandatlik okruglar asosida saylanadigan bo‘ldi. Mahalliy maslihatlarga esa 50/50 foiz asosida saylovlar joriy qilindi.
To‘qayev prezidentlik mandatini ikkitadan bitta mandatga – 7 yillik muddatga qisqartirdi. Konstitutsiyaga ko‘ra, bundan keyin, hech bir shaxs 7 yildan ortiq prezident bo‘la olmaydi. Jumladan, To‘qayevning o‘zi ham. O‘tgan 2022 yilda saylangan To‘qayev, 2029 yilda hokimiyatdan ketishi kerak bo‘ladi. To‘qayevning o‘zi ham Qozog‘iston xalqiga va’da berib, 2029 yilda ketishini ko‘p bor ta’kidladi.
Shuningdek, To‘qayev prezidentlik vakolatini biroz qisqartirdi. Sud hokimiyatini biroz kuchaytirdi. Qonun darajasida prezidentning yaqinlari, qarindoshlari yuqori davlat mulozimlari va katta biznes egalari bo‘lishi taqiqlandi.
Yaqinda bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida, 52 foiz aholi ishtirok etgan xolos. Bu yuqori ko‘rsatkich emas. Qozog‘iston jamiyatida tanqidiy fikrlash o‘ta yuqori. Jumladan, rasmiy, ya’ni davlat ro‘yxatidan o‘tgan mustaqil TV kanallarida ham hukumatni, davlat mulozimlarini tanqid qilish odatiy xolga aylanib bo‘lgan.
Saylovda Amanat partiyasi katta o‘rin olgan. Bu – sobiq NurOtan partiyasi. Bu partiya hokimiyat manfaatlariga xizmat qiladi. Shunday bo‘lsa-da, bu safargi parlamentga ikki yangi partiya kirishga muvaffaq bo‘lgan. Lekin eng taniqli va ashaddiy tanqidchi partiyalar, shaxslar parlamentga kira olmagan.
Qozog‘istonda vatandoshlik jamiyati ancha jonli. O‘tgan 2019-22 yillar davomida Qozog‘iston Adliya vazirligiga 18 ta yangi partiya loyihasini ro‘yxatdan o‘tkazish murojaati bo‘lgan. Qiyoslash uchun, O‘zbekistonda bor-yo‘g‘i bir partiya loyihasi murojaat qilgan, u ham bo‘lsa, rad etilgan.
