28-30 mart kunlari “Demokratiya uchun Sammit” bo‘lib o‘tdi. Sammit ishida 120 ta davlat rahbarlari onlayn ishtirok etishdi. Sammitga AQSh prezidenti Jo Bayden va davlat kotibi Entoni Blinken mezbonlik qildi.
Bu – Demokratiya uchun sammitning ikkinchi chaqirilishi hisoblanadi. Birinchi sammit 2021 yilning dekabrida bo‘lib o‘tgandi. Unga ham yuzdan ortiq davlat rahbarlari taklif qilingan edi.
Bu safargi sammitga ham Turkiya, Vengriya taklif qilinmagan. Pokiston esa, taklif qilinsa-da, ishtirok etmagan. Post-sovet hududidan bu sammitga Boltiqbo‘yi respublikalari, ya’ni Latviya, Litva, Estoniya, Kavkazdan Armaniston va Gruziya hamda Ukraina taklif qilingan. Markaziy Osiyodan, hech kim taklif qilinmagan.
Demokratiya uchun sammit – Baydenning xalqaro siyosat borasidagi eng yirik loyihalaridan biri hisoblanadi. Unga qadar, AQSh prezidentlari bo‘lmish Klinton, Bush, Obama yoki Tramplar bu kabi demokratik forumlar chaqirishmagan edi.
Baydenning pozitsiyasi shundayki, dunyoda avtoritar davlatlarning soni va ular o‘rtasidagi koalitsiyalar ko‘payib, mustahkamlanib boryapti. Shuning uchun AQSh va boshqa demokratik davlatlar dunyoda avtoritarizmga qarshi birlashgan holda kurashishlari kerak bo‘ladi.
Bu safargi Demokratiya uchun sammitda, Bayden ma’muriyati 700 million dollarga yaqin mablag‘ ajratgan. Ushbu mablag‘lar korrupsiyaga qarshi kurashish, hukumatlarni yanada demokratlashtirish, demokratik institutlar va jarayonlarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida sarflanishi kerak.
Xo‘sh, nima uchun sobiq SSSR va sotsialistik lager qulaganidan 30 yil o‘tib, AQSh yana demokratiya haqida gapirib boshladi? Ittifoq qulagach, AQSh va g‘arb davlatlari “tarix tugadi”, ya’ni “g‘oyalar kurashida liberal-demokratiya to‘liq g‘alaba qildi”, “demokratiyaga qarshi chiqa oladigan mafkura yoki g‘oya qolmadi” deyishdi. Xalqaro siyosatda inson huquqlari va demokratiya instrumentlashib, bosim vositasi sifatida ishlatila bordi.
Oradan uch o‘n yillik o‘tib, dunyoda yangi vaziyat shakllandi. Xitoy Xalq Respublikasining misli ko‘rilmagan darajadagi iqtisodiy o‘sishi, Pekin diplomatiyasining ancha vazminligi, “Xitoyning avtoritar modeli – ancha samarali” degan qarashlarni kuchaytirdi. Shu fonda, AQShning o‘zi ko‘plab jiddiy strategik xatolar qildi. Iroqda ommaviy qirg‘in quroli yo‘q ekan, lekin bu davlatga bostirib kirdi va vaziyatni izdan chiqardi.
Afg‘onistonga 2001 yilda kirib, o‘z oldiga qo‘ygan vazifalarni to‘liq bajara olmasdan, 2021 yilda chiqib ketdi. Musulmon dunyosida AQSh va demokratiyaga nisbatan ishonchsizlikning asosiy sabablaridan biri, bu – Vashington tomonidan Isroilning bir yoqlama qo‘llab-quvvatlanishi va Falastinga nisbatan tarixiy adolatsizlik bo‘ldi.
